قازاق جەرىندە يادرولىق قارۋ سىناعىنىڭ قاسىرەتىن تارتقان وتباسى از ەمەس. تالايدىڭ تاعدىرى, ورىمدەي جاستاردىڭ ءومىرى ءبىر كۇندە ءۇزىلدى. ال ەندى بىرەۋى ادام جاساعان زۇلماتتىڭ زاردابىن ءومىر بويى تارتتى. ولاردىڭ اراسىندا قيىندىققا بوي بەرمەي, قايسارلىق تانىتقاندار وتە كوپ. سولاردىڭ ءبىرى – تاعدىرىنا مويىماي, كەرىسىنشە بار كۇش-جىگەرىن كۇرەسكە ارناعان سۋرەتشى كارىپبەك كۇيىكوۆ. بۇگىن ءبىز يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنىنىڭ قارساڭىندا قايسار جانمەن جۇرگىزگەن اڭگىمەمىزدى نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.
– كارىپبەك اعا, ءسىزدى سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا اتسالىسقان بەلسەندىلەردىڭ ءبىرى رەتىندە بىلەمىز. ءسىزدىڭ وتباسىڭىز سىناق جۇرگىزىلگەن ايماققا جاقىن جەردە ءومىر ءسۇردى. سول قاسىرەت وڭىردە تۇرىپ جاتقان وزگە تۇرعىندارمەن قاتار ءسىزدىڭ دە تاعدىرىڭىزعا تىكەلەي اسەر ەتتى. قازىر سول كەزدى قالاي ەسكە الاسىز؟
– مەن سەمەي پوليگونىنان 100 شاقىرىمدا ورنالاسقان ەگىندىبۇلاق اۋىلىندا تۋىپ-ءوستىم. اتا-انام سول قورقىنىشتى ساتتەردىڭ كۋاگەرى بولدى. كەزەكتى جارىلىس بولعاندا ءبىز ءومىر سۇرگەن شاعىن ءۇي جەرمەن بىرگە قوزعالاتىن. سول ماڭايداعى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا قانداي زيان كەلگەنىن بارلىعىمىز بىلەمىز. وتباسىلاردا اۋرۋ بالالار دۇنيەگە كەلىپ جاتتى, كوبىسى كىشكەنتاي كەزىندە شەتىنەپ كەتەتىن بولعان. انام ماعان دەيىن ەكى باۋىرىمنىڭ تۇسىنىكسىز سەبەپتەرمەن اۋىرىپ, باقيعا اتتانعانىن ايتاتىن. ول كەزدە جارىلىستىڭ جەر بەتىنە اسەرىن ەشكىم تولىق اڭعارمادى, بىلسە دە بىلمەگەندەي بولدى. سول جەردە جايىلعان مالدىڭ ەتىن جەپ, ءسۇتىن ىشتىك, سول قورشاعان ورتادا كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزدى جاسادىق. مەن ءوزىم يادرولىق سىناقتارعا قارسى قوزعالىستىڭ بەلسەندىسى رەتىندە سوۆحوزداردى ارالاپ, تۇرعىندارمەن سويلەسىپ, بارلىعىن ءوز كوزىممەن كوردىم. اۋرۋ بالالاردىڭ ءتىزىمى وتە ۇزاق بولاتىن, ال شەتىنەپ كەتكەندەرى قانشاما. قانشا اتا-انا مۇگەدەك بالالارىنان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى.
كەزىندە ەلىمىزدە باستالعان انتييادرولىق قوزعالىسقا رەسەي, اقش, جاپونيا, تۇركيا جانە وزگە دە ەلدەر قوسىلدى. جاپونيالىقتار وزدەرىن اتوم قارۋىنان زارداپ شەككەن جالعىز حالىق دەپ سانايتىن... كەيىننەن ءبىز جايلى تولىق بىلگەن سوڭ عانا قوزعالىسقا بەلسەنە اتسالىسا باستادى. الماتىدا تەلەماروفون ءوتتى, ءبىز ەلىمىزدىڭ ايماقتارىندا, شەتەلدەردە بەيبىت شەرۋلەر وتكىزدىك. اقش-تىڭ نەۆادا شتاتىنا باردىق, ولاردى وزىمىزگە شاقىردىق. جارىلىستىڭ قۇربانى بولعان وتباسىلاردىڭ ۇيىندە بولىپ, ولاردىڭ دا اۋرۋ بالالارىن كوشەگە شىعارا الماي قامالىپ وتىرعاندىعىن كوردىك. بالالاردىڭ قينالعانىن كورىپ جۇرەگىڭ اۋىرادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شەشىمىمەن قازاق جەرىندە بۇل سىناقتاردىڭ توقتاعانى قۋانتادى. ناتيجەسىندە, قازاقستان بۇكىل الەمگە ءوزىنىڭ بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتىڭ جارشىسى ەكەنىن كورسەتتى جانە ول جولدان وسى كۇنگە دەيىن اينىعان ەمەس.
