اۆتونومياعا ۇمتىلىس: ۇلتتىق قوزعالىس جانە كەڭەستىك دەكرەت

ۇلتتىق اۆتونوميا ماسەلەسىنىڭ كۇن تارتىبىنە كوتەرىلۋى

رەسەيدەگى مونارحيالىق باسقا­رۋ جۇيە­سىن جويعان 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىن بارلىق ەزىلگەن ۇلتتارمەن بىرگە قازاق حالقى دا زور قۋانىشپەن قارسى الدى. «قازاق» گازەتىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىلەرى توڭ­كەرىسشىل ورىس دەموكراتياسى مەن اشىلۋى ءتيىس دەپ كۇتىلگەن قۇرىلتاي جينالىسىنان زور ءۇمىت كۇتتى. مۇنداي قۇبىلىس – سول كەزەڭدە رەسەي قول استىنداعى بار­لىق بۇراتانا حالىقتارعا ءتان ەدى.

1917 جىلى 15-17 ناۋرىز ارا­لىعىندا پەتروگرادتاعى مۇسفراك­تسيانىڭ ۇيىمداس­تىرۋىمەن وتكەن مۇسىلماندار كەڭەسى بۇكىلرەسەي­لىك مۇسىلماندار سەزىن شا­قى­­رۋدى ءجون دەپ تابادى. 1-12 مامىر ارا­لىعىندا ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلماندار سە­زىندە «مەملەكەت ءتۇرى قان­داي بولۋ ماسەلەسى» ۇلكەن تالاس-تار­تىس تۋ­عىزدى. سەزدە ا.تسالىككاتى ۋني­­تارلىق اعىمدى جاقتاپ, ال م.ە.راسۋل-زادە فەدەراتسيالىق اعىمدى جاقتاپ بايانداما جاسادى. ا.تسالىككاتى «رەسەي مۇسىل­ماندارىنىڭ مادەني-ۇلتتىق اۆ­تو­نومياسى اشىق-قۇقىقتىق ينس­تيتۋت رەتىندە كونستيتۋتسيا ار­قىلى كەپىلدەنۋى قاجەت, دەگەن قاراردى جاقتاي وتىرىپ: «فە­دەراتسيا الامىز دەپ تۇرعان حا­لىق – قازاق, سارت, كاۆكاز ءھام باس­قالار ءتىپتى نادان. ولاردا نەشە ءتۇرلى فابريكا, زاۆود جوق. ونى شىعارارلىق وقىمىستى جۇرت ەمەس, عىلىم, ءبىلىم, ونەردەن قۇرالاقان. وسىنداي قاراڭعى حالىققا فەدەراتسيا بەرسەك بايلار, حان تۇقىمى اقسۇيەكتەر, بەكتەر حالىق بيلىگىن قولىنا الىپ, باياعى نيكولايدىڭ زامانىندا ىستەلگەن ىستەردى ءوز تۇ­قىمىنا ىستەيدى»  دەگەن پىكىردى العا تارتتى. ا.تسالىككاتىنى س.ماق­سۋدي, س.الكين, ا.ىسقاقي سياقتى تاتار زيالىلارى قولدادى. ال م.ە.راسۋل-زادەنى قولداپ ءسوز سويلەگەن ج.سايد-احمەد (قىرىم), ج.دوسمۇحامەدوۆ جانە ا.ز.ءۋاليدي كوپشىلىك دەلەگاتتاردى ءوز سوڭ­دارىنان ەرتە ءبىلدى. ا.ز.ءۋاليدي قا­زاق­ستان مەن تۇركىستانعا فەدەراتسيا قۇرا­مىنان اۆتونوميا بەرۋدى, وعان شىعىس باش­قۇرتستاندى قوسۋدى ۇسىندى. سەزد دەلەگاتتارى رەسەي­دەگى 30 ملن مۇسىلمان اتىنان رە­سەيدىڭ ۇلتتىق-فەدەراتيۆتىك نەگىز­دەگى دەموكراتيالىق رەسپۋبليكا بولۋىن جاقتايتىندىقتارىن ءبىلدىردى. بۇل سەزد – ۇلتتىق اۆتونوميا ماسەلەسىن ال­عاش رەت تالقىعا سالعان جيىن بولدى.

بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلماندار سەزىنىڭ فەدەراتسيا قۇرامىنداعى تەر­ريتوريالىق اۆتونوميا­نى جاق­تاعان شەشىمىنەن سوڭ تۇر­كىس­تان جانە قازاق زيالىلارى دا بۇل شەشىمدى قولداي باستادى. بى­راق بارلىعى دا ء«الىپتىڭ ارتىن باعىپ», قۇرىلتاي جينالىسىنان ءۇمىت كۇتتى. بىراق ورتالىقتا تامىز ايىنىڭ سوڭىندا بولعان كورنيلوۆ ب ۇلىگىنەن سوڭ قوس وكى­مەت جاعدايى جو­يى­لىپ, كەڭەستەر تۇ­گەلگە دەرلىك بولشە­ۆيكتەردىڭ قولىنا ءوتتى. كوپ ۇزاماي, 13 قىر­كۇيەكتە تاشكەنتتەگى بيلىكتى 14 ادامنان تۇراتىن ۋاقىتشا رە­ۆو­ليۋتسيالىق كوميتەت تارتىپ ال­دى. وسىنداي جاعدايدا, شۋرو-ي-ۋلامو ۇيىمىنىڭ شاقىرۋىمەن 17-20 قىركۇيەكتە تۇركىستان ولكە­سى مۇسىل­ماندارىنىڭ ولكەلىك سە­زى وتكىزىلدى. سەزد سىرداريا, سا­مارقان, فەرعانا, زاكاسپي وبلىستارى «تۇركىستان فەدەراتسيا­لى رەس­پۋبليكاسى» توڭىرەگىنە بى­رىك­تىرىلىپ, رە­سەي قۇرامىنا جەكە تەر­ريتوريالى-اۆتو­نوميالىق بىر­لىك رەتىندە كىرسىن دەگەن شە­شىم قابىلدادى.

پەتروگرادتا بولعان قازان توڭ­­كەرىسى بارلىق ۇلتتىق ايماق­تار­داعى ساياسي جاع­دايدى كۇرت وز­گەرتتى. قۇرىلتاي جينالىسى­نان ءۇمىت كۇتكەن ۇلت قايراتكەرلەرى بول­شەۆيكتەردىڭ ديكتاتورلىق سايا­ساتىنان سوڭ بارلىق جەرلەردە ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋ ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزە باستادى. وسىنداي ۇلتتىق اۆتونوميالاردىڭ باسى – 28 قاراشادا جاريالانعان تۇر­­كىس­تان مۇحتارياتى بولدى. قۇ­­رامىنا م.تى­نىشباەۆ پەن م.شو­قاي كىرگەن تۇركىستان اۆتو­نو­مياسىنىڭ باسشىلارى تۇتاس تۇركى مەملەكەتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەدى. كوپ ۇزاماي, ورىنبوردا شاقىرىلىپ, 5-12 جەلتوقساندا وتكەن ەكىنشى جالپىقازاق-قىرعىز سەزى 54 ادامنان تۇراتىن الاش­وردا اتتى ۇكىمەت قۇرىپ, تۇركىستان اۆتونومياسى قۇرامىنداعى جەتىسۋ جانە سىرداريا وبلىستارىنىڭ قازاقتارى قوسىلعان جاعدايدا الاش اۆتونومياسىن جاريالايمىز دە­گەن شەشىمگە كەلدى.

رەسەي قۇرامىنداعى ۇلتتىق اۆ­تو­نومياعا ۇمتىلىس ونىڭ بارلىق ايماقتا­رىندا كورىنىس بەرىپ جاتتى. ولاردىڭ قاتارىندا قىرىم-تۇرىك رەسپۋبليكاسى, باشقۇرت رەس­پۋبليكاسى, ەدىل-ورال (تاتار ۇلتتىق مادەني اۆتونومياسى) رەس­پۋب­ليكاسى, سولتۇستىك كاۆكاز جانە ازەر­بايجان رەسپۋبليكالارى بولدى. بۇل ۇلت­تىق-مەملەكەتتىك بىرلىكتەردىڭ بارلى­عى دا ءالسىز ءارى رەسەيدەگى رەۆوليۋتسيالىق قوز­­عا­لىستاردىڭ اسەرىمەن جاريالانعان اۆتو­نوميالار مەن رەسپۋبليكالار بولدى. سوندىقتان دا ءوزىن ءوزى قورعاي المايتىن بۇل بىرلىكتەردىڭ بارلىعى دا بولشەۆيكتەر تاراپىنان تالقاندالدى.

