ساكەن جايلى كينو تۇسىرۋگە نە كەدەرگى؟

مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي 1988-1989 جىلدارى الدىمەن الاش قايراتكەرلەرى بىرتىندەپ اقتالا باس­تادى. 1993 جىلى «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اق­تاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. 1997 جىلى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى رەتىندە بەلگىلەندى. مەملەكەت تاراپىنان كوپتەگەن ءىس-شارا اتقارىلدى. تاريحشىلار, جازۋشى-عالىمدار XX عاسىر باسىنداعى زوبالاڭ جايلى زەرتتەۋلەر جاساپ, توم-توم ەڭبەكتەر جازدى. دەگەنمەن بۇل تاقىرىپ تولىق زەرتتەلىپ بىتكەن جوق. مۇراعاتتاردا ءالى قانشاما عىلىمعا بەلگىسىز قۇجاتتار بار. بۇلاردى زەرتتەپزەردەلەۋ عالىمدارعا تيەسىلى دۇنيە ەكەنى داۋسىز. وسى ورايدا بۇعان عىلىممەن بىرگە مادەنيەت سالاسى دا تىكەلەي مىندەتتى. وكىنىشتىسى سول, سولاقاي ساياساتتىڭ قۇربانى بولعان ارىستارىمىزدىڭ ساحنا مەن ەكرانعا شىققان بەينەلەرى ساۋساقپەن سانارلىق. بۇل – ەلدىگىمىزگە سىن. ەل ءۇشىن جان قيعان ەسىل ەرلەردىڭ ارقايسى زور قۇرمەتكە لايىق. سولاردىڭ ءبىرى – مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى اقيىق اقىن, جازۋشى-دراماتۋرگ س.سەيفۋللين. ساكەن جايلى 2014 جىلى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزى­كالىق دراما تەاترىندا ق.ءجۇ­نىسوۆتىڭ «ساكەن سۇڭقار» دراماسى (رە­جيسسەرى ءا.ورازبەكوۆ) ساحنالاندى. ساكەنتانۋشى پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى باستاعان زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن بىرگە 14 قازان كۇنى پرەمەرانى تاماشالادىق. قويىلىمدا س.سەيفۋلليننىڭ ومىرىمەن قاتار زامانى دا قامتىلىپتى. اسىرەسە الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىن ۇلىمەن اراسىنداعى سىيلاستىعى, پىكىرتالاسى ايقىن بەرىلگەن. تۇلعالار اراسىنداعى ديالوگتار تاريحي دەرەكتەرمەن ءوربي وتىرىپ كوركەمدىك شەشىمدەرگە ۇلاسادى. ۇلت تاعدىرى سىنعا تۇسكەن ۋاقىتتاعى ۇلىلارىمىزدىڭ قايتسەك قازاقتى مۇراتقا جەتكىزەمىز دەپ جانتالاسقان تۇستارى كورەرمەندى بىردەن باۋراپ اكەتتى. اۆتور س.