تۇلعا تۋعان توپىراق

بىلتىر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل تاري­حىنان ايشىقتى ورىن الار­لىق ماڭىزدى شەشىم قابىل­دادى. ول ادام­زاتتىڭ اسىلى, ءبىرتۋارى اباي بابامىزدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن مەرە­كەلەۋ جونىندە پارمەن بەرۋى بولدى.

اقىن مەرەيتويىنا ارنالعان دايىندىق وبلىستا بەلسەندى جۇر­گىزىلدى. وسىعان وراي وبلىس اكى­مى دانيال احمەتوۆ جۇمىس سا­پا­رىمەن بىرنەشە رەت سەمەي قالاسىندا جانە اباي اۋدانىندا بولىپ قايتتى.

اباي تەاترى, اباي مۋزەيى جا­نە اباي اتىنداعى الاڭ جاڭا كەلبەتكە يە بولماق.

بۇگىندە سەمەيدەگى اباي الا­­ڭىندا اۋقىمدى قايتا قۇرۋ جۇ­مىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ۇلى اقىن­نىڭ قۇرمەتىنە اتالعان تەاتر دا جاڭارىپ, جاڭا كەلبەت­كە يە بولماق. «بۇل ورايدا سىرت­قى بەزەندىرۋ, فويە جانە كورەر­مەندەر زالىنىڭ جوبالارىن تاڭ­دادىق», دەيدى وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ. اباي مۋزەيىندە دە كۇر­دەلى جوندەۋ جۇرگىزىلۋدە. مۋ­زەي الدىنا ۇلدارىمەن بىرگە تۇرعان اقىننىڭ جاڭا ەسكەرتكىشى قويىلادى. اباي تەاترىنىڭ جانە اباي الاڭىنىڭ قايتا جاڭارتۋ قۇرىلىسى دا قارقىندى جۇر­گىزىلىپ جاتىر.

تامىزدىڭ 15-ىنە دەيىن اباي اتىنداعى تەاتر­دىڭ جوندەۋ جۇ­مىس­تارى تو­لىق اياقتالماق. ونەر وشا­عى­نىڭ كەلبەتى ادام تانىماس­تاي وزگە­رەدى دەپ كۇتىلۋدە. زا­ماناۋي اكۋس­تيكالىق جۇيە, كەڭ جانە جايلى كورەرمەن زالى – وسىنىڭ ءبارى تەاتردى جارىق ءارى كەڭ ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

«قازىر ورتالىق فرەسكانى قال­پىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ءجۇ­رىپ جاتىر, ءبىز ونى بولاشاق ۇر­پاق ءۇشىن ساقتاۋىمىز كەرەك», دەدى وبلىس اكىمى.

بۇگىندە اباي اۋدانى بۇ­رىنعىدان ەرەكشە بوي تۇزەپ, كۇن سايىن كوركى ارتىپ, گۇل­دە­نۋ­دە. وسى ورايدا, وبلىس باس­شى­­لىعىنىڭ ۇلىلار مەكەنىنە, اقىن­نىڭ تۋعان ەلىنە ەرەكشە قۇر­مەتپەن, ىستىق ىقىلاسپەن قاراي­تىندىعىن اتاپ وتكەن ءلازىم.

اتاپ ايتساق, اقىن مەرەيتويىنا وراي 2018 جىلى «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ارقىلى وب­لىس­تىق ماڭىزى بار سەمەي-قاراۋىل اۆتوموبيل جولىنىڭ 128,8 شاقىرىمىنا ورتاشا جون­دەۋ جۇرگىزىلگەن. بىلتىر اتالعان جولدىڭ قالعان 32 شاقى­رىمىنا جوندەۋ جۇرگىزىلدى.

2018 جىلى اۋدان حالقىنىڭ سپورتپەن اينالىسۋىنا, سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋىنا مۇم­كىندىك تۋدىرۋ ماقساتىندا 262,3 ملن تەڭگەگە ۇزىندىعى 25 مەتر بولاتىن بەس جولاقتى ءجۇزۋ باس­سەينى سالىندى. 

 «بەرەكەلى بولسا ەل, جاعاسى جايلاۋ ول ءبىر كول» دەپ, اباي اتامىز ايتقانداي, اۋدانداعى مادەنيەت پەن ونەردى دامىتۋدى قولداۋ جونىندەگى «پارىز» قو­عامىق قورى ارقىلى اۋدان حالقى ءوز دەمەۋشىلىگىمەن شا­كارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ 160 جىل­دىعى مەن اباي اۋدانىنىڭ قۇرىلعانىنا 90 جىل تولۋىنا وراي 2018 جىلى ادامزاتتىڭ اسىلى اباي قۇنانباي ۇلىنا قاراۋىل اۋىلىندا تازا قولادان ەسكەرتكىش تۇرعىزىلىپ, 2019 جى­لى داڭقتى باتىر, قازاق-قا­لماق سوعىسىنىڭ باس قاھارمان­دارىنىڭ ءبىرى توقتامىس لاقا­ ۇلىنا 290 جىل تولۋىنا وراي باتىر ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى.

وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ ءتور­تىنشى دەڭگەيىنە وتكەن اۋىل­دارعا قارجى ءبولىنىپ, سونىڭ ىشىندە قاراۋىل اۋى­لىن­داعى «اباي الاڭىنىڭ» جالعاسى تولىعىمەن اباتتاندىرىلدى. الاڭ ىشىندە اۋەن ويناپ تۇراتىن سۋبۇرقاق پەن «Street workout» الاڭى سالىندى. جارىق شامدارى اۋىستىرىلدى.

بىلتىر كەڭگىرباي بي اۋىلىندا قازىرگى زامانعا ساي 100 ورىندىق كورەرمەن زالى بار جاڭا مادەنيەت ءۇيى پايدالانۋعا بەرىلدى. حالىقتىڭ رۋحاني قاجەت­تىلىگىن وتەۋ ماقساتىندا مۇندا 14 مادەنيەت قىزمەتكەرى ەڭبەك ەتۋدە. ەكى قاباتتى عيماراتتا كىتاپ­حانا, كومپيۋتەر زالى, دايىن­دىق بولمەلەرى جانە تاعى باسقا بولمەلەر بار.

وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىمەن بيىل اباي اۋدانىندا جيىنى 19 جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.

سونىڭ ءبىرى – اقىننىڭ كىندىك قا­نى تامعان «سىرت قاسقا­بۇلاق» مەكەنى.

بۇگىندە سىرت قاسقا­بۇ­لاق­قا كىرەبەرىس جول ورتاشا جوندەۋ­دەن ءوتىپ, اسفالت توسەلدى. 2019 جىلى اباي اۋداندىق ما­دەن­يەت ءۇيى تەڭگەرىمىنە الىنىپ, اقىن دۇنيەگە كەلگەن بۇلاق باسى ادام تانىماستاي وزگەردى. بۇ­لاق باسى تولىعىمەن اباتتاندىرىلدى. «تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ» دەگەن ستەللا تۇرعىزىلدى. الداعى ۋاقىتتا رۋحاني بايلىعىمىز – سالت-ءداستۇرىمىزدى دارىپتەۋ, ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا ەتنواۋىل ۇلتتىق-مادەني كەشەنىن اشىپ جاتىرمىز. سىرت قاسقابۇلاق وسىلايشا كەلۋشىلەرگە تاماشا دەمالىس سىيلايتىن, تۋعان جەردىڭ قاسيەتىن, ولەڭنىڭ رۋحىن سەزىندىرگەