پرايمەريز: مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەۋ ماڭىزدى

مەملەكەتتىڭ پارتيالىق-ساياسي دامۋ تاريحىنداعى پارتياىشىلىك سايلاۋدىڭ بۇل جاڭا فورماتىن ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە وڭ باعالاپ وتىر. وسى ورايدا «Egemen Qazaqstan» گازەتى اقىن-جازۋشىلار مەن ونەر مايتالماندارىنىڭ باسىن قوسىپ, پرايمەريزدىڭ باسىمدىعى مەن ارتىقشىلىعى تۋراسىندا ونلاين كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردى. كەلەلى جيىندى Nur Otan پارتياسى ساياسي كەڭەس بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالى اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى.

– ەلىمىزدە الامان بايگە, بايسالدى باسەكە باستالدى. بۇعان قازىر قۇجات تاپسىرىپ جاتقاندار وتە كوپ. ولاردىڭ ىشىندە جاستار دا, كوپبالالى انالار دا, ەلىمىزگە بەلگىلى قايراتكەرلەر دە, زيالى قاۋىم وكىلدەرى بار. بۇگىنگى جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان وزدەرىڭىزدى دە سول تىزىمنەن بايقاپ وتىرمىز. سوندىقتان الداعى پارتياىشىلىك سايلاۋ ءماجىلىستى جانە بارلىق ءماسليحاتتاردىڭ قۇرامىن ساپالى وزگەرىسكە الىپ كەلەدى دەپ ويلايمىز. الداعى دودا ەڭ ۇزدىكتەردى انىقتاپ, بولاشاقتا پارلامەنت مىنبەرىندە ەلدىڭ ءسوزىن سويلەيتىن حالىق قالاۋلىلارىنىڭ ىرىكتەلۋىنە مۇمكىندىك اشىلادى دەگەن ۇمىتتەمىز, – دەپ باستادى ءسوزىن د.قىدىرالى.

كەلەلى كەڭەستە ءسوز العان قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت پرايمەريزگە قاتىستى پىكىرىن ورتاعا سالدى.

– پارتياىشىلىك پرايمەريز ارقىلى پارلامەنتكە دەپۋتاتتار سايلاۋ, سوعان ىرىكتەۋ دەگەن ماسەلە شىنىن ايتقاندا ءبىرىنشى رەت جۇرگىزىلىپ وتىر. مەن ءوزىم باستاۋىش پارتيانىڭ قاتارىندا بولماسام دا, مەملەكەتتىڭ رۋحاني شارۋاسىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىراز مىندەتتەرىن اتقارىپ جۇرگەننەن كەيىن, بۇل كونفەرەنتسياعا «مەن پارتيادا جوق ەدىم, مەن بۇعان قاتىسپايمىن» دەپ ايتۋعا اۋزىم دا بارمادى, ارىم دا جىبەرمەدى. ءبىر اۋىز ءسوزىمدى, پىكىرىمدى ايتايىن دەپ وتىرمىن. وتكەن جولى الەۋمەتتىك جەلىلەردە «پارلامەنت قاتارىندا نەگە اقىن-جازۋشىلار جوق؟» دەگەن ۇلكەن ءبىر ماسەلە كوتەرىلدى. «مىنا اقىن, مىنا جازۋشى نەگە دەپۋتاتتاردىڭ قاتارىن تولىقتىرمايدى؟» دەپ ۇسىنىستار دا جاسالىپ جاتتى. سوندىقتان وسى پراي­مەريزدىڭ جاريالانعانىنا ءىشىم جىلىپ, قۋانىپ قالدىم. بۇل – دەمو­كراتياعا ءبىر قادام جاقىنداۋ دەگەن ءسوز. اينالىپ كەلگەندە, ءبىر وتانداسىمىزدىڭ ء«بىز سەنى سايلاعان جوقپىز با, سەن ءوزىڭ­نىڭ دەپۋتاتتىق پارىزىڭدى نەگە ورىن­دامايسىڭ؟» دەگەن ساۋالىنا «مەنى سەندەر سايلاعان جوقسىڭدار. سەن مەنى سايلاعان جوقسىڭ. مەن تىزىممەن وتكەنمىن» دەپ شىققان پارلامەنتتىڭ ءبىر مۇشەسىنىڭ دە ءسوزىن ەستىدىك. سوندىقتان كەيبىر دەپۋتاتتاردى حالىقتىڭ قالاۋلىسى دەپ ايتۋعا اۋىز بارمايدى, – دەدى ۇ.ەسداۋلەت. ونىڭ ايتۋىنشا, ناعىز دەپۋتات حالىقتىڭ قالاۋلىسى بولۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن وسىنداي پارتياىشىلىك سايلاۋدان ىرىكتەلىپ, كوپتىڭ ىشىنەن توپ جارىپ وزىپ شىعۋى كەرەك.