سەيفۋلليندى باس كەيىپكەر دەڭگەيىندە جازعانمەن احاڭنىڭ بەينەسىن ەش الاسارتپاعان. باس كەيىپكەردەن بيىك بولماسا تومەن ەمەس. ساكەننىڭ احاڭا دەگەن قۇر­مەتى تاريحي وقيعالارعا نەگىز­دەلگەن. سونىمەن بىرگە اقىننىڭ قاي­رات­كەرلىك قىرى كوبىرەك اشىلىپتى. بۇل بۇرىن جازىلعان ساحنالىق شى­عارمالاردا كەڭەستىك يدەولوگياعا بايلانىستى كىرمەي قالعان تاراۋلار دەسەك تە بولادى. سوندىقتان حالىق كوبىنە ساحنادان ساكەننىڭ اقىندىق, جازۋشىلىق قىرلارى مەن تراگەدياسىن عانا كورەتىن. ال «ساكەن سۇڭقار» دراماسىندا ول ولقىلىقتىڭ ورنى تولعان. سپەكتاكل سوڭىندا ساكەن­دى الپىس جىلداي زەرتتەگەن عۇلا­ما عالىم ت.كاكىش ۇلى قو­يىلىمدى جوعارى باعالاپ تەاتر ۇجىمىنا العىسىن ءبىلدىردى. كوڭىل­دەن شىققان قويىلىم بولعان سوڭ مەن «ساكەن سۇڭقار» سپەكتاكلىن ودان كەيىن ەكى رەت بارىپ تاماشالادىم. تەاترعا ءبىر بارعانىمدا ق.ءجۇ­نىسوۆ ساكەن جونىندە كينوستسەنا­ري جازىپ بىتىرگەنىن ايتتى. اۆتوردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا كوپ ۇزاماي «ساكەن» اتتى كينوستسەناري­دى وقىپ شىقتىم. اشىعىن ايت­سام, تەك قانا وقىپ ەمەس, كينو كورىپ شىققانداي اسەر الدىم. باس كەيىپكەر ساكەن دە, ساكەننىڭ زامانى دا تاريحي شىندىقتان اۋىتقىماي كينو تىلىمەن كوركەم ورىلگەن. قامتىلعان تاريحي كەيىپكەرلەردىڭ بەينەسى جاقسى اشىلعان. دراماتۋرگياسى مىعىم, تارتىسقا, قايشىلىققا قۇرىلعان. الاش ازاماتتارى مەن سوۆەت ۇكى­مەتىن ورناتقان قايراتكەرلەردىڭ يدەيا­لىق پىكىرتالاسى دراماداعىداي س.سەي­فۋل­لين مەن ا.بايتۇرسىن ۇلى ارا­سىنداعى قارىم-قاتىناس ارقىلى بەرىلگەن. سول كەزەڭدەگى قوعامدىق ساياسي ءومىردى, تاريحي وقيعالاردى ەش بۇرمالاماستان كوز الدىڭا اكەلەدى. كينو ونەرىنىڭ مۇمكىندىگى زور بول­عان­دىقتان سپەكتاكلگە قاراعاندا مۇندا كەيىپكەرلەر سانى ارتقان. 1916-1938 جىلدار اراسى قامتىلعان. وقيعالار ىقشام ءارى تۇسىنىكتى. ءبىر بىرىنە جالعاسىپ قىزىقتىرا تۇسەدى. ستسەناريدى وقىپ وتىرىپ مير­زوياننىڭ جىمىسقىلىعىن, ەجوۆ­تىڭ قاتىگەزدىگىن, ءستاليننىڭ قاھارىن ايقىن سەزىنەسىڭ. ساكەننىڭ جارى گۇل­باھرام مەن سوڭعى تۇياعى اياننىڭ تاعدىرى كوزگە جاس الدىرماي قوي­مايدى. ءار كورىنىس, ءار ديالوگ ءبىر ءبىرىن تولىقتىرىپ, جەلىسى ۇزىلمەستەن شارىقتاۋ شەگىنە كوتەرىلەدى. ونىڭ ۇستىنە ستسەناري ساكەن جايلى قاپ­تاپ كەتكەن قاڭقۋ سوزدەرگە نۇكتە قويا­تىنداي ساۋاتتى, عىلىمي نەگىزدە جازىلعان. تۋىندىنى تولىق تالداپ شىعۋ مىندەت ەمەس. ءارى كۇنى ەرتەڭ ەكرانعا شىعىپ جاتسا كورەرمەن ءۇشىن ءبارىن ءبىلىپ وتىرۋ قىزىق تا بولماس. ءسوز جوق بۇل وتە كۇردەلى تا­قى­رىپ. سوندىقتان الدىمەن ستسەنا­ري اۆتورىنىڭ مۇنى جازۋعا قان­شا­لىقتى مۇمكىندىگى بارىن سارالاپ العان ءجون بولار. الدىن الا ەسكەر­تەرىم, ق.