پرەمەر-مينيستر اسقار ءماميننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ سەلەكتورلىق وتىرىسىندا ءبىرىنشى كەزەكتە جۇمىسپەن قامتۋدى قولداۋ شارالارى قارالدى. بۇل ماسەلە جونىندە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ب.نۇرىمبەتوۆ, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى د.احمەتوۆ, جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى ب.ساپارباەۆ, شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى م.ايتەنوۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ق.اقساقالوۆ, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ع.ەسقاليەۆ بايانداما جاسادى.
باستى مىندەت – جۇمىسپەن قامتۋ
بيىل «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ, «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» جول كارتاسىنىڭ جانە باسقا دا سالالىق باعدارلامالاردىڭ اياسىندا 743 مىڭ ادام ەڭبەككە تارتىلدى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 1 ملن 220 مىڭ ادامعا قولداۋ كورسەتىلۋى ءتيىس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جول كارتاسى اياسىندا تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جانە وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋعا باسا نازار اۋدارىلىپ, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ تىزبەسى وڭتايلاندى. وسى جوبالار (6 702 جوبا) اياقتالعان سوڭ ارالاس سالالاردا قوسىمشا 100 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلادى.
پرەمەر-مينيستر شىمكەنت قالاسىندا, جامبىل, سولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا جۇمىسپەن قامتۋدى قولداۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ قارقىنى جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ورتاشا كورسەتكىشتەر قاراعاندى, اقمولا, تۇركىستان, اقتوبە, قوستاناي, ماڭعىستاۋ, الماتى, پاۆلودار, اتىراۋ وبلىستارىندا, نۇر-Cۇلتان مەن الماتى قالالارىندا بايقالادى. سونىمەن قاتار جەكەلەگەن كورسەتكىشتەر بويىنشا ەكى ءوڭىر ارتتا قالىپ وتىر: قىزىلوردا وبلىسىندا مەملەكەتتىك گرانتتار بەرۋ – 47,5%, قوعامدىق جۇمىس – 50,1%, جوبالارعا بولىنگەن قارجىنى يگەرۋ – 56,2%, جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ 44,4%-عا ورىندالدى; باتىس قازاقستان وبلىسىندا ميكروكرەديت بەرۋ بويىنشا بار-جوعى 28,6%, جاستار تاجىريبەسى – 37,7%, جوبالارعا بولىنگەن قارجىنى يگەرۋ – 58,9% جانە تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ 25,8% دەڭگەيىندە.
«جىل سوڭىنا دەيىن ءتورت-اق اي قالدى. اكىمدىكتەر باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدى جانداندىرۋى قاجەت. قازىرگى جاعدايدا ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت – ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋ. قاجەتتى رەسۋرستار بولىنگەن, بارلىق قۇرالدار بار, ەڭبەك نارىعىندا تەڭگەرىمسىزدىككە جول بەرمەۋ كەرەك», دەدى ا.مامين.
ۇكىمەت باسشىسى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردا قاراستىرىلعان ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى, سونداي-اق ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىنىڭ بيزنەس-پروتسەستەرىن وڭتايلاندىرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىمەن پرواكتيۆتى قامتۋدى دامىتۋ جانە ولاردى ىسكە اسىرۋ مونيتورينگىن كۇشەيتۋدى تاپسىردى. جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جوسپارلانعان ينديكاتورلارىنا قول جەتكىزىپ, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. ۇلتتىق ەكونوميكا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىنە «اتامەكەن» ۇكپ جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, بيزنەس باستامالاردى دامىتۋ جانە قولداۋ بويىنشا جۇمىستى جانداندىرۋ تاپسىرىلدى.
بالىق ءوندىرۋ بارىسى قالاي؟
سونداي-اق وتىرىستا ەلىمىزدىڭ بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەسى قارالدى. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى م.مىرزاعاليەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى س.وماروۆ, سونداي-اق «حاميت» بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ وكىلى ب.سەرمانيزوۆ, «Caspian Riviera» بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ وكىلى ر.حاميتوۆا, «KingFish» بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ وكىلى م.ءتۇرسىنالى بايانداما جاسادى.
