جولداۋ: كوزدەلگەن ماقساتقا قول جەتتى مە؟

ەڭ الدىمەن, جولداۋدا ساياسي جاڭ­عى­رۋدىڭ العىشارتى رەتىندە بەلگىلەنگەن, زامان تالابىنا ساي ءتيىمدى مەملەكەتتىڭ نەگىزى سانالاتىن «كۇشتى پرەزيدەنت – ىق­پالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكى­مەت» تۇجىرىمداماسى تۋرالى ايتپاسقا بولماس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى ەلدە قوعامدىق سانانى جاڭعىرتپاي, قوعام­دىق-ساياسي وزگەرىستەر ەنگىزبەي تابىس­تى ەكونوميكالىق رەفورمالارعا قول جەت­كى­زۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن باسا ايتتى.

وسى ورايدا پرەزيدەنت ازاماتتاردىڭ بارلىق سىندارلى ءوتىنىش-تىلەكتەرىن جەدەل ءارى ءتيىمدى قاراستىراتىن «حا­لىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجى­رىم­داماسىن ىسكە اسىرۋدى ورتاق مىندەت دەپ بەكىتكەن ەدى. وسىعان بايلانىستى ازاماتتىق قوعامدى قولداۋ, حالىقتى تول­عان­دىرعان ماسەلەلەردى كەڭىنەن تالقى­لاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ۇلتتىق قوعام­دىق سەنىم كەڭەسىنىڭ جۇمىسى جاندانا ءتۇستى. پرەزيدەنت كەڭەستىڭ وتىرىستارىنا قاتىسىپ, كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ پىكىرىن تىڭ­داپ, وي قوستى. ناتيجەسىندە, بىلتىرعى جولداۋدا ايتىلعان ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋدا ماڭىزدى قادام بولىپ ەسەپتەلەتىن رۇقسات ەتىلگەن ميتينگىلەردى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا زاڭ جوباسى قارالدى. جيىندا مەملەكەت باسشىسى قوعامدىق ساناعا ميتينگ وتكىزۋ مادەنيەتىن سىڭىرەتىن ۋاقىت كەلگەنىن ايتىپ, قوعام دا, مەملەكەت تە ءوز ۇستانىمدارىن اشىق ايتۋعا بەيىمدەلەتىن كەز جەتتى دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى. بيىل قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبىت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى» زاڭ نەگىزىندە جيىن وتكىزۋ ءۇشىن بۇرىنعىداي رۇقسات سۇراۋدىڭ قاجەتى قالمادى. بۇدان بىلاي ميتينگ ۇيىمداستىرامىن دەۋشىلەر جەرگىلىكتى اكىمدىككە الدىن الا ەسكەرتسە جەتكىلىكتى. سونىمەن قاتار ءار ايماقتا بەيبىت جيىن وتكىزەتىن ارنايى ورىندار بەلگىلەندى. ولاردىڭ سانى نۇر-سۇلتان قالاسىندا 12, الماتى قالاسىندا 24, شىمكەنتتە 12, قاراعاندىدا 6-دان كەم بولمايدى دەپ بەكىتىلدى. ال باسقا وبلىستاردىڭ ورتالىقتارىندا جيىن وتكىزەتىن ورىن ۇشەۋدەن كەم بولماۋى كەرەك.

ال ۇيلەسىمدى مەملەكەتتىڭ نەگىزى – ازاماتتىق قوعامنىڭ الەۋەتىن نىعايتۋ ماق­ساتىندا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ازاماتتىق قوعامدى دامى­تۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىم­داماسىن دايىندادى. قۇجات جوباسى 600-گە جۋىق ازاماتتىق قوعام وكىل­دەرى­مەن, اسىرەسە قوعامدىق قورلاردىڭ مۇشە­لەرى, كاسىپ يەلەرىمەن تالقىلاندى. مەملەكەتتىك ۇيىمدار, ساراپشىلار مەن قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ ۇسىنىستارى ەسكە­رىلىپ, تۇجىرىمدامادا قامتىلدى. 5 بو­لىمنەن تۇراتىن قۇجاتتا ازاماتتىق قوعام تۋرالى جالپى تۇسىنىكتەن باستاپ, حالىقارالىق تاجىريبە دە قاراستىرىلعان. تۇجىرىمدامادا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ جولدارى, ونى ىسكە اسىرۋ مەرزىمدەرى مەن كۇتىلەتىن ناتيجەلەر كورسەتىلگەن. وندا ەلىمىزدەگى بۇگىنگى ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا قاتىستى تالداۋلار مەن ۇسىنىس-سىندار دا كورىنىس تاپقان.

جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى «قوعامدى تولعاندىرىپ وتىرعان نەگىزگى ماسەلەلەر كوشەدە ەمەس, پارلامەنتتە جانە ازاماتتىق ديالوگ اياسىندا تالقىلانىپ, شەشىمىن تابۋى ءتيىس» دەگەن-ءدى. حالىقتىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن بيلىككە جەتكىزۋشى كوپىر – پارلامەنت جۇمىسىندا دا وزگەرىستەر از ەمەس. جاقىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ سايلاۋى وتكەنى بارىمىزگە بەلگىلى. ال ەڭ نەگىزگىسى – 21 مامىردا پارلامەنت سەناتىنىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. زاڭ اياسىندا پارتيالاردىڭ سايلاۋ تىزىمىندە ايەلدەر مەن جاستارعا ارنالعان 30 پايىزدىق كۆوتا قاراستىرىلعان. بۇل رەتتە قوعامدا قىزۋ ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان پرايمەريزدى دە اتاپ وتپەسكە بولماس. پرەزيدەنت جولداۋدا ەلىمىزدە كوپپارتيالىقتى, ساياسي باسەكەلەستىكتى جانە وي-پىكىردىڭ سان الۋاندىعىن دامىتۋعا ىقپال ەتۋدى مىندەتى دەپ سانايتىنىن دا جەتكىزدى. «سايلاۋ تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر ناتيجەسىندە, ساياسي پارتيانى تىركەۋ ءۇشىن مىندەتتى مۇشەلەر سانى 40 مىڭنان 20 مىڭعا دەيىن قىسقارتىلدى. بۇل ساياسي پارتيالار قۇرۋ ءتارتىبىن جەڭىلدەتىپ, مەملەكەتتىك شەشىمدەردى ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ پروتسەستەرىنە وڭ اسەرىن تيگىزبەك.

بىلتىرعى جولداۋدا قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. پرەزيدەنت ساياسي ۇدەرىستەردى سارالاپ, ەل بىرلىگىن نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. وسى ورايدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى شەرزود پۋلاتوۆ اسسامبلەيا جۇمىسىنىڭ جاندانا تۇسكەنىن ايتادى. «جولداۋدا ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن دىنارالىق تۇسىنىستىكتى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنە كوپ كوڭىل بولىنگەن. سايكەسىنشە, بىلتىر جانە بيىل اسسامبلەيا اتالعان ماسەلەلەرگە قاتىستى كوپتەگەن شارانى قولعا الىپ, جۇيەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيە ءتۇستى. بىلتىر جەلتوقساندا وتكىزىلگەن « ۇلى دالانىڭ ۇلتارالىق ءتىلى» فورۋمى جۇمىستارىمىزدىڭ ايقىن كورىنىسى دەسەك بولادى. رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەنىن, ونىڭ بۇگىنگى قوعامداعى ماڭىزى ارتا تۇسكەنىن كورسەتە الدى دەپ ويلايمىن», دەيدى ش.پۋلاتوۆ.

پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن 2020 جىل ۆولونتەرلەر جىلى دەپ جاريالاندى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى ازاماتتىق قوعامدى نىعايتۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى رەتىندە ۆولون­تەرلىك قىزمەتتى دامىتۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. «ەرىكتىلەر قىزمەتىنە ازامات­تاردىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ, ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلاردىڭ قاتىسۋ اياسىن كەڭەي­تۋ, ولاردىڭ بويىندا بەلسەندى ومىر­لىك ۇستانىمدارعا قاتىستى داعدى قالىپ­تاستىرۋ – ماڭىزدى مىندەت», دەدى مەم­لەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە.