قوقانداعى تۇركىستان اۆتونو­مياسىن تالقانداعان كەڭەس وكى­مەتى 1918 جىلى 20 ناۋرىزدا تۇر­كىستان اۆتونوميالى كە­ڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ (تاكسر) قۇرىلاتىنىن جاريالادى. كوپ ۇزاماي, كەڭەستەردىڭ بۇكىلتۇركىستان­دىق بە­سىنشى سەزى 1918 جىلى 30 ساۋىردە ركفسر قۇ­­رامىنداعى تاكسر-دىڭ قۇرىل­عانىن جا­ريالادى. بۇل رەسپۋبليكا – شىعىستا قۇ­رىلعان العاشقى كەڭەستىك اۆتونوميالى مەم­لەكەتتىك قۇرىلىم بولدى.

قازاق اۆتونومياسىنىڭ استاناسى مەن شەكاراسى تۋرالى ماسەلە

قازاق جەرىنىڭ اۋماعىن بەلگىلەۋ مەن تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى الاش اۆتونومياسىن قۇرۋعا تالپىنعان قازاق زيالىلارىنان باستاۋ الدى. ولار الاش اۆتونومياسىن جاريالاۋدى جانە بارلىق قازاق جەرلەرىن بىرىكتىرۋدى ماقسات ەتكەنىمەن, مۇلدەم باسقا­شا ساياسي جاعداي قالىپتاستى. الاش­وردا مۇشەلەرى بولشەۆيكتەر مەن ورىس دەموكراتيالىق كۇش­­­تەرىنىڭ قايسىسى جەڭەتىنىن بول­­جاي المادى. تۇركىستان اۆتونو­مياسى مەن الاشوردا ۇكى­مەتى باس­شىلارىنىڭ نەگىزگى قاتەلىگى – اۆتونوميا الۋ جولىنداعى كۇرەستە تۇركى حالىقتارىنىڭ اتا جاۋى – اق كازاكتارمەن ىنتىماقتاسۋى ەدى. مۇنىڭ ەكىجاقتى كەرى اسەرى بولدى. بىرىنشىدەن, اق گۆاردياشىلاردان 15 ەسە اسكەرى كوپ ءارى بۇكىل ساياسي بي­لىكتى قولىنا شوعىرلاندىرعان بول­شەۆيكتەردى وزدەرىنە قارسى قوي­سا, ەكىنشىدەن, 1916 جىلدىڭ وي­رانىنداعى كازاكتاردىڭ جازالاۋ شا­رالارىن ۇمىتپاعان قاراپايىم حالىقتىڭ نارازىلىعىنا ۇشى­رادى.

رەسەيدە بولشەۆيكتەر جەڭىس­كە جەتكەن سوڭ ءا.جانگەلدين, س.سەي­فۋللين, ت.رىس­قۇلوۆ, س.مەڭدەشەۆ, م.مىرزاعاليەۆ سىن­دى جانە ت.ب. قازاق قايراتكەرلەرى الاش­وردانىڭ ساتسىزدىككە ۇشىراعان اۆتونوميا قۇرۋ جولىنداعى كۇرەسىن ودان ءارى جىلجىتىپ, قازاق دالاسىندا كەڭەستىك ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونوميانى قۇ­رۋ­عا اتسالىستى. ا.بايتۇرسىنوۆ كەشەگى الاش­ور­دا­شىلاردى بولشەۆيكتەر جا­عىنا وتۋگە شاقىردى. كەڭەس بي­لىگى الاشوردا مۇشەلەرىنە كەشى­رىم جاريالاعانىمەن, ولارعا سەنىم­سىزدىك تانىتتى. ورتالىق بيلىك قا­زاق دالاسىن باسقاراتىن اپپارات قۇرۋ ءۇشىن 1919 جىلدىڭ كوك­تەمىندە-اق سەزد وتكىزۋگە دا­يىندىق جۇمىستارىن باس­تاپ, كە­ڭەس­تەردىڭ قۇرىلتاي سەزىن ۇيىم­داستىراتىن رەۆكوم قۇرۋعا كىرىستى. 