بۇل ىرىكتەۋدىڭ ۇلكەن تاريحي وقيعا ەكەنىن ەسكە سالعان قازاقستان ايتىس اقىن­دارى مەن جىرشى تەرمەشىلەردىڭ حالىقارالىق وداعىنىڭ توراعاسى ءجۇرسىن ەرمان دا باستامانىڭ ارتىقشىلىعىنا توقتالدى.

– پارتياىشىلىك ىرىكتەۋدىڭ ۇلكەن تاري­حي وقيعا ەكەنىن اڭعارىپ وتىرمىز. قوعامداعى وزىق ويلى, كوزقاراسى قالىپ­تاسقان, بايىپتى, ازاماتتىق ۇستانىمى بەرىك, وسى ەلدىڭ تاعدىرىنا جانى اشيتىن, جۇرەگى اۋىراتىن ازاماتتاردى ىرىكتەۋ دەگەن بۇرىن-سوڭدى ءدال وسىنداي قارقىندا جۇرگىزىلگەن ەمەس. حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەپ, ءۇنىن جەتكىزىپ جۇرگەن ايتىسكەرلەردىڭ اراسىندا دا پرايمەريزگە قاتىسىپ جاتقان ازاماتتار بار. ولاردى جۇزدەگەن جاناشىرى قولدايدى. وسىعان دەيىن ايتىستا ايتىپ كەلگەن ويلارىن ەندى ءىس جۇزىندە كورسەتكىلەرى كەلەدى. ولاردىڭ ۇستانىمى – ۇلتتىڭ مۇددەسى, كەشەگى الاش ارىستارىنىڭ يدەيالارى, جەر, ءتىل, سالت-ءداستۇر تاعدىرى. كەزىندە 90-جىلدارى حالىق سايلاعان پارلامەنتتە شىعارماشىلىق زيالى قاۋىمنىڭ وكىلدەرى وتىردى. حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەي الاتىن ازاماتتاردىڭ پىكىرى شەشۋشى ءرول اتقاردى, – دەدى ول.

بەلگىلى اقىن ج.ەرمان سول جولدى جالعاستىرۋعا نيەتتەنىپ وتىرعاندارعا ءسات ساپار تىلەپ, پرايمەريزدىڭ ناعىز مىقتىلاردى انىقتاۋعا كومەكتەسۋى كەرەك ەكەنىن باسا ايتتى.

– پارتيا توراعاسى حالىققا جاقىن بولۋ, پارتيانى جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن بىل­تىر كوتەرگەن ەدى. پرايمەريز – سونىڭ كورىنىسى. باستاۋىش پارتيا قازاق­تىڭ ۇلتتىق ونەرى سانالاتىن ايتىستى دا حالىققا جاقىن بولۋدىڭ ءبىر ءپىشىنى رەتىندە قاراپ جاتقانىنا سۇيسىنەمىز, جاقسى ىرىمعا بالايمىز. تەك شىعار­ماشىلىق زيالى قاۋىم عانا ەمەس, حالىق­تىڭ ىشىندە دە ناعىز اسىل ازاماتتار كوپ. پرايمەريز سولاردى انىقتاۋعا كومەكتەسۋى كەرەك, – دەدى ج.ەرمان.

ساياسي دوداعا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ پارتيانىڭ شىعارماشىلىق ورتاعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋىن جاقسىلىققا بالاپ, پرايمەريزدىڭ حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىققانىنا سەنىم ءبىلدىردى.

– پرايمەريز جاريالانعالى بەرى Nur Otan پارتياسى شىعارماشىلىق ۇيىمدارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. مۇندا ۇلكەن ءمان بار. شىعارماشىلىق ورتا – قوعامنىڭ بارومەترى سەكىلدى. كەز كەلگەن جاڭالىققا, جاقسىلىققا ەلەڭ ەتىپ, قوعامنىڭ كوڭىلىن سوعان بۇرىپ وتىرادى. پارتيانىڭ بيىلعى جارقىن جاڭالىعى پرايمەريز بولىپ وتىر. جالپى, بۇل جاڭا فورماتتىڭ حالىقارالىق تاجىريبەدەن الىنعانىن دا بىلەمىز. ەلىمىزدەگى باستاۋىش پارتيانىڭ وسىنداي ىشكى ىرىكتەۋدى جۇرگىزۋى وتانداستارىمىزدىڭ ۇدەسىنەن شىقتى دەپ ويلايمىن. سەبەبى سايلاۋ – قاي كەزەڭدە بولسىن حالىققا ەتەنە جاقىن, بارىنشا بەلسەندى, ۇيىمداس­تى­رۋشىلىعى شەبەر مامانداردى ىرىكتەۋگە تۇرتكى بولادى. بۇل رەتتە پرايمەريز – سول ىرىكتەۋدى ساپالى وتكىزۋدىڭ الەم­دىك تاجىريبەدە سىنالعان جولى. كەز كەلگەن ساياسي باستاماعا سىرتتان باقى­لاۋشى بولۋ, سىن-پىكىر ايتۋ وڭاي. سول سەبەپتى وسى دودانىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭىپ, باسەكەلەستىكتىڭ ءباسىن ءوز كوزىممەن كورۋدى ۇيعاردىم. باعىمدى سىناپ كورەيىن دەپ, قۇجاتىمدى تاپسىردىم. وتانداستارىمىزدى وسى ناۋقانعا بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىرامىن, – دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ك.ماتىجانوۆ.