ۆولونتەرلەر جىلى اياسىندا ىزگى نيەتتى ازاماتتار قارقىندى جۇمىس جۇر­گىزدى. توتەنشە جاعداي كەزىندە ەرىكتىلەر ىزگى امالدارىمەن ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. «Biz Birgemiz» اكتسياسى باستالىپ, 6 مىڭ­نان استام ازامات جاقسى ىسكە جۇمىل­دى. 250 مىڭعا جۋىق وتباسى ازىق-ت ۇلىك­پەن قام­تىلدى. نەگىزگى باعىتتار ايقىندا­لىپ, ۆولونتەرلەر رۋحاني-مادەني قۇندى­لىق­تاردى دارىپتەۋگە دە ۇلەس قوسىپ جاتىر.

تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, حالىقپەن ءتيىمدى كەرى بايلانىس ورناتۋ كوبىنە اكىم­دىكتەردىڭ جۇمىسىنا قاتىستى. مەم­لەكەت باسشىسى ايتقانداي, ازاماتتارىمىز ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگاندار باسشىلارىنىڭ ق ۇلىقسىزدىعى مەن بەيقامدىعىنا بايلانىستى پرەزيدەنتكە جۇگىنۋگە ءماجبۇر. وسى رەتتە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سالاعا ارنايى دايىن­دىعى بار جاس كادرلاردى تارتۋ ءسوز بولدى. سونىمەن بىرگە بيىلدان باس­تاپ مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سانىن قىسقار­تۋ قاجەتتىگىن دە ەسكەرتتى. مەملەكەت باس­شىسى 2024 جىلعا دەيىن ولاردىڭ سانىن 25 پايىزعا ازايتۋ تاپسىرماسىن بەردى. ۇلتتىق ەكونوميكا, ادىلەت, قارجى مينيسترلىكتەرى مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدىكتەرى كادر­لار سانىن 2020 جىل بويىنشا 20 پايىزعا قىسقارتۋعا باعىتتالعان جوبا جۇمىسىن باستادى. 2021 جىلعا قاراي جالاقى جۇيە­سىن دە وزگەرتۋ جولعا قويىلعان. جاڭا جۇيە قىزمەتكەردىڭ جۇمىسىن بالل بويىنشا ەسەپتەيدى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورىنا قا­راس­تى الەمدىك ەكونوميكا مەن ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ايمان ءجۇسىپوۆا الەمدە ورىن العان كوروناۆيرۋس پاندەمياسى پرەزيدەنتتىڭ بۇل شەشى­مىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايقىنداي ءتۇستى دەگەن پىكىردە. «2019 جىلعى جولداۋدا بەلگىلەنگەن مىندەتتەردىڭ امبيتسياسى جاق­سى ەدى. دەگەنمەن كوروناۆيرۋس پاندەمياسى مەملەكەت جۇمىسىن ءبىراز وزگەرتۋگە, جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتتى قايتا قاراۋعا ماجبۇرلەدى. الايدا جولداۋدا كورسەتىلگەن كوپتەگەن مىندەت ماڭىزدى ماسەلەگە اينالىپ, قوعامنىڭ باقىلاۋىندا بولدى. بۇل, شىنى كەرەك, بۇعان دەيىن بولماعان جاعداي. اسىرەسە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ ورىندالۋى, حالىقپەن ءتيىمدى كەرى بايلانىس ورناتۋ كوپشىلىكتىڭ نازارىندا بولدى. قازىر بەلگىلەنگەن مىندەتتەردىڭ شەشىمى قانشالىقتى ءتيىمدى بولعانىن ناقتى ايتۋ قيىن. دەگەنمەن جاقسى وزگەرىستەر بارشىلىق. بۇل ۇدەرىستىڭ ءبىر ساتتىك ەمەسىن, ۋاقىت قاجەت ەتەتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ءدال قازىرگى داعدارىس پرەزيدەنتتىڭ جولداۋدا كورسەتكەن مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى سانىن 2024 جىلعا دەيىن 25 پايىزعا قىسقارتۋ تاپسىرماسىنىڭ ماڭىزىن ايقىنداپ بەردى. ويتكەنى پاندەميا مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ شەكتەن تىس بيۋروكراتيالانعانىن كورسەتكەندەي بولدى. بۇل دا ءوز كەزەگىندە بەلگىلەنگەن ماقساتتارعا جەتۋگە كەدەرگى ەكەنىن تۇسىنگەن ابزال», دەيدى ول. 

سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى دە رەفورماسىز قالمادى. جولداۋدا ايتىلعانداي, سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرنەشە شارا قابىلداندى. اتاپ ايتار بولساق, جوعارعى سوت 3 نورماتيۆتىك قاۋلى شىعاردى. ونىڭ ىشىندە جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق زاڭناما قاۋلىسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. سونىمەن بىرگە سوت تورەلىگىنىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىققا قاتىستى زاڭنامانى قولدانۋىنا قاتىستى نورماتيۆتىك قاۋلىنىڭ جوباسى دايىندالىپ جاتىر.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنتتىڭ «سوت شەشىمدەرىن مۇقيات تالداۋ جۇمىسىن جولعا قويىپ, بىرىڭعاي سوت تاجىريبەسىن ورنىقتىرۋ قاجەت» دەگەن تاپسىرماسى بويىنشا «سوت تاجىريبەسىن تسيفرلى تالداۋ» ەلەكتروندى سەرۆيسى جاسالۋدا. بۇگىنگە دەيىن 1,2 ملن-عا جۋىق سوت اكتىلەرى مەن 120 مىڭ ارىز جينالىپ, تسيفرلى فورماتقا كوشىرىلىپ, بازا جاسالدى. سوت وكىلدەرىنە ارنالعان «سوت تاجىريبەسىن تسيفرلى تالداۋ» ءمودۋلى ازىرلەندى. جولداۋدا اتاپ ايتىلعان جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيليا, ەسىرتكى تاراتۋ سياقتى قىلمىستارعا قاتىستى جازا قاتايتىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىنان تىس قالماعان براكونەرلىك پروبلەماسى دا جولعا قويىلدى. بىلتىر قاراشادا قىلمىستىق كودەكستىڭ 337-بابىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر ناتيجەسىندە, براكونەرلەر 12 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. سونىمەن بىرگە براكونەرلىك ءىس-ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ, وعان قارسى كۇرەسۋ ماقساتىندا زاڭسىز اڭ, بالىق اۋلاۋ ورتا دەڭگەيدەگى قىلمىس قاتارىنا جاتقىزىلىپ, كىنالىنى 4 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلعان.

ارىستاعى جارىلىستىڭ ەلىمىزدەگى قورعانىس سالاسىنداعى تۇيتكىلدەردىڭ باسىن اشقانى ءمالىم. وسى رەتتە پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا اسكەرگە جۇمسالاتىن شىعىستاردى رەتتەپ, وسى سالاداعى قارجى جۇيەسىن جانە جالپى ءتارتىپتى نىعايتاتىن كەزدىڭ كەلگەنىن ەسكەرتتى. وعان قوسا ق.توقاەۆتىڭ ازاماتتىق قورعانىس سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن ىشكى ىستەر ورگاندارىن رەفورمالاۋ ءۇشىن بەرىلەتىن قاراجات ەسەبىنەن كوبەيتۋدى جانە وسى ماقساتقا سايكەس شامامەن 40 ملرد تەڭگە ءبولۋدى تاپسىرعانى دا بەلگىلى. وسى سالاداعى جاۋاپتى ۆەدومستۆولاردىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, قارۋلى كۇشتەردىڭ شىعىسىن ساپالى جوسپارلاۋ مەن رەتتەۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن رەۆيزيا ناتيجەسىندە بىرقاتار شارا قولعا الىنعان.

كورىپ وتىرعانىمىزداي, مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان ۇتىمدى باستامالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەسىن بەردى. الايدا كەيبىر باستامالاردىڭ ناتيجەسىن كورۋ ءبىر ەمەس, بىرنەشە جىلداردى قاجەت ەتەدى. بولاشاعىمىز باياندى, كەلەشەگىمىز كەمەل بولۋى ءۇشىن دە بۇل جۇمىستاردى الداعى ۋاقىتتا بارىنشا ءتيىمدى ءارى تياناقتى اتقارۋ ماڭىزدى.