قازرەۆكومنىڭ تۇڭعىش تور­اعاسى بول­عان س.پەستكوۆسكيدىڭ قازاق اكسر-ءنىڭ قۇرىلعانىنا 10 جىل تولۋىنا وراي «سوۆەتسكايا ستەپ» گازەتىندە جاريا­لان­عان ار­نايى ماقالاسىندا قازاق تور­­اعانىڭ تاعايىندالۋىنا قازاق­تاردىڭ قار­سى بولعانىن ايتادى. 1915 جىلدان رك(ب)پ مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن ءا.جان­گەلديننىڭ قازرەۆكومعا توراعا بو­لىپ سايلانۋ مۇمكىندىگى كەشەگى الاشور­داشىل ا.بايتۇرسىنوۆقا قاراعاندا جو­عارى ەدى. ءا.جانگەلدين ءوز ەس­تە­لىگىندە كان­ديداتۋراسىنىڭ تور­اعالىققا ۇسىنىل­عانىن ايتادى. بىراق, دەلەگاتسيا وكىلدەرى ي.ستا­لينگە س.پەستكوۆسكيدى توراعا ەتىپ تاعايىنداۋ تۋرالى ءوتىنىش جاسادى. نەگە قازاقتى تاعايىنداماسقا دەگەن ي.ءستاليننىڭ سۇراعىنا قا­زاقتاردىڭ اراسىندا ءارتۇرلى توپ­تاردىڭ كۇرەسىنىڭ ۋشىعىپ تۇر­عانىن ايتىپ, «نەيترالدى» ادامنىڭ توراعا بولعانى دۇ­رىس دەگەن جاۋاپ ايتىلادى. وسىن­داي فاكتىلەردىڭ بارلىعى – قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىراۋىزدان مەم­لەكەتتىك بيلىكتى الىپ كەتۋگە دا­يىن ەمەستىگىن, ولاردىڭ ۇلتتىق مۇد­دە جولىندا بىرىگە الماعانىن كورسەتسە كەرەك.

1919 جىلى 24 ماۋسىمدا ركفسر حال­كوم­كەڭەسى توراعا ۆ.ي.لە­نيننىڭ قاتى­سۋىمەن وتكەن ما­جىلىسىندە قازرەۆكومنىڭ جە­كە قۇرامى تۋرالى ماسەلەنى تالقى­لاپ, قازرەۆكومنىڭ ءبىرىنشى قۇرا­مىنا س.پەس­ت­كوۆسكي (توراعا), ۆ.لۋ­كاشەۆ, ءا.جانگەلدين, م.تۇن­عانشين, س.مەڭدەشەۆ, ب.قاراتاەۆ كىرگىزىلدى. 10 شىلدەدە ركفسر ۇكى­مەتىنىڭ باسشىسى ۆ.ي.لەنين «قاز­رەۆكوم تۋرالى ۋاقىتشا ەرەجەنى» بەكىتسە, 19 شىلدەدە ركفسر حكك-ءى 19 پۋنكتتەن تۇراتىن «قا­زاق ولكەسىن باسقارۋ جونىندەگى رە­ۆوليۋتسيالىق كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى» دەكرەت شىعاردى. دەكرەت بويىنشا, بۇكىلقازاقستاندىق كە­ڭەستەر سەزى شاقىرىلىپ, قازاق اۆتونومياسى جاريالانعانعا دەيىن ولكەنى اسكەري-ازاماتتىق باسقارۋ مەن كە­ڭەستەر سايلاۋىن ۇيىمداستىرىپ وتكىزۋ قازرەۆكومعا جۇك­تەلدى.

1919 جىلى 10 قىركۇيەكتە ورىن­بور اس­كەري رەۆكومى قاز­رەۆ­كومنىڭ جاۋاپ­تى قىزمەت­كەر­­لەرىمەن, تۇركىستان مايدانى اس­كەري رەۆكومىنىڭ, 1-ءشى ارميا­نىڭ اسكەري رەۆكومى مەن ساياسي ءبولىمى وكىل­دەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ورىنبوردىڭ قازاق­ستانعا قوسىلۋى تۋرالى ماسەلەنى تالقى­لادى. قازرەۆكوم توراعاسى س.پەستكوۆسكي رك(ب)پ وك-ءنىڭ پىكىرىن بىلدىرە وتىرىپ, ورىنبوردىڭ قازاقستانعا قوسىلۋىن جاقتادى. ال ورىنبورلىق ا.كوروستەلەۆ, ي.مارتىنوۆ جانە تاعى باسقا كەڭەسكە قاتىسۋشى 6 وكىل بۇعان قارسى بولا وتىرىپ, ورىنبور گۋبەرنياسىنا ورىس حال­قى كوپ قونىستانعان ورال وبلىسى مەن اقمولا وبلىسىنىڭ اق­توبە ۋەزىن قوسۋدى جاقتادى جا­نە بولاشاق اۆتونوميانىڭ ۇكى­مەتىن «ىشكى قىرعىزياعا» ور­نا­لاستىرۋدى ۇسىن­دى. ال قاز­رەۆ­كومنىڭ ا.بايتۇرسىنوۆ, س.مەڭ­­دەشەۆ, م.تۇنعانشين سياق­تى مۇشەلەرى ورىنبوردىڭ قازاق­ستانعا قوسىلۋىنا جانە ونىڭ جاڭا رەسپۋبليكانىڭ استاناسى بولۋىنا ءتۇبىرلى قارسى بولىپ, قاز­رەۆكومنىڭ قازاق مۇشەلەرى داۋىس بە­رۋگە قاتىسپايدى دەپ مالىمدەدى. ال ورىن­بوردىڭ ي.كا­شيرين, ا.زدوبنوۆ سياق­تى وكىل­دەرى ورىنبور استانا بولسا, قا­زاقستانداعى ورىس كۋلاكتارىمەن كۇرەسۋ وڭاي بولادى دەپ دالەلدەگىسى كەلدى. بىراق, قازاق ۇلتشىلدارى بۇعان كەلىسپەدى.