– قازىر ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى اتوم جوباسىنىڭ قۇرمەتتى ەلشىسىسىز. وسىدان وتىز جىل بۇرىن باستاعان ميسسياڭىزدان جاڭىلماي, يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋعا ءالى دە اتسالىسىپ كەلەسىز. وسى يگى باستامانىڭ بەت الىسى قالاي؟
– اتوم جوباسىنا قاتىسۋعا شاقىرتۋ العان ساتتە ۇسىنىستى بىردەن قابىلدادىم. ويتكەنى مەن بۇل تاقىرىپقا عۇمىرىمدى ارنادىم دەسەم ارتىق ايتپايمىن. وسى باستاما شەڭبەرىندە كوپتەگەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەرگە, شارالارعا قاتىستىم, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تاقىرىبىنا ارنالعان كورمەلەرىمدى وتكىزدىم. جوبانىڭ ينتەرنەت رەسۋرسىندا مەملەكەت باسشىلارىنان يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋدى تالاپ ەتەتىن ونلاين پەتيتسيا بار. وعان قازىرگە دەيىن بۇكىل الەمدە 400 مىڭنان استام ادام قولداپ قول قويدى. قازاقستان بەيبىتشىلىكتى قولدايتىنىن تالاي دالەلدەدى, ال ەل استاناسى وسى ماقساتتا كەلىسسوزدەر جۇرگىزەتىن بىردەن-ءبىر اشىق الاڭعا اينالدى. ءبىز مۇنى ماقتان تۇتۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وزگە ەلدەردى دە قازاقستاننىڭ ۇلگىسىمەن يادرولىق قارۋدى سىناۋدان باس تارتۋعا شاقىرىپ كەلەدى. اتومدىق, حيميالىق نە بيولوگيالىق قارۋ تەرىس ماقساتتى توپتاردىڭ قولىنا تۇسكەن جاعدايدا ادامزاتقا ۇلكەن قاۋىپ تونەدى. مۇنى تۇسىنگەن ەلباسى جانە جوبانىڭ جاقتاستارى قولدارىنان كەلگەنشە يدەيانى حالىقارالىق قوعامداستىققا جەتكىزۋگە تىرىسىپ كەلەدى. جاستاردىڭ تاريحتى ۇمىتپاي, ادام بالاسىنىڭ باستى قۇندىلىقتارىن ءاردايىم ەستە ساقتاۋىن ماقسات ەتەمىز.
– ءسىزدى حالىق قوعام بەلسەندىسى عانا ەمەس, دارىندى سۋرەتشى رەتىندە تانيدى. اڭگىمەمىزدى وسى ونەر تاقىرىبىنا بۇرساق. باسقا ماماندىق بويىنشا ءبىلىم الساڭىز دا, ءوزىڭىزدى وسى سالادان تاپتىڭىز. جاستايىڭىزدان سۋرەت سالۋعا قىزىقتىڭىز با؟
– ءومىر بويى سۋرەت سالىپ كەلەمىن. ارنايى ساباقتارعا باردىم. رەسەيدەن بۋحگالتەرلىك وقۋدى ءبىتىرىپ كەلگەن سوڭ ءارى قاراي نەمەن شۇعىلدانامىن, مەنى جۇمىسقا قابىلدار ما ەكەن دەگەن وي بولدى. قولىمنان سۋرەت سالۋ عانا كەلەدى, الايدا بۇل سالادا كاسىبي ءبىلىمىم بولمادى. سوندا اكەم قاراعاندىداعى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە اپارىپ, رەكتوردان وقۋعا قابىلداۋىن سۇراعانى ەسىمدە. الايدا مەنىڭ جاعدايىمدا وقۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋ وڭاي بولمايتىنىن ايتىپ, ارنايى مۇمكىندىكتەردىڭ جوقتىعىن العا تارتتى. مەن بۇعان ەش قايمىقپادىم. كىتاپحاناعا بارىپ ارنايى ادەبيەتتى مەڭگەرە باستادىم, سوڭىندا ءوزىم ۇيرەنىپ شىقتىم دەسەم دە بولادى. ەشنارسەگە وكىنبەيمىن, مەن سۋرەتتى ءوزىم ءۇشىن سالامىن. ال ەگەر ەڭبەگىمدى بىرەۋ باعالاپ جاتسا, وعان شەكسىز قۋانامىن. العاش رەت اقشا تاۋىپ اناما الىپ كەلگەندە, مەن دە وزگەلەر سەكىلدى ءومىر سۇرە الاتىنىمدى ءتۇسىندىم.