ءجۇنىسوۆتىڭ 2014 جىلى شىققان «سويلە, سىرلى ساحنا!» اتتى كىتابىن وقىعاننان بەرى ونىڭ شىعارماشىلىعىمەن جاقسى تانىسپىن. ساحنادا, كينودا ويناعان رولدەرىن تاماشالادىم. ادەبي كەشتەر مەن عىلىمي كونفەرەنتسيالاردا كورىپ تۇرامىن. ۇلتتىق ونەردى قاستەرلەي بىلەتىن ونەر يەسىن جاقسى بىلگەن سايىن تىلەكتەس بولىپ جۇرەمىن. ق.ءجۇنىسوۆ – الدىمەن كاسىپقوي ءانشى-اكتەر. تەاتر جانە كينو ونەرىنىڭ ديپ­لومىن العان مامان. ەلىمىز بويىن­شا كوپتەگەن كاسىپقوي تەاترلاردا پەسالارى ساحنالانعان دراماتۋرگ. سولاردىڭ ىشىندە س.سەيفۋللين جايلى ەڭبەكتەرى ءبىر توبە. سونىمەن بىرگە س.سەيفۋلليننىڭ ءرولىن اقىننىڭ 110, 115, 120 جىلدىق مەرەيتويلارىندا ساحنادا, «ساكەن», «ماعجان», ء«ومىر, جولى», «تاينى ي سۋدبى ۆەليكيح كازاحوۆ» سەكىلدى دەرەكتى فيلمدەردە جانە «جامبىل» كوركەم فيلمىندە سومداعان. دەرەكتى فيلمدەردىڭ ستسەناريىن جازىسقان. اقىنعا ءان ارناپ, «ساكەن سۇڭقار» بەينەبايانىن تۇسىرگەن. ول تەك رولىندە ويناپ, شىعارمالار عانا جازىپ جۇرگەن جوق اقىن جونىندە بىرنەشە زەرتتەۋ ماقالالار جازدى. «ساكەننىڭ ستا­لينگە حات جازعانى راس پا؟» («Egemen Qazaqstan» 01.02.2019 ج), «ارىستارعا اتىلعان وق از با ەدى؟» (ادەبيەت پورتالى 22.11.2017 ج) سەكىلدى ماقالا­لارى قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋدىردى. ساكەنگە تاعىل­عان ەڭ اۋىر ايىپ – ستالينگە حات جازىپ, الاش ازا­ماتتارىن ۇستاتتى دەگەن «بايان­داۋ حاتتىڭ» فالسيفيكاتسيا ەكەنىن عى­­لى­مي تۇرعىدا دالەلدەپ شىقتى. س.سەي­­فۋل­ليننىڭ 125 جىل­دىعىنا باي­­لانىس­تى عىلىمي-تاجى­ريبەلىك كونفە­رەن­تسيالاردا ساكەنگە تاعىلعان ءتۇرلى ايىپتار جونىندە باياندامالار جاساپ باس­قا دا جالالاردىڭ نەگىزسىز ايتىلىپ جۇر­گەنىن جان-جاق­تى تالداپ بەردى.

ءۇش-ءتورت جىلدان بەرى ساكەن جاي­لى كوركەمفيلم ءتۇسىرۋ كەرەك دەپ تىنىم كورمەي جۇرگەن ول بۇ­رىن­دارى ء«بىرجان سال», «جامبىل» فيلم­­­دەرىندە ويناعان. ء«بىرجان سال» فيلمىندەگى سال-سەرىلەردىڭ ءسوز قا­عى­­سۋىن, «قۇنانباي» فيلمىندەگى جاناق اقىننىڭ جىرىن جازعان.

 قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنال­عان «تاۋەلسىزدىك. ادەبيەت. قالامگەر» اتتى رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا «ۇزدىك دراماتۋرگ» نوميناتسياسىن يەلەنگەن.

2014 جىلى استانا قالاسى اكىم­دىگىنىڭ قولداۋىمەن قازاق ونەرى تاريحىندا تۇڭعىش رەت بىرنەشە جانردى قامتىعان شىعارماشىلىق اپتالىق وتكىزگەن.