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ مول مۇمكىندىكتەرى بار. ەكسپورت الەۋەتىن دە جوعارى دەۋگە بولادى. بالىق ونەركاسىبىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرى – بالىقتى اۋلاۋ, ءوسىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ. ەلىمىزدىڭ بالىق جانە بالىق ونىمدەرى نارىعىنىڭ جالپى كولەمى 2019 جىلى شامامەن 66 مىڭ توننا بولدى. ەگەر قۇرىلىمىنا نازار اۋدارساق: بالىق اۋلاۋ – 45 مىڭ توننانى, بالىق ءوسىرۋ – 7,4 مىڭ توننانى, ەكسپورت – 30 مىڭ, يمپورت 43,5 مىڭ توننانى قۇرادى. سونىمەن قاتار قازاقستان نورۆەگيا, رەسەي, يسلانديا, قىتاي جانە بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنەن مۇحيت بالىقتارى مەن تەڭىز ونىمدەرىن يمپورتتايدى. ءوز كەزەگىندە جىل سايىن جاقىن 36 ەلگە شامامەن 60 ملن دوللاردىڭ 30 مىڭ توننا بالىق ءونىمىن ەكسپورتتايدى.
«نەگىزىنەن ءبىز بالىق سۇبەسىن, كەپتىرىلگەن-ىستالعان ونىمدەردى جانە توڭازىتىلعان بالىق ەكسپورتتايمىز. مىسالى, كوكسەركە سۇبەسى گەرمانيا مەن نيدەرلاندتا قازاقستاندىق برەند بولىپ تابىلادى. ال كەپتىرىلگەن, ىستالعان ونىمدەر رەسەي, ۋكراينا, ليتۆا, قىتاي جانە باسقا ەلدەرگە ەكسپورتتالادى. ەكسپورتتى ارتتىرۋعا بولاتىن الەۋەتتى نارىقتار بار», دەدى م.مىرزاعاليەۆ.
وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە جان باسىنا شاققاندا بالىق ونىمدەرى از تۇتىنىلادى. ايتالىق, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ءار ادام جىلىنا 16 كيلو بالىق جەۋى قاجەتتىگىن ەسكەرتسە, قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 4 كيلودان عانا كەلەدى. بۇل كورسەتكىش كورشىلەس رەسەيدە 23 كيلو, قىتايدا 45 كيلو.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا مىڭنان استام بالىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىسى بار. ولارعا 1646 سۋ ايدىنى مەن ۋچاسكەلەر بەكىتىلگەن. سالادا 11 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى. 2019 جىلى 45 مىڭ توننا بالىق اۋلاندى. بالىق نەگىزىنەن اتىراۋ, الماتى, شىعىس قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا اۋلانادى.
بۇۇ جانىنداعى ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ (فاو) مالىمەتى بويىنشا, اكۆاوسىرۋ سالاسى اقۋىز ونىمدەرىن وندىرۋدە ەڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان باعىت. ماسەلەن, وسىرىلەتىن بالىقتىڭ الەمدىك كولەمى 60 جىل بۇرىن نەبارى 1 ملن توننانى قۇراسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 82 ملن توننادان اسادى.
قازاقستاندا بالىق ءوسىرۋ سالاسىنىڭ الەۋەتى وتە جوعارى. سوڭعى 7 جىلدا وسىرىلگەن بالىق كولەمى 9 ەسە, ياعني 800 توننادان 7,4 مىڭ تونناعا دەيىن ءوستى. ەلىمىزدە وسى ىسپەن 180 بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىعى اينالىسادى, وندا مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى. م.مىرزاعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەتكىلىكسىز. «جاساندى بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىقتارى بۇدان دا كوپ بولۋى كەرەك. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۇسىنعان جان باسىنا شاققاندا 16 كيلو بالىق تۇتىنۋ نورماسىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن شامامەن 300 مىڭ توننا بالىق ءوسىرۋىمىز قاجەت», دەدى ول.