– قىلقالامىڭىزدان تۋعان تۋىندىلار جايلى ايتىپ بەرسەڭىز.
– كارتينالارىم مەنىڭ جان دۇنيەمنىڭ, كوڭىل كۇيىمنىڭ كورىنىسى. قيىن بولعان ساتتە سۋرەتتەر قاراڭعى بولىپ شىعادى. پوليگون قۇرباندارىنا ارنالعان سۋرەتتەرىمدە تراگەديا, قاسىرەت پەن كۇيىنىش باسىم. نەگىزى مەن پەيزاج سالعاندى جاقسى كورەمىن. تابيعاتتىڭ ادەمى كورىنىسى ارقىلى جەر انانىڭ ادام قولى تيمەگەن سۇلۋلىعىن كورسەتكىم كەلەدى. وسىلايشا ادام ارەكەتىنىڭ قورشاعان ورتاعا قانشالىقتى زيان تيگىزۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزۋگە تىرىسامىن. سوڭعى جىلدارى دەنساۋلىعىما بايلانىستى بۇرىنعىداي كوپ تۋىندى سالمايمىن. الايدا قوعامدا بولىپ جاتقان وقيعالار مەنى بەيجاي قالدىرمايدى. قازىر ەسىمە بىرنەشە جىل بۇرىن سالعان كارتينام ءتۇسىپ تۇر. ءبىر قىزدىڭ جاڭا بوسانعان نارەستەسىن جولعا تاستاپ كەتكەنى ەسىڭىزدە بولار. سول وقيعا ماعان قاتتى اسەر ەتتى. اقىندارىمىز ولەڭ ارناپ جاتتى. مەن كارتينامدا اياق-قولى ساۋ تاستاندى بالانىڭ جولدا جاتقانىن, ال جاس قىزدىڭ شاراسىزدىقتان وسى امالعا بارعانىن بەينەلەدىم, سەبەبى بۇل ونىڭ ءوز شەشىمى ەمەس ەدى, ول ۇلكەندەردىڭ ايتقانىن ىستەدى.
مەن ءاربىر تۋىندىنى جان-تانىممەن سەزىنىپ, تۋرا سول سەزىمدەردى ءوز باسىمنان وتكىزىپ بارىپ سالامىن.
– ءسىزدى قوعامدا ۇلگى تۇتاتىن ادامدار وتە كوپ. جاستارمەن دە ءجيى كەزدەسىپ, ءوز باسىڭىزدان وتكەن وقيعالاردى ايتىپ, دۇرىس جولعا باعىتتاۋعا تىرىساسىز... جالپى, تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراپ, ومىردەن ءوز ەركىمەن قول ۇزبەك بولعان جاندارعا نە ايتاسىز؟
– ستۋدەنتتەرمەن, مەكتەپ وقۋشىلارىمەن, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارمەن ءجيى كەزدەسەمىن. قيىندىققا قارسى تۇرا الماي, ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ, كۇش-جىگەرىن جوعالتقان جاستار كوپ. ولارعا ءوز ءومىرىمدى مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, ءوزىڭدى ونەردەن, سپورتتان نە باسقا سالادان تابۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن باسا ايتامىن. ادام بۇل ومىردە ءوزىن تاپپاسا, كۇرەسۋدەن قالادى. بۇل اتا-اجەسىنىڭ زەينەتاقىسىنا قاراپ وتىرعان كەيبىر ون ەكى مۇشەسى ساۋ جاستارعا دا قاتىستى. ءاردايىم ءوزىڭدى ىزدەۋدەن جالىقپاي, ءبىر سالادا مامان رەتىندە قالىپتاسۋعا ۇمتىلۋ كەرەك دەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
مەرۋەرت بۇركىتباي,
«Egemen Qazaqstan»