مەنىڭ «ساكەن سۇڭقار» سپەكتاكلى­نەن باستاپ ءبارىن تىزبەكتەپ شىققان سەبەبىم, اتالعان ەڭبەكتەرىنە قاراپ قانات ءجۇنىسوۆتىڭ س.سەيفۋللين جايلى كينوستسەناري جازۋعا قابىلەتى دە, حاقى دا بار دەپ ەسەپتەيمىن. تاقىرىپ اسا كۇردەلى بولعانىمەن ول قاي جاعىنان بولماسىن جەتكىلىكتى تاجىريبەسى بار مامان. تۇلعانى تىڭ­­­عى­لىقتى زەرتتەگەن, بولمىسىن بوي­­عا سىڭىرگەن. ءبىر قىزىعى, قانات ساكەن ءرولىن ەشقانداي گريمسىز ويناي بەرەتىن اكتەر. ساكەن اندەرىن ناقى­شىنا كەلتىرىپ شىرقايتىن ءانشى. ساكەن­گە ءان, مونولوگ, دراما, ليبرەتتو, كينوستسەناري ارناپ, بىرنەشە ماقالا جازعان, قانشاما رەت رولىندە ويناعان قاناتتىڭ ستسەناريى الىپپەنى جاڭا تاۋىسقان الدەكىمنىڭ شيماي-شاتپاعى ەمەس. ساكەنتانۋشىلار مەن ونەرتانۋشىلار جوعارى باعالاعان, ءتورت اياعىن تەڭ باسقان كوركەم تۋىن­دى! ءارى كينوستسەناريدىڭ عىلى­مي كەڭەس­شىسى ف.ع.د.., پروفەسسور ساكەن­­تانۋشى كۇ­لاش سادىق­قىزى احمەتوۆا. ياعني ستسەناري تاريحي جا­عى­نان بۇل تاقىرىپتى بەس ساۋ­سا­عىن­داي بىلەتىن بەلگىلى عالىم­نىڭ سۇز­گىسىنەن وتكەن. مەن كينوتانۋشى ەمەسپىن. بىراق وسىنىڭ ءبارىن بىلە تۇرا ءۇنسىز قالۋ دا ءجون بول­ماس. سوڭعى وتىز جىلدا تۇسىرىلگەن تا­لاي كينونى كورىپ ءجۇرمىز. وكىنىشكە قاراي, ۇلتتىق كينو دەيتىندەي كەسەك تۋىندىلار وتە از. ال «ساكەن» اتتى جاڭا كينوستسەناريدىڭ ورنى بولەك. قازاقتىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى ساكەن مەن احاڭدى ۇلىقتايتىن, ۇلتقا كەرەك ناعىز ۇلتتىق جوبا! ەگەر مەملەكەتتىك قولداۋ تاۋىپ جاتسا قازاق كينوسى ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولايىن دەپ تۇر. بىراق وسى ءبىر تۋىندىنىڭ جولى بول­ماي-اق قويدى. وتكەن جىلى «ۇلت­تىق كينو ورتالىعى» قۇرىلعاندا ءۇمىت وتى جىلت ەتكەندەي بولعان ەدى. سا­راپ­تامالىق كەڭەستىڭ العاشقى ىرىك­تەۋىنەن سۇرىنبەي ءوتتى دەپ اۆتور ءبىر كەزىككەندە قۋانىپ ءجۇردى. بىراق ءتۇر­لى سەبەپتەرمەن سوڭى سۇيىلا بەر­­دى. بيىل 9 ماۋسىم كۇنى اباي.كز اق­­­پا­راتتىق پورتالىنا رەجيسسەر ەل­­زات ەسكەندىردىڭ «بۇل ورتالىق «ۇلت­­تىق كينو» دەگەن اتاۋعا لايىق ەمەس!» دەگەن ماقالاسى جاريالاندى. ما­قالا اۆتورى «ورتالىق­تاعى 12 ادام­نان قۇرىلعان ەكسپەرت­تىك كە­ڭەس مۇشەلەرىنىڭ 10-ى قازاقشا وقىپ, تۇسىنبەيدى, ال تۇسىنەدى دەگەن 2 ادام­نىڭ وزىندە ەشقانداي سالماق جوق» دەپ اشىنا جازىپتى. ەگەر بۇل راس بولسا ساكەن جايلى كينوستسەناري ەشقاشان ىرىكتەۋدەن وتپەيدى دەگەن ءسوز. قازاقشا تۇسىنبەيتىن كەڭەس مۇشەلەرى قازاقشا ستسەناريدى قاي­دان ۇقسىن؟ ورتالىقتاعى مەملەكەت­تىك ءتىلدى بىلەتىن ەكى ادامنىڭ داۋى­سى نە شەشەدى؟ جوبانىڭ شەگەرى­لىپ قالا بەرۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى وسىندا جاتقان سياقتى. ويتكەنى ساراپتامالىق كەڭەس نە ايتسا, سول – زاڭ. جاۋاپ تا, سىل­تاۋ دا بىرەۋ, كەڭەس مۇشەلەرى قابىل­دامادى, بولدى. مينيسترلىك بەكىت­كەن ساراپتاما­لىق كەڭەسى مۇشەلەرى بىلىكسىز ەمەس بولار. بىراق قازاقشا جازىلعان ستسەناريلەردىڭ سورى, ءدال وسى مەملەكەتتىك ءتىلدى شالا بىلەتىندەر ەكەنى داۋسىز. ورتالىقتاعى وسى ءبىر كەلەڭسىزدىكتەردىڭ ورنىن تولتىرىپ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ۇلتتىق جوبالارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋى قاجەت. ەڭ العاشقى كەڭەستە جاقسى قابىلدانعان «ساكەن» (كينوستسەناري) سەكىلدى جوبالارعا كەلەسى ىرىكتەۋدە ءاتۇستى قاراماي, ءمانى مەن ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋدارعاندارى ابزال. ازاماتتىق پەن سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولى بولعان, تاريحىمىزدا ۇلى ىستەر اتقارعان سۇڭقار اقىن جايلى كوركەم فيلم قولعا الىنسا, پەر­زەنتتىك پارىزىمىزدىڭ ءبىرى سول بولماس پا. ساكەننىڭ سان قىرلى بولمى­سى ارقىلى قازاق ۇلتى وسىنداي دەپ نەگە بار دۇنيەگە پاش ەتپەسكە؟ سون­دىقتان كەلەر جىلعى تاۋەل­سىزدى­گىمىز­دىڭ وتىز جىلدىعىنا وراي ستسەناريى دايىن تۇرعان س.سەيفۋللين جاي­لى كينونى ەكرانعا شىعارۋ – ارىس­تار رۋحىنا جاسالعان زور قۇرمەت دەپ ەسەپتەيمىن. تەك ساكەن عانا ەمەس ۇر­­پاققا ۇلگى قىلار قانشاما تاريحي تۇلعالارىمىز بار. ءار جىل سايىن ءبىر-ەكى قايراتكەر بەينەسىن ەكرانعا شىعارىپ ءماندى, ماعىنالى كينو تۇسىرسەك ۇل-قىزدارىمىزدىڭ رۋحى اسقاقتاي تۇسپەي مە؟ قازىرگى زاماندا كينو ونەرىنىڭ ورنى ەرەكشە. ون رەت وقىعاننان ءبىر رەت كورگەن اسەرلى بولۋى مۇمكىن. ءارى بۇل پرەزيدەنتتىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى جايلى جاساعان ۇندەۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولماق. قورىتا ايتقاندا, «ۇلتتىق كينو» ورتالىعى ەڭ الدىمەن ۇلتتىق جوبالارعا جول اشقانى ءجون بولار.

ورالباي ابدىكارىموۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى