پرەمەر-مينيستر اسقار ءماميننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ سەلەكتورلىق وتىرىسىندا ەپيدەمياعا قارسى ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسى جانە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جەتى ايىنىڭ ەكونوميكالىق قورىتىندىسى قارالدى.
كارانتين كەزەڭ-كەزەڭىمەن الىنادى
دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى الەكسەي تسوي 10 كۇن ىشىندە قازاقستاندا كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ رەپرودۋكتيۆتىلىگىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 0,92-دەن 0,82-گە دەيىن تومەندەگەنىن باياندادى. ساۋىعىپ شىققان ادامداردىڭ ۇلەسى 73,6%-دى قۇرايدى, قالعاندارى قاجەتتى ەم الىپ جاتىر. توسەك ورىندارىنىڭ جۇكتەمەسى 61%-عا, جەدەل جاردەم شاقىرۋ كولەمى 62%-عا (3 232-دەن 1 232-گە دەيىن) تومەندەدى.
«جالپى العاندا, ەلىمىزدەگى سانيتارلىق-ەپيدەميالىق جاعداي تۇراقتى. ناتيجەلەر قابىلدانعان شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ جاتىر» دەگەن ا.مامين, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قالىپتاسقان ەپيدەميالىق جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, كارانتين شارالارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن الىپ تاستاۋ جوسپارىن مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قاراۋىنا ەنگىزۋدى تاپسىردى.
ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارى دامىپ كەلەدى
بۇدان كەيىن ۇكىمەت ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعى قاڭتار-شىلدەدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قورىتىندىسى مەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن قارادى. ەكونوميكانىڭ, بانك سالاسىنىڭ جاي-كۇيى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى جەرگىلىكتى قامتۋ تۋرالى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ر.دالەنوۆ, ۇلتتىق بانك توراعاسى ە.دوساەۆ, قارجى ءمينيسترى ە.جاماۋباەۆ, ونەركاسىپ پەن ەنەرگەتيكا سەكتورىنداعى احۋال تۋرالى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى ب.اتامقۇلوۆ پەن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ن.نوعاەۆ, اگروونەركاسىپ كەشەنى تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى س.وماروۆ, وڭىرلەردىڭ دامۋى تۋرالى الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى ا.باتالوۆ, اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى ە.مارجىقپاەۆ, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى س.ترۇموۆ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى م.دوسمۇحامبەتوۆ, اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى و.ورازالين باياندادى.
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ اتاپ وتكەندەي, 2020 جىلعى قاڭتار-شىلدەنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تاۋارلار ءوندىرىسى 2,1%-عا ءوستى, سونىمەن بىرگە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر 6,2%-عا قىسقاردى. ناتيجەسىندە, جەدەل دەرەكتەر بويىنشا, جالپى ىشكى ءونىم 2,9%-عا تومەندەدى. جىلدىق ينفلياتسيا 7,1% قۇرادى. بۇل كۇتىلگەن ينفلياتسيا دالىزىنەن تومەن (8-8,5%).
ءسويتىپ جەتى ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكانىڭ بازالىق سالالارىندا وڭ ءوسىم سەرپىنى ساقتالۋدا. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 3,8%-عا, ونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋدا 13,9%-عا, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وندىرۋدە 4,1%-عا, فارماتسەۆتيكادا 23,2%-عا, جەڭىل ونەركاسىپتە 7,3%-عا, قاعاز وندىرىسىندە 15,7%-عا, حيميا ونەركاسىبىندە 3,6%-عا جانە دايىن مەتالل بۇيىمدارىن وندىرۋدە 18,6%-عا ءوسىم قامتاماسىز ەتىلدى. قۇرىلىس كولەمى 6,3% -عا, تۇرعىن ءۇي سالۋ 7,5%-عا نەمەسە شامامەن 7 ملن شارشى مەترگە ارتتى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا تۇراقتى ءوسىم 2,5%-عا قامتاماسىز ەتىلدى.
دەگەنمەن وپەك+ قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتاردى ورىنداۋ قاجەتتىلىگى جاعدايىندا مۇناي ءوندىرۋدىڭ تومەندەۋى (-1,4%) بايقالادى, بۇل تاۋ-كەن ونەركاسىبىنىڭ جالپى كورسەتكىشتەرىنە تىكەلەي اسەر ەتتى (0,4%-عا تومەندەۋ). تاۋ-كەن سەكتورىنىڭ باسقا دا ماڭىزدى باعىتتارى بويىنشا وڭ ديناميكا ساقتالىپ وتىر: كومىر ءوندىرۋ 2,6%-عا, مەتالل كەندەرىن ءوندىرۋ 2,3%-عا, تابيعي گازدى ءوندىرۋ 0,9%-عا ءوستى.
كارانتين كەزىندە قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىندا كورسەتكىشتەردىڭ تومەندەۋى بايقالادى (-6,2%). بۇل اسىرەسە ساۋدا (-11,9%), كولىك (-15,6%), اكىمشىلىك قىزمەت كورسەتۋ (-5,3%) سالالارىنا جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن جاسالاتىن وپەراتسيالارعا (-4,3%) قاتىستى. اقمولا, الماتى, شىعىس قازاقستان, جامبىل, قوستاناي, ماڭعىستاۋ جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى, نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ 7 نەگىزگى كورسەتكىشىنىڭ 5-ءۋى بويىنشا ءوسىم كورسەتتى. قاراعاندى, تۇركىستان, پاۆلودار, اقتوبە وبلىستارى مەن شىمكەنت قالاسىندا 4 كورسەتكىش بويىنشا وڭ ديناميكاعا قول جەتكىزىلدى. تەك 3 كورسەتكىش بويىنشا ءوسىم اتىراۋ, قىزىلوردا جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا تىركەلگەن.
قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعى 7 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 4 ترلن 468 ملرد تەڭگە سوماسىندا كىرىس ءتۇسىپ, جوسپار 94,7%-عا ورىندالعانىن مالىمدەدى. سونىڭ ىشىندە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 2 ترلن 714 ملرد تەڭگە سوماسىندا كىرىس ءتۇسىپ, جوسپار 83,3%-عا ورىندالعان. كىرىستەر بويىنشا جوسپاردىڭ اتقارىلماۋى 544 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. نەگىزگى اتقارىلماۋ سومالارى قوسىلعان قۇن سالىعى جانە كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنا تيەسىلى بولدى. ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ مەنشىكتى كىرىستەرى 1 ترلن 754 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, جوسپار 120%-عا ورىندالعان.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءاليحان سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن كەزەڭنىڭ كورىتىندىسى ەل ەكونوميكاسى دامۋىنا سىرتقى فاكتورلاردىڭ كەرى اسەرىن تيگىزگەنىن كورسەتتى. وسىعان وراي ول ەل ەكونوميكاسىن قورعاۋ ماقساتىندا ءتيىستى قاراجاتتىڭ بولىنگەنىن جەتكىزدى. ماسەلەن بيىلعى جىلدىڭ ناقتىلانعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتىنىڭ شىعىستارى 14,2 ترلن تەنگەنى قۇرايدى, بۇل بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 19%-عا كوپ. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مۇنىڭ داعدارىسقا قارسى كونترفيسكالدىق ساياسات ەكەنىن اتاپ ايتتى. «وسى قاراجاتتى جىل سوڭىنا دەيىن تولىعىمەن ءتيىمدى يگەرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. مينيسترلىكتەر جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندە ۇكىمەت الدىندا مىندەتتەمە الدى. ينۆەستيتسيا كولەمىن اعىمداعى جاعدايعا سايكەس جاقىن ارادا قايتا قاراپ, جاڭادان بەكىتتىك. وسى جۇمىس ارىپتەستەرىمنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا بولۋى كەرەك», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
حالىقارالىق رەزەرۆتەر ۇلعايدى
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى بايانداما جاساعان ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ اتاپ وتكەندەي, كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ سالدارى دامىعان جانە دامۋشى ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ رەكوردتىق تومەندەۋىنە الىپ كەلدى. اعىمداعى جىلعى ەكىنشى توقساندا اقش-تاعى ءىجو كورسەتكىشى وتكەن توقسانعا قاراعاندا 9,5%-عا, ەۋرووداقتا 14,4%-عا, ونىڭ ىشىندە يسپانيادا 18,5%-عا, گەرمانيادا 10,1%-عا تومەندەدى. يسپانيا مەن گەرمانيا ءۇشىن بۇل كورسەتكىش توقساندىق ەسەپتەۋلەر تاريحىنداعى ەڭ تومەنگى ءمان بولىپ تابىلادى.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باعالاۋى بويىنشا الەمدىك ەكونوميكا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى ەڭ تەرەڭ قۇلدىراۋعا تاپ بولدى. ول اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 5,2%-عا تومەندەۋى مۇمكىن.
«سوعان قاراماستان, قىتاي, ەۋرووداق ەلدەرى جانە اقش-تىڭ ونەركاسىپتەگى ىسكەرلىك بەلسەندىلىك كوسەتكىشتەرى ايتارلىقتاي جاقسارعانى تىركەلدى. Global Manufacturing PMI يندەكسى 2020 جىلعى قاڭتاردان باستاپ العاش رەت وڭ ايماققا ءوتىپ, 50,3 تارماققا جەتتى», دەدى ە.دوساەۆ.
قازاقستاندا ىسكەرلىك بەلسەندىلىك يندەكسى اعىمداعى جىلعى ماۋسىمدا 46,8 تارماققا دەيىن قالپىنا كەلگەننەن كەيىن, ەنگىزىلگەن كارانتيندىك شەكتەۋلەر اياسىندا اعىمداعى جىلعى شىلدەدە 44,7 تارماققا دەيىن تومەندەدى. بۇل جاعداي قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى بەلسەندىلىكتىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى ورىن الدى. «جەدەل دەرەكتەر بويىنشا, 2020 جىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىق قورىتىندىسىندا قازاقستاننىڭ ءىجو ۇلتتىق بانكتىڭ بولجامىنا سايكەس -1,5%-بەن سالىستىرعاندا, جىلدىق ماندە 1,8%-عا قىسقاردى, بۇل قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىنداعى, اتاپ ايتقاندا ساۋدا مەن كولىك سەكتورىنداعى قاتتى قۇلدىراۋعا بايلانىستى. وسىعان وراي, ينفلياتسيالىق كۇتۋلەردىڭ تۇراقتانۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق بانك بيىلعى 20 شىلدەدە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋىن قالپىنا كەلتىرۋدى قولداۋ ءۇشىن پايىزدىق ءدالىزدى +/- 1,5 پايىزدىق تارماققا دەيىن تارىلتا وتىرىپ, بازالىق ستاۆكانى 9,0%-عا دەيىن تومەندەتتى», دەدى ە.دوساەۆ.
جىلدىق ينفلياتسيا اعىمداعى جىلعى شىلدەدە 7,1% قۇراپ, ۇلتتىق بانكتىڭ بولجامدارىنا سايكەس قالىپتاسادى. ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىنىڭ جىلدىق ءوسۋى 11,3% بولدى جانە ينفلياتسيانىڭ ورىن الۋىنا نەگىزگى ۇلەس قوسۋىن جالعاستىرۋدا. نان-توقاش ونىمدەرى مەن جارما, جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىندە ءوسۋدىڭ بارىنشا جوعارى قارقىنى ساقتالۋدا, بۇل رەتتە ەت جانە ەت ونىمدەرى باعاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى ءبىرشاما باياۋلادى.
ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلار باعاسىنىڭ جىلدىق ءوسۋى جانار-جاعار ماي باعاسىنىڭ تومەندەۋى اياسىندا 5,4% دەڭگەيىندە ساقتالدى. توتەنشە جاعداي كەزىندە كوممۋنالدىق قىزمەت تاريفتەرىن ۋاقىتشا تومەندەتۋ اسەرىنىڭ اقىلى قىزمەتتەر باعاسىنىڭ جىلدىق ءوسۋى 3%-دان شىلدەدە 3,2%-عا دەيىن ارتتى.
الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا شىلدەنىڭ سوڭىندا حالىقارالىق جالپى رەزەرۆتەر 3,2%-عا ۇلعايىپ, 93,5 ملرد دوللاردى قۇرادى. ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى اعىمداعى جىلعى شىلدەدە, ەڭ الدىمەن, التىن باعاسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى 35,3 ملرد دوللارعا دەيىن 7,3%-عا نەمەسە 2,4 ملرد دوللارعا ۇلعايدى. ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى اعىمداعى جىلعى شىلدەدە 1,6 ملرد دوللار سوماسىندا العان ينۆەستيتسيالىق كىرىس ەسەبىنەن ءبىر ايدا 0,5 ملرد دوللارعا (+0,9%) ۇلعايىپ, 58,2 ملرد دوللاردى قۇرادى, بۇل رەتتە كەپىلدى ترانسفەرت ءبولۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن 1,1 ملرد دوللارعا كونۆەرتاتسيالاۋ جۇزەگە اسىرىلدى.
بيىل ماۋسىمنىڭ سوڭىندا بانك جۇيەسىندەگى دەپوزيتتەر تەڭگەدەگى سالىمداردىڭ ءوسۋى ەسەبىنەن جىل باسىنان بەرى 4,4%-عا نەمەسە 846 ملرد تەڭگەگە ۇلعايىپ, 19,9 ترلن تەڭگە بولدى. ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى سالىمدار 11,9 ترلن تەڭگەگە دەيىن 10,2%-عا (نەمەسە 1 104 ملرد تەڭگەگە) ءوستى. ۆاليۋتالىق سالىمدار اعىمداعى جىلعى ماۋسىمنىڭ سوڭىندا 3,1%-عا (نەمەسە 258 ملرد تەڭگەگە) ازايىپ, 7,9 ترلن تەڭگە بولدى. ناتيجەسىندە دەپوزيتتەردىڭ دوللارلانۋ دەڭگەيى اعىمداعى جىلعى ماۋسىمدا 40%-عا دەيىن تومەندەدى (2019 جىلعى جەلتوقساندا 43,1%).
جىل باسىنان بەرى ەكونوميكاعا بەرىلەتىن كرەديتتەر ۇزاق مەرزىمدى كرەديتتەردىڭ 11,9 ترلن تەڭگەگە دەيىن 0,4%-عا نەمەسە 52,4 ملرد تەڭگەگە ءوسۋى ناتيجەسىندە اعىمداعى جىلعى ماۋسىمنىڭ سوڭىندا 13,9 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى. قىسقا مەرزىمدى كرەديتتەر 2,1 ترلن تەڭگەگە دەيىن نەمەسە 9,8 ملرد تەڭگەگە شامالى ءوستى.