Nur Otan پارتياسى جاريالاعان پرايمەريزدە ايەلدەر مەن جاستارعا باسىمدىق بەرىلگەنى بەلگىلى. وسى رەتتە دودادا باق سىناۋعا بەل شەشكەندەر قاتارىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ رەكتورى داريا قوجامجاروۆا دا بار. ول بۇل باس­تامانى اشىقتىققا, دەموكراتيانىڭ تۇرلاۋلى بولۋىنا جەتەلەيتىن ءساتتى قادام دەپ بىلەدى.

– پارتيا پرايمەريز ارقىلى ەل ارا­سىنان بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي كەلەتىن مىقتىنىڭ مىقتىسىن, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جەتكىزەتىن ناعىز كوش­باسشىلارىن تاڭداپ الۋدى كوزدەپ وتىر. گەندەرلىك ساياسات ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق. وعان دا ۇلكەن ءمان بەرىلۋدە. سوندىقتان شىمكەنتتىڭ 30 مىڭعا جۋىق ستۋدەنتى بار ىرگەلى جوعارى وقۋ ورنىن باسقارىپ وتىرعان ازامات رەتىندە باعىمدى سىناپ كورۋگە نيەت ءبىلدىردىم. بۇل ءوڭىر – قايماعى بۇزىلماعان قازاقتىڭ ءداستۇرىن دارىپتەيتىن, ۇرپاعىن ۇكىلەيتىن ايماق قوي. سول وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ, جاس وركەن جاستاردىڭ قولداۋىنا ءۇمىت ارتىپ, بەلىمدى بەكەم بۋدىم. زامان تالابى ءبىزدى وسىنداي ۇلكەن دەموكراتيالىق قادامعا باستاپ وتىر. باستاۋىش پارتيامىز, مىنە, وسىنداي ساياسي دودا جاريالادى. بۇل باستاما اشىقتىققا, دەموكراتيانىڭ تۇرلاۋلى بولۋىنا جەتەلەيتىن ءساتتى قادام دەپ بىلەمىن. قازاقستاننىڭ قارقىندى دامۋى, جاستارىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءۇشىن وسىنداي دودالار قاجەت-اق. بۇل پرايمەريز بەلسەندى ازاماتتاردى ادالدىققا جەتەلەيتىن, حالىق اراسىنان شىققان مىقتى كوشباسشىلاردى انىق­تايتىن جوبا بولماق, – دەدى د.قوجام­جاروۆا.

«الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قالي سارسەنباي جوبانىڭ ءساتتى جۇرگىزىلۋى پارلامەنت, جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردىڭ ساپالىق قۇرامىنا وزگە­رىس الىپ كەلۋگە جول اشاتىنىن ايتتى.

– پرايمەريز دەگەن قانىمىزدا بار نارسە دەپ ويلايمىن. باياعى بيلەر, شەشەندەر مەكتەبىنەن قالىپتاسقان ساباقتاستىق بار. بىزگە اناۋ ايتقان جاڭالىق بولماعانىمەن, الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان ءتاسىل عوي. بارلىعى سالىس­تىرۋ ارقىلى انىقتالاتىنى بەلگىلى. پرايمەريز ءوز دەڭگەيىندە ءوتىپ, حالىق تاراپىنان جاعىمدى پىكىر قالىپتاستىرسا, الداعى ۋاقىتتا پارلامەنت, ءماسليحاتتىڭ ساپالىق قۇرامى كۇرت وزگەرەدى دەپ ويلايمىن. وسىعان دەيىن پرايمەريزگە مىڭنان استام ادامنىڭ ءوتىنىش تاپسىرعانى تۋرالى اقپارات وقىدىم. ال سونىڭ 300-گە جۋىعى – جاستار. بۇل دەرەك كوڭىلگە قونادى. ويتكەنى ۋاقىت تالاپ ەتىپ وتىرعانداي وزىق ويلى ازاماتتاردىڭ يگى ىسكە جۇمىلدىرىلۋى ماڭىزدى. جالپى, پرايمەريز سول مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى دەپ سەنەمىن. بيىك مادەني سانا قالىپتاسقان جەردە عانا ءبىز ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتەمىز. پرايمەريز وسى ولشەمگە, وسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرسە, ءبىز كوپتەگەن ماسەلەدە العا جىلجيتىن ەدىك, – دەدى ق.سارسەنباي.

كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قاتىسقان م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ماحمەتعالي سارىبەكوۆ, قالامگەر مەيرامبەك تولەپ­بەرگەن, اقىن, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ تەلەراديو جانە قوعاممەن بايلانىس كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەرىكزات دۇيسەنعازى, ايتىس اقىندارى بەكارىس شويبەك, مۇحتار نيازوۆ, ايتباي جۇماعۇلوۆ تا ورامدى ويلارىن ورتاعا سالىپ, پايىمدى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. جيىن سوڭىندا تىڭ باستاماعا قاتىستى اقىن-جازۋشىلاردىڭ جانە ونەر مايتالماندارىنىڭ پىكىرىن مۇقيات تىڭداعان Nur Otan پارتياسى حاتشىسى ارمان قىرىقباەۆ حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن شىعارماشىلىق زيا­لى قاۋىم وكىلدەرىن ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىنە, پارتيانىڭ قىزمەتىنە بەلسەندى اتسالىسۋعا شاقىردى.

– وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ەلەكتەن وتكىزە وتىرىپ, قازىرگى پرايمەريزدى ۇسىندىق. قانداي دا ءبىر رەفورما, تىڭ دۇنيەنى جۇزەگە اسىراردا القالاعان الەۋمەتتىڭ قولداۋى, ەل اعالارىنىڭ باتاسى بولماسا, ەشقانداي ءىستىڭ ونبەيتىنىن جاقسى بىلەمىز. ءبىز ۇسىنعان دوداعا كەز كەلگەن ازامات قاتىسا الادى. ال داۋىس­تى تەك پارتيا مۇشەلەرى بەرەدى. بۇگىنگى تاڭدا پارتيا قاتارىنداعى ازاماتتاردىڭ سانى 840 مىڭنان اسادى. ميلليوننان استام ادامدى قايتادان ەلەپ-ەكشەپ, پارتيامەن بايلانىسى ۇزىلگەن, نە قانداي دا ءبىر سەبەپپەن پارتيادان شىققان ازاماتتاردى ەسكەرىپ, وسى سانعا توقتادىق. جەرگىلىكتى اكىمدەرگە ناقتى تاپسىرما بەرىلدى. بيۋروكراتيالىق تۇرعىدان شەكتەۋلەر بولسا, قاتىسۋشىلارعا قىسىم كورسەتىلسە, پارتيانىڭ باقىلاۋ ورگاندارىنا حابارلاسۋعا بولادى. پرايمەريزدى ادىلەتتى وتكىزۋدى پارتيا توراعاسى دا قاداپ ايتتى. نەعۇرلىم ەل الدىندا جۇرگەن, حالىقتىڭ جوعىن جوقتاي الاتىن, ءسوزى ءوتىمدى ازاماتتار قاتىسسا, دودا سوعۇرلىم تارتىستى ءارى اشىق بولادى. ەلدىڭ جاعدايىن سىزدەر ايتپاساڭىزدار, سىزدەر تالاپ ەتپەسەڭىزدەر «باياعى جارتاس سول جارتاس» كۇيىندە قالا بەرەدى. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ارالاسىپ, زاڭدى جولمەن مەملەكەتتىڭ, جۇرتتىڭ پىكىرىن, ويىن, ساناسىن وزگەرتۋگە بولادى. تالاپ ەتەتىن, تەڭدىك سۇرايتىن, حالىقتىڭ جىرتىسىن جىرتاتىن ازاماتتار قاتىسىپ, جەڭىسكە جەتىپ جاتسا, ال قاتىسپاعاندارى پارتياىشىلىك سايلاۋدى مۇقيات قاداعالاپ, ۇكىلەپ ورتاعا قوسقان ازاماتتىڭ بايگەدە ءبىرىنشى كەلۋىنە جاعداي جاساسا ناعىز دامۋدىڭ, رەفورمانىڭ ءساتتى كورىنىسى وسى بولار ەدى, – دەدى ا.قىرىقباەۆ.

جيىن قورىتىندىسىندا قاتىسۋشىلار جاڭا باستاماعا ۇيىتقى بولىپ وتىرعان پارتيا جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەپ, ۇزدىكتەر ىرىكتەلىپ, دودادان حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن, ەلدىڭ جوعىن جوقتايتىن ازاماتتار شىعادى دەگەن سەنىم ءبىلدىردى.

راۋان قابيدولدا,

مەرۋەرت بۇركىتباي,

«Egemen Qazaqstan»