ال رك(ب)پ وك-ءى بولاشاق قا­زاق اۆتونو­مياسىنىڭ استاناسى ورىنبوردا بولعانىن قالادى. سەبەبى, تولىق سەنىم ارتۋعا بولمايتىن قازاق ۇلتتىق ەليتاسىنىڭ قازاق حالقىنىڭ ورتاسىندا بولۋىن قالامادى. استانانىڭ ورىنبوردا بولۋى ولاردىڭ باقىلاۋدا بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ەدى. سو­نىمەن قاتار, رك(ب)پ وك-ءى ورىن­بور قازاقستاننىڭ استاناسىنا اينالار بولسا, ورتالىقتىڭ قى­شۋىنا ءتيىپ وتىرعان ورىس كازاك­تارىنىڭ ەركىندىگى شەكتەلەدى دەپ ەسەپتەدى. سونداي-اق استانا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمى, كادر­لىق, ۇيىمدىق, قارجىلىق, وندى­رىستىك, ماتەريالدىق-تەح­نيكالىق جانە باسقا دا قاجەتتى الەۋەتى بار قالادا ورنالاسۋى ءتيىس دەپ ەسەپ­تەلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ورىن­بوردى قازاق­ستاننىڭ استاناسى ەتۋ – قازاقتى جارىلقاۋ ەمەس, بولاشاق قازاق ۇكىمەتى مەن ۇلتشىل قازاق قايراتكەرلەرىن با­­قىلاۋدا ۇستاۋ ءۇشىن قاجەت بول­دى. ورىنبور گۋبكومىنىڭ 2 قا­باتتى عيماراتىنىڭ ءبىرىنشى قا­با­تىنان 2 بولمەلى ورىن العان قازوبكومنىڭ كەيىنگى سيقى وسىنى ايقىن اڭعارتتى.

ال قازاق دالاسىندا تەك سەمەي قالاسى عانا استانا بولۋ تالاپتا­رىنا جاقىن كەلەتىن. بىراق كۇ­نى كەشە عانا الاشوردانىڭ اس­تا­ناسى بولعان بۇل قالانى ورتا­لىق جاقتىرمادى. بولاشاق قا­زاق استاناسىنا قاتىستى ايتىس-تارتىسقا ورتالىقتىڭ ءوزى تىكەلەي ارالاسىپ, ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بواك توراعاسى م.ي.كالينيندى ورىنبورعا اتتاندىردى. 1919 جىلى 20 قىر­كۇيەكتە رك(ب)پ ورىنبور گۋبكومى مەن گۋبات­كو­مىنىڭ, تۇركىستان مايدا­نى مەن 1-ءشى ارميانىڭ باسشى­لىعى, سونداي-اق جاۋاپتى قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەڭەستە ورىنبور وكىل­دەرى موسكۆانىڭ ۇسىنىسىنا قارسى كەل­گەندەرى ءۇشىن «ۇيالىپ», ءوز قاتەلىكتەرىن «مويىنداۋعا» ءماجبۇر بولدى. بىراق ا.باي­تۇرسىنوۆ بۇل جو­لى دا ءوز توبىنىڭ مۇددەسىن قور­عاپ, ۇلتتىق ايقىندالۋدى جاق­تادى جانە پارتيالىق كەڭەستىڭ بولاشاق اۆتونوميانىڭ شەكاراسىن ايقىندايتىن قۇقىعى جوق دەپ, تاعى دا داۋىس بەرۋدەن باس تارتتى. بىراق بۇل جولعى كەڭەس شەشىمى بويىنشا ورىنبور قالاسى بولاشاق رەسپۋبليكانىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى بولىپ بەلگىلەندى.