سونىمەن قاتار ە.دوساەۆ «7-20-25» باعدارلاماسى بويىنشا اعىمداعى جىلعى 6 تامىزعا 240,7 ملرد تەڭگەگە 20 693 ءوتىنىم ماقۇلدانعانىن, ونىڭ ىشىندە 199,3 ملرد تەڭگە سوماسىنا 16 868 قارىز بەرىلگەنىن ايتتى. «باسپانا حيت» نارىقتىق يپوتەكالىق باعدارلاماسى بويىنشا اعىمداعى جىلعى 6 تامىزداعى جاعداي بويىنشا 296,4 ملرد تەڭگە سوماسىنا 34 904 ءوتىنىم ماقۇلداندى, 235,6 ملرد تەڭگەگە 28 347 قارىز بەرىلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى 2,5%-عا ءوستى
ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ باياندادى. بيىلعى 7 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ كولەمى 2,5%-عا ۇلعايىپ, 1,7 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. مينيستر حابارلاعانداي, بۇل ءوسىم نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىنداعى ءوندىرىس كولەمىنىڭ 2,6%-عا, ونىڭ ىشىندە ءتىرى سالماقتاعى ەتتىڭ 3,6%-عا, ءسۇتتىڭ 3%-عا ۇلعايۋى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلدى. وبلىستار بولىنىسىندە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن جوعارى قارقىن باتىس قازاقستان, اقتوبە, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان جانە اقمولا وبلىستارىندا بايقالدى. 6 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءىرى قارا مال سانى 4,5%-عا, قوي سانى 2,5%-عا, جىلقى سانى 8,5%-عا, تۇيە سانى 4%-عا, شوشقا سانى 0,7%-عا ءوستى. «بۇگىنگى تاڭدا اقتوبە, الماتى, شىعىس قازاقستان, جامبىل, باتىس قازاقستان, قىزىلوردا جانە تۇركىستان وبلىستارىندا ءداندى داقىلداردى جاپپاي جيناۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەدى مينيستر.
بيىلعى 10 تامىزداعى جاعداي بويىنشا 929,4 مىڭ گەكتار نەمەسە ەگىنى جينالۋى ءتيىس القاپتىڭ 37,3%-ى جينالدى. ورتاشا تۇسىمدىلىك گەكتارىنا 19,1 تسەنتنەردى قۇراپ, 1,8 ملن توننا ءداندى داقىل باستىرىلدى (وتكەن جىلى وسىنداي كۇنگە 1,4 ملن توننا باستىرىلعان بولاتىن). سونىمەن قاتار رەسپۋبليكانىڭ نەگىزگى ەگىن ەگۋشى وڭىرلەرى دە جاڭا ەگىن كولەمىن جيناۋعا كىرىسىپ كەتتى (93,3 مىڭ گەكتار نەمەسە كورسەتىلگەن وڭىرلەر الاڭدارىنىڭ 0,8%-ى جينالدى). سولتۇستىك وڭىرلەر جاپپاي ەگىن جيناۋدى 20 تامىزعا قاراي باستايتىن بولادى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيالار 13,5%-عا ۇلعايىپ, 261,2 ملرد تەڭگەنى, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى وندىرىسىنە سالىنعان ينۆەستيتسيالار 13,8%-عا ارتىپ, 45,7 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
وڭىرلەردەن بەلسەندى جۇمىس كۇتىلەدى
ماسەلەنى ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين قورىتىندىلادى. ول ەكونوميكانىڭ بازالىق سالالارىندا ءوسىمنىڭ وڭ كورسەتكىشتەرى ساقتالىپ وتىرعانىن, بىراق كوڭىل بولەتىن ماسەلەلەر از ەمەس ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
«وڭىرلەر بەلسەندى جۇمىس ىستەپ, ەكونوميكالىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋ جولىندا قابىلدانعان بارلىق شارالاردى, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىنداعى شارالاردى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋى قاجەت. وتاندىق ءوندىرىستى قولداۋدى, ينۆەستيتسيا تارتۋدى, ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋدى, حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن ساقتاۋدى جانە تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى بارىنشا قامتاماسىز ەتۋ قاجەت», دەدى ا.مامين.
ۇكىمەت باسشىسى وڭىرلىك داعدارىسقا قارسى شتابتاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋدى, كاسىپكەرلەر كوتەرگەن ماسەلەلەردى شۇعىل قاراۋدى جانە ءتيىستى شەشىمدەردى قابىلداۋدى تاپسىردى.