بالىقتى جاساندى ءوسىرۋ بويىنشا تۇركىستان وبلىسى كوش باستاپ تۇر. ودان كەيىنگى ورىندارداعى الماتى وبلىسىندا شامامەن 1000 توننا, سولتۇستىك قازاقستاندا 380 توننا, شىعىس قازاقستاندا شامامەن 300 توننا بالىق وسىرىلەدى. بيىل اقپان ايىندا اتىراۋ قالاسىندا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندە وتكەن كوشپەلى جيىندا پرەمەر-مينيستر ا.مامين سالانىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن نەگىزگى كەدەگىلەردى انىقتاۋعا تاپسىرما بەرگەن ەدى. مينيسترلىك وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن بيزنەسپەن بىرگە تالداۋ جۇرگىزىپ, 3 باستى ماسەلەنى انىقتادى. ولار – سۋقويمالارىن بالىق اۋلاۋدان بالىق وسىرۋگە بەيىمدەۋ, زاڭناماعا قاجەتتى وزگەرىستەر ەنگىزۋ, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ارتتىرۋ.
ەلىمىزدەگى سۋقويمالارىن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە وندا جىلىنا 600 مىڭ توننا بالىق وسىرۋگە بولاتىنى انىقتالدى. سونىڭ نەگىزىندە بالىق ءوسىرۋدىڭ وڭىرلەر ءۇشىن ءتيىستى سحەماسى جاسالدى. مىسالى, تۇركىستان وبلىسىنداعى شاردارا سۋقويماسى سازان جانە بەكىرە تۇقىمداس بالىق تۇرلەرىن وسىرۋگە قولايلى بولسا, شىعىس قازاقستانداعى وسكەمەن, بۇقتىرما سۋقويمالارىندا فورەل, سيگ تۇقىمداس بالىقتاردى وسىرۋگە بولادى.
وڭىرلەر تۇيىقتالعان سۋمەن قامتۋ تەحنولوگياسىن پايدالانا وتىرىپ, توعان جانە باسسەيندىك شارۋاشىلىقتار سياقتى بالىق ءوسىرۋدىڭ باسقا دا باعىتتارىن دامىتا الادى. بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى شارۋاشىلىقتىڭ تيپتىك جوبالارىن ازىرلەدى. بۇل بيزنەسكە قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, قولايلى شارۋاشىلىق ءتيپىن, وسىرىلەتىن بالىق ءتۇرىن تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مينيسترلىك قولدانىستاعى زاڭناماعا تالداۋ جاساي كەلە سۋ قورعاۋ بەلدەۋىندە بالىق شارۋاشىلىقتارى مەن قۇرىلىستارىن سالۋعا تىيىم سالىنۋى, بالىق ءوسىرۋ كەزىندە سۋدى تۇتىنۋ ءۇشىن ارتىق تولەم الىنۋى, جەرگىلىكتى ماڭىزى بار سۋ ايدىندارىنىڭ كوپ بولىگى كاسىپ جۇرگىزۋگە بەرىلمەۋى جانە باسقا دا بىرقاتار كەدەرگىلەردىڭ بار ەكەندىگىن انىقتادى. سوعان سايكەس سالىق, سۋ, جەر كودەكستەرىنە, سونداي-اق «جانۋارلار الەمىن قورعاۋ, ءوسىرۋ جانە پايدالانۋ», «ارحيتەكتۋرا, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس جۇمىستارى تۋرالى» زاڭدارعا وزگەرىستەر ازىرلەنىپ, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسىلدى. ءتيىستى ۇسىنىستار كۇزدە پارلامەنتكە ەنگىزىلەدى.