بولاشاق قازاق اۆتونومياسى ءۇشىن استا­نا ماسەلەسىنىڭ تال­­قىلانىپ جاتقانىن ەستى­گەن تۇرىك­اتكوم پرەزيديۋمى تور­اعا­سى­نىڭ ورىنباسارى ءارى تك(ب)پ مۇسبيۋروسى­نىڭ جەتەكشىسى ت.رىسقۇلوۆ 1919 جىلى كۇز ايلارىندا تاكسر قۇرامىنداعى قا­زاق­تار مەكەندەيتىن سىرداريا وبلى­سىن ء(امۋداريا بولىمشەسىمەن قوسا), جي­زاق ۋەزىنىڭ ءبىر بولىگىن جانە جەتىسۋ وبلىسىن تۇگەلىمەن قازاقستان قۇرامىنا قوسۋدى, بى­رىككەن قازاق جەرىنىڭ استاناسى رەتىندە تاشكەنت قالاسىن بەل­گىلەۋدى ءۇزىلدى-كەسىلدى تالاپ ەتەدى. بىراق بۇل ۇسى­نىس تا ورتالىقتىڭ ساياساتىنا ساي كەل­مەگەندىكتەن, قاراۋسىز قالدى.

1919 جىلى 12 قىركۇيەكتە وت­كەن قاز­رەۆكوم ماجىلىسىندە ا.باي­تۇرسىنوۆ قاز­رەۆكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءارى ىشكى ىستەر ءبولىمى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ سايلاندى. بۇل ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ قاز­رەۆكومدا مىقتى ساياسي بەدەلگە يە بول­عانىن ەمەس, رك(ب)پ وك-ءنىڭ وعان قاتىستى ۇستانىمىن كورسەتەتىن ەدى. ول تۋ­رالى ي.ۆ.ستالين قازرەۆكوم قۇ­رىلعاننان كەيىن ە.د.ستاسوۆاعا جولداعان حاتىندا: «مەن ونى رەۆوليۋتسيونەر-كوممۋنيست دەپ ساناعان ەمەسپىن جانە سانامايمىن دا, وسىعان قاراماي, ونىڭ رەۆكومدا بولۋى قاجەت», دەگەن ەدى.

1919 جىلى 15 قىركۇيەكتە وت­كەن قاز­رەۆكومنىڭ ماجىلىسىندە س.پەست­كوۆسكيدىڭ ۇسىنىسى بويىنشا كەڭەستەردىڭ بۇكىل­قازاقتىق سەزىن شاقىرۋعا دايىن­دىق جو­نىندەگى ەرەكشە كوميسسيا ۇيىم­داس­تىرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا س.مەڭ­دەشەۆ, ۆ.لۋكاشەۆ, پەتروۆ جانە ت.ب. كىردى. كو­ميسسياعا سەزدى شاقىرۋ جونىندەگى نۇسقاۋ­لىقتى دايارلاۋ تاپسىرىلدى.

1920 جىلى 3-11 قاڭتاردا اقتو­بەدە قازرەۆكوم مەن تۇركىستان مايدانى رەۆ­اسكەڭەسىنىڭ بىرلەسە وتىرىپ شاقى­رۋىمەن 250 دەلەگات قاتىسقان ءبىرىنشى قازاق كە­ڭەس ولكەلىك كونفەرەنتسياسى بولىپ ءوت­تى. كونفەرەنتسيا بارلىق قازاق جەرىنىڭ ءبىر رەسپۋبليكا قۇرامىنا بىرىكتىرىلۋىن جاق­تادى. كونفەرەنتسيادا 1919 جىلى 20 جەلتوقساندا رك(ب)پ وك ساياسي بيۋروسى بەكىتكەن رەۆكوم ءتىزىمى قۇپيا تۇردە داۋىسقا سالىندى. داۋىس بەرۋ قورىتىندىسى بو­يىنشا س.پەست­كوۆسكي ءبىراۋىزدان وتسە, ا.باي­تۇرسىنوۆ پەن س.مەڭدەشەۆ باسىم داۋىستارعا يە بولدى.

