«تاريحتا قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىنا ەكى مارتە الاپات قاۋىپ ءتوندى. ءبىرىنشىسى – جوڭعار شاپقىنشىلىعى, ەكىنشىسى – 1932 جىلعى اشارشىلىق. ەكەۋى دە الدىن الا ويلاستىرىلعان, جوسپارلى تۇردە قولدان ىستەلىنگەن قىرعىن بولدى. العاشقىسىندا سول كەزدەگى قازاق حالقىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن ايىرىلدىق. كەيىنگىسىندە قانشا ادامنىڭ قىرىلعانى تۋرالى ءار تاريحشى ءارتۇرلى دەرەك ايتىپ ءجۇر. بىراق, سول اشارشىلىقتا 4 ميلليوننان استام قازاقتىڭ ولگەنى انىق. مىنە, تولە ءبيدىڭ ءومىرى وسى العاشقى الاپاتتا ارپالىسۋمەن ءوتتى. قازاقتىڭ باعىنا بۇيىرعان ءۇش ءبيىمىزدىڭ ارقاسىندا قازاق ەلى الاپاتتان امان قالىپ, ەل بولدى. تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەردىڭ ەلدى بىرىكتىرۋدە, رۋح بەرۋدە اتقارعان تىرلىكتەرى وراسان».
«تاريحتا قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىنا ەكى مارتە الاپات قاۋىپ ءتوندى. ءبىرىنشىسى – جوڭعار شاپقىنشىلىعى, ەكىنشىسى – 1932 جىلعى اشارشىلىق. ەكەۋى دە الدىن الا ويلاستىرىلعان, جوسپارلى تۇردە قولدان ىستەلىنگەن قىرعىن بولدى. العاشقىسىندا سول كەزدەگى قازاق حالقىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن ايىرىلدىق. كەيىنگىسىندە قانشا ادامنىڭ قىرىلعانى تۋرالى ءار تاريحشى ءارتۇرلى دەرەك ايتىپ ءجۇر. بىراق, سول اشارشىلىقتا 4 ميلليوننان استام قازاقتىڭ ولگەنى انىق. مىنە, تولە ءبيدىڭ ءومىرى وسى العاشقى الاپاتتا ارپالىسۋمەن ءوتتى. قازاقتىڭ باعىنا بۇيىرعان ءۇش ءبيىمىزدىڭ ارقاسىندا قازاق ەلى الاپاتتان امان قالىپ, ەل بولدى. تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەردىڭ ەلدى بىرىكتىرۋدە, رۋح بەرۋدە اتقارعان تىرلىكتەرى وراسان».
شىمكەنتتىڭ تورىندە تولە بي بابامىزدىڭ 350 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «قازاق ەلىنىڭ تۇتاستىعى مەن دامۋىندا تولە ءبيدىڭ تاريحي قايراتكەرلىك ءرولى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيادا بەلگىلى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ ءسوزىن وسىلاي باستادى. بۇل ءىس-شارا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانە «تولە بي» قايىرىمدىلىق قوعامدىق قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءوتتى. ءيا, شىنىندا تولە بي مەن ونىڭ ءداۋىرى ءبىزدىڭ تاريحىمىزداعى ەڭ تالماۋىر تۇسقا ءدال كەلدى. زامان ءىرى قايراتكەرلەرگە ءزارۋ ەدى. بيلەر مەن شەشەندەر تىرشىلىك تورىنە كوتەرىلگەندە قازاقتار ءوز ومىرىندەگى اۋىر دا قيىن كەزەڭدى باستان كەشتى. ول ۇلت, حالىق بولىپ قالىپتاسۋ جولىندا قۇرىپ كەتۋدىڭ ءسال-اق الدىندا تۇرعان بولاتىن. اتامەكەنىنەن ايىرىلعان قازاق جۇرتىنىڭ كوز جاسى تەلەگەي تەڭىزگە اينالىپ, قانسىراپ زاپىران جۇتتى. سول كەزدە دالا دانىشپانى تولە بي زامان تىنىسىن تەرەڭنەن بولجاپ, ايقىن باعىت-باعدار ۇستادى. ول ءاز تاۋكە, جولبارىس, ابىلمامبەت, سامەكە, ابىلقايىر حانداردان باستاپ ابىلايعا دەيىنگى امىرشىلەردىڭ بارىنە ەداۋىر ىقپال جاساپ, باسىم-باسىم بيلىك ايتتى.
استانا, الماتى اسىپ جەتكەن عالىم اعالارىمىز ارقالانىپ-اق كەلگەن ەكەن. عىلىمي كونفەرەنتسيادا كوپتەگەن قۇندى ويلار ايتىلدى. ا.تشان, ۋ.قاليجان, م.مىرزاحمەت ۇلى, ءا. دەربىسالى, ءو.ايتباي, سونداي-اق, قىرعىز جانە وزبەك ەلدەرىنەن كەلگەن عالىمدار ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ارينە, تولە بي بابامىزدىڭ تاريحتاعى ورنى ەرەكشە. ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك تۋى جەلبىرەگەلى بەرى تولە بي تۋرالى كوپ ەڭبەكتەر جازىلدى, قانشاما كىتاپتار جارىق كوردى. ياعني, تاۋەلسىزدىك تولە بيدەي كەمەڭگەرىمىزدى حالىققا كەڭىنەن تانىتتى. بىراق, ءبىزدىڭ عالىمدار كوبىنەسە بابامىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى, ايتقان ناقىل سوزدەرى, تورەلىك ىستەرى جاعىنا كوبىرەك بۇرىلىپ كەتىپ, دالا دانىشپانىنىڭ مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندەگى ورنى, ەلدىڭ تۇتاستىعى, دامۋىنداعى اتقارعان رولىنە ءالى دە تەرەڭ بارا الماي جاتىر. بىزدىڭشە, تەك اڭىز-اپساناعا عانا سۇيەنبەي, ناقتى دەرەك, دالەلدەرمەن سويلەپ, بابا تاريحىن ورىن-ورنىنا قويىپ, جۇيەلەپ بەرەتىن تولەبيتانۋ عىلىمي ورتالىعىن قۇرۋدىڭ ءساتى جەتكەن سەكىلدى.
ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءابساتتار دەربىسالى سوڭعى جىلدارى ءتول تاريحىمىزدى تۇگەندەۋدە كوپتەگەن تىرلىكتەر اتقارىلىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە شىعىستانۋ ينستيتۋتى قىتاي, ءۇندىستان, تۇركيا, موڭعوليا ەلدەرىنە ارنايى عىلىمي توپتار جىبەرىپ, سول جاقتىڭ مۇراعاتتارىنان قازاق تاريحى تۋرالى دەرەكتەردى ىزدەتىپ جاتىر ەكەن. جانە بۇل ءىس ناتيجەسىز دە ەمەس. قىتاي ەلىنىڭ مۇراعاتىنان تابىلعان دەرەكتەردە تولە بي تۋرالى مول ماعلۇماتتار بار. سول كەزدەگى تسين پاتشاسىنا جىبەرگەن جازبالارىندا ەلشىلەر تاشكەنتتە ابىلپەيىس دەگەن حاننىڭ بار ەكەنى, بىراق بيلىكتىڭ ءبارى تولە ءبيدىڭ قولىندا, ونىڭ ەلدىڭ اراسىنداعى بەدەلى, ابىرويى وتە جوعارى ەكەنى انىق جازىلىپتى. ۇلى جولان مەن قويگەلدى باتىردىڭ باۋىرى پۇسىرماننىڭ قىتايعا ەلشى رەتىندە بارعانى دا تاسقا باسىلىپ, ءتىپتى, تولە ءبيدىڭ قىتاي پاتشاسىنا جوڭعارلاردان بوساعان قازاقتىڭ اتاقونىستارىن داۋلاپ جازعان حاتتارى دا ساقتالىپتى. ال, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ارحەولوگ مۇحتار قوجا 1880 جىلى لوندوندا موڭعولدار تاريحى تۋرالى شاعىن كىتاپشا جارىق كورىپ, ونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ كوپتەگەن حاندارىنىڭ ەسىمدەرى اتالعانىن ايتادى. تەك حاندار تۋرالى جازىلعان بۇل كىتاپتا تولە ءبيدىڭ دە ەسىمىنىڭ اتالۋى سول كەزدەگى ساياسي جاعدايدان كوپ حابار بەرەتىنى انىق.
جوعارىدا ءۇش ءبيدىڭ ارماندارىن, ورداباسى مۇراتتارىن, اسىل اتا-بابا اڭسارلارىن جۇيەلەۋدە تالاي-تالاي تىرلىكتەردىڭ اتقارىلعانىن ايتتىق. ايتسە دە, ءالى دە بۇل سالادا تابىلعان دەرەكتەردەن گورى تابىلماعانى كوپ. مىنە, تولە بي الىبەك ۇلىنىڭ 350 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا بابامىز تۋرالى بۇرىننان بار, ءبىردى-ەكىلى باسىلىپ شىققان كىتاپتار, وزگە دە باسىلىمدارداعى دۇنيەلەر, جاڭادان تابىلىپ جاتقان قۇجاتتار, اڭىز-اڭگىمەلەر, داستاندار, تاعىسىن-تاعىلاردى قۇراستىرىپ, جەتى تومدىق جيناق جارىق كورىپ, تۇساۋكەسەرى ءوتتى. وسىناۋ قۇندى دۇنيەلەردىڭ ءبارىن جيناپ, كوز مايىن تاۋىسىپ وڭدەپ, قۇراستىرعاندار – بەلگىلى جازۋشىلار, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مارحابات بايعۇت پەن «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى شويبەك ورىنباي. ال, جەرگىلىكتى بيلىك, «تولە بي» قايىرىمدىلىق قوعامدىق قورى, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى, باسقا دا ىسكەر ازاماتتار بۇل ىسكە ۇلكەن دەمەۋشىلىك, جاناشىرلىق تانىتتى.
ارينە, جەتى توممەن تولە ءبيدىڭ بۇكىل تاريحىن ءتامامداپ تاستادىق دەپ ايتۋعا بولمايدى. بۇل جيناق – العاشقى تالپىنىس. ازىرگە شاشىلىپ جاتقان دۇنيەنى جيناپ, ءبىر كىتاپ ەتىپ شىعارۋعا مۇمكىندىك تۋدى. كەلەشەكتە بۇل جيناق جەتىلدىرىلىپ, تەرەڭدەپ, تولىقتىرىلسا, جەتى تومنان باستالعان دۇنيە ودان دا اسۋى عاجاپ ەمەس. دالا كەمەڭگەرىنىڭ 350 جىلدىق مەرەيتويىن وڭتۇستىكتە تويلاۋ الدىمەن تاشكەنتتەگi تولە بيدiڭ زيراتى جاتقان كەسەنەگە بارىپ رۋحىنا تاعزىم ەتۋدەن, ارۋاعىنا قۇران باعىشتاۋدان باستالعان. بۇل كۇندەرى, سونداي-اق, ارنايى سۋرەت كورمەسى ءوتىپ, ج.شانين اتىنداعى دراما تەاتردا جازۋشىلار مارحابات بايعۇت پەن شويبەك ورىنباي بiرiگiپ جازعان تولە بي جونiندەگi پەسا قويىلدى.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
_________________________
سۋرەتتى تۇسىرگەن قايسار شەرىم.