ەكسپورتقا ەكپىن بەرىلمەك
ماسەلەنى ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين قورىتىندىلادى. پرەمەر اتاپ وتكەندەي, بالىق اۋلاۋ جانە ونى كوبەيتۋ – ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىندەگى باسىم سالالاردىڭ ءبىرى. قازاقستاندا تاۋارلى بالىق وسىرۋمەن 180 شارۋاشىلىق اينالىسادى. بيىل اقپان ايىندا اتىراۋ قالاسىندا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ توراعالىعىمەن وتكەن كەڭەستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋعا جانە سالانى دامىتۋعا وڭتايلى جاعدايلار جاساۋعا باعىتتالعان بىرقاتار زاڭنامالىق باستامالار ازىرلەندى. سۋ رەسۋرستارىن پايدالانعانى ءۇشىن تولەمدى وڭتايلاندىرۋعا, شارۋاشىلىقتاردى ءتيىمدى ايماقتارعا بولۋگە جانە ورنالاستىرۋعا, بالىق اۋلاۋدىڭ جانە بالىق اۋلايتىن كەمەلەر جۇمىسىنىڭ ءتيىمدى كەستەسىن بەلگىلەۋگە, تىيىم سالىنعان قۇرالدار اينالىمى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. بارلىق قاجەتتى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر بيىل قىركۇيەكتە پارلامەنتكە ەنگىزىلەدى. جەمشوپتى سۋبسيديالاۋ (25%-عا دەيىن) جانە ينۆەستيتسيالىق شىعىنداردى وتەۋ (30%-عا دەيىن) تۇرعىسىنان قوسىمشا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى كورسەتىلىپ جاتىر. تاۋارلى بالىق ءوسىرۋدى دامىتۋعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ كوزدەلگەن. قابىلدانىپ جاتقان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە بيىل وسىرىلگەن تاۋارلى بالىقتىڭ كولەمىن 9 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
پرەمەر-مينيستر بالىق ءوندىرىسىنىڭ كولەمى ايتارلىقتاي ۇلعايىپ, 2030 جىلعا قاراي 600 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزىلۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سالا اوك قۇرىلىمىندا نەگىزگىلەردىڭ بىرىنە اينالۋى ءتيىس. ەكسپورت كولەمىن 10 ەسە (300 مىڭ تونناعا دەيىن) ۇلعايتىپ, كەمىندە 100 مىڭ قوسىمشا جۇمىس ورنىن قۇرۋ كوزدەلىپ وتىر.
ۇكىمەت باسشىسى 1 قاراشاعا دەيىن بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ وڭىرلىك باعدارلامالارىن ازىرلەۋدى جانە بەكىتۋدى تاپسىردى, وندا باسىم سۋبسيديالاۋ, جەر تەلىمدەرىن ءبولۋ, ينفراقۇرىلىم جۇرگىزۋ بويىنشا ناقتى ينديكاتورلار مەن ءىس-شارالار جانە باسقا دا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى كورسەتىلۋى ءتيىس. ەكولوگيا مينيسترلىگىنە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە ءبىر اي مەرزىمدە بيزنەس قاۋىمداستىقتارمەن بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىن سۋبسيديالاۋدى كەڭەيتۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى پىسىقتاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرگە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ جانە تاجىريبەلىك باعدارلامالارىن بالىق اۋلاۋدان بالىق وسىرۋگە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, قايتا قاراۋ جۇكتەلدى. قارجى مينيسترلىگىنە ساۋدا مينيسترلىگىمەن بىرگە شەتەلدەن بالىقتىڭ باعالى تۇرلەرىنىڭ بالىق ءوسىرۋ ماتەريالىن جەتكىزۋدى جانە ولاردى تاسىمالداۋ كەزىندە شەكارادا باقىلاۋدىڭ بارلىق تۇرلەرىنەن ءوتۋدى راسىمدەۋ ءراسىمىن وڭايلاتۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى پىسىقتاۋ تاپسىرىلدى.