ءبىر رەسپۋبليكا قۇرامىنا بىرى­گۋگە ۇمتىلىس 1918 جىلدىڭ وزىن­دە-اق باستالعان بولاتىن. استراحان وبلىسىنداعى ماڭ­عىش­­لاق قازاقتارى 1918 جىلى قا­زاندا قاراتوبە دەگەن جەردە جينالىپ, بولاشاق قاكسر قۇرامىنا كىرۋدى جاقتاپ توتەنشە كوميسسار ءا.جانگەلدينگە ءوتىنىش جازدى.

قازرەۆكوم قۇرىلعان ۋاقىتتان باس­تاپ قازاق جەرلەرىن ءبىر رەسپۋبليكا قۇرا­مى­نا بىرىكتىرۋ جۇمىستارى باستالدى. 1919 جىلى 11 قاراشادا بوكەي وبلىسى استراحان گۋباتكو­مىنىڭ قۇرامىنان شى­­عىپ, قاز­رەۆكومعا باعىندىرىلدى. 1920 جىلى قازرەۆكوم مەن ورىنبور گۋباتكومى ورىنبور جانە تورعاي گۋبەرنيالارىن بىرىكتىرىپ, ونىڭ قاكسر-ىنە كىرەتىنىن ماقۇلدادى. 1920 جىلى 27 ناۋرىزدا قازرەۆكوم ماڭعىشلاق جانە كراسنوۆودسك ۋەزدەرى تاكسر قۇرامىندا بولعا­نىمەن ونداعى ادايلار كوبىنەسە ورال جانە تورعاي وبلىستارىندا كوشىپ جۇرەدى جانە ولاردىڭ شارۋاشىلىعى ورال وبلىسىمەن بايلانىستى, سوندىقتان ادايلار قاكسر قۇرامىنا قابىلدانسىن دەگەن قاۋلى قابىلدادى. قاكسر-ىن قۇرۋ جۇمىستارىنا دا­يىن­دىق بارىسىندا بۇرىنعى الاش­وردا مۇشەلەرى مەن رك(ب)پ قاتارىنداعى قازاق قايراتكەرلەرى تىزە قوسا وتىرىپ, بولاشاق ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونوميا اۋماعىن انىقتاپ, ءوز ويلارىن موسكۆادا وتكىزۋگە تىڭعىلىقتى دايارلاندى.

1920 جىلى 9-10 تامىزدا ۆ.لە­نيننىڭ ۇسىنىسى بويىن­شا رك(ب)پ وك مەن ركفسر حكك-ءى جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, تۇرىككوميسسيا, قازاقستان جانە باسقا دا مۇددەلى گۋبەرنيالار وكىلدەرىنىڭ قاتى­سۋىمەن «قىرعىزيا تۋرالى ماسەلەلەر جو­نىندە» كەڭەس وتكىزىلدى (قاراڭىز: شىل­دەباي س. قازاق اتاۋى قالاي قالپىنا كەل­تىرىلدى؟ // Egemen Qazaqstan, 2020. – 21 ءساۋىر). جەر ءۇشىن ايتىسقا تولى بولعان كەڭەستىڭ ەكىنشى ماجىلىسىندە قىرعىز (قا­زاق) رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى شە­شىم قابىلدانعانىمەن, قاي وبلىستار مەن ۋەزدەردىڭ قاكسر قۇرامىنا قاشان كىرەتىندىگى شەشىلمەدى.

ۆ.لەنيننىڭ توراعالىعىمەن 12 تامىزدا وتكەن كەڭەستىڭ ءۇشىنشى ماجىلىسىندە قازاق ولكەسىنىڭ شەكاراسى تۋرالى ماسەلە قارالدى. بۇل ءماجىلىستىڭ ستەنوگرافيالىق ەسەبى نەمەسە حاتتاماسى, ءتىپتى قۇ­­جاتتارى وسى ۋاقىتقا دەيىن زەرت­تەۋشىلەردىڭ قولىنا تۇسپەي كە­لەدى. بۇل تۋرالى تەك سىبرەۆكوم وكىلى ۆ.سوكولوۆتىڭ ەستەلىگىنەن عانا بىلە الامىز. وسى ماجىلىستە ۆ.لەنين سىبرەۆكوم مۇشەسى ۆ.سو­كولوۆتى ەرتىس بويىنداعى جەر­لەر مەن ومبى بولىستارىن قا­زاق­تارعا بەرمەۋ جونىندەگى شوۆي­نيستىك پيعىلدارى ءۇشىن تۇقىرتا وتىرىپ, سىبرەۆكومنىڭ رەسمي ۇس­تانىمى بولىپ تابىلاتىن مۇن­داي پوزيتسياعا ورتالىقتىڭ تو­لىق قارسى ەكەنىن جەتكىزەدى. اقىرى, ءماجىلىس بارىسىندا قازاق دەلەگاتسياسىنىڭ ۇسىنىستارى تو­لىق قابىلداندى. ناتيجەسىندە, 1920 جىلى 26 تامىزدا بواك پەن ركفسر حكك-ءنىڭ «اۆتونوميالى قىرعىز (قازاق) سوتسياليستىك كەڭەستىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋ­رالى» دەكرەتى قابىلدانىپ, قاكسر قۇرامىنا بۇرىنعى اكىم­شىلىك شەكاراسىمەن تومەندەگى وبلىستار قوسىلۋى ءتيىس بولدى: پاۆ­لودار, سەمەي, وسكەمەن, زايسان, قارقارالى ۋەزدەرىنەن تۇراتىن سەمەي وبلىسى; اتباسار, اقمولا, كوكشەتاۋ, پەتروپاۆل جانە وم­بى ۋەزدەرىنىڭ ءبىراز بولىكتەرى (وم­بى ۋەزىنىڭ قازاق جانە ءسىبىر بولىك­تەرىنىڭ شەكاراسىن بەلگىلەۋ قاز­رەۆكوم مەن سىبرەۆكومنىڭ كەلىسىمى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى دەپ كورسەتىلدى) كىرەتىن اقمولا وبلى­سى; قوستاناي, اقتوبە, ىرعىز, تورعاي ۋەزدەرىنەن تۇراتىن تور­عاي وبلىسى; ورال, ابيششەنسك, تەمىر, گۋرەۆ ۋەزدەرىنەن تۇراتىن ورال وبلىسى; زاكاسپي وبلىسىنىڭ ماڭعىشلاق ۋەزى مەن كراسنوۆودسك ۋەزىنىڭ 4-ءشى جانە 5-ءشى اداي بولىستارى; استراحان گۋبەرنياسىنىڭ سينەمور بولىسى, بوكەي ورداسى, 1-ءشى جانە 2-ءشى پريمورە وكرۋگتەرىمەن شەكتەس بۇرىنعى قازىنالىق وكرۋگتىك جەرلەر. ال تاكسر قۇرامىنداعى قازاق جەرلەرىن قاكسر-گە ەنگىزۋ وسى وبلىستار حالقىنىڭ ەركى بويىنشا جۇرگىزىلسىن دەپ كورسەتىلدى.

قۇرامىندا س.مەڭدەشەۆ جۇ­مىس ىستە­گەن كەڭەستەردىڭ بۇكىل­قازاقتىق سەزىن شاقىرۋعا دايىن­دىق جونىندەگى ەرەكشە كوميسسيا قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە 1920 جىلى 23 تامىزدا قازرەۆكوم كە­ڭەستەرگە سايلاۋ جونىندەگى نۇس­قاۋلىقتى بەكىتتى. قازرەۆكوم سەز­دى ۇيىمداستىرۋ جانە شا­قىرۋ بويىنشا جۇمىستارعا باس­شىلىق جاساۋ ءۇشىن «قازاق ول­كەسىنىڭ جالپىعا ورتاق سەزىن شاقىرۋ جونىندەگى ولكەلىك كوميسسياسىن» ۇيىمداستىردى. قاز­رەۆكوم مەن وسى كوميسسيانىڭ تىكە­لەي ۇيىمداستىرۋىمەن 1920 جىلى تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا قازاق دالاسىنا قاراستى بار­لىق وبلىس­تاردا, گۋبەرنيا­لار مەن ۋەزدەردە قازرەۆكوم نۇس­قاۋلىعىنا سايكەس سايلاۋلار وت­كىزىلدى. قاكسر كەڭەس­تەرىنىڭ قۇ­رىلتاي سەزىنە دەلەگاتتار ساي­لانىپ, سەزگە دايىندىق جۇ­مىستارى اياقتالدى. قازاق حال­قى پاتشا ۇكىمەتى بولشەكتەپ تاستاعان بايىرعى قازاق جەرىن بىرىكتىرۋ ارقىلى كەڭەستىك قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ ءۇشىن قاكسر كەڭەستەرىنىڭ قۇرىلتاي سەزىن شا­قىرۋعا مۇمكىندىك الدى.

ءسابيت شىلدەباي,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,

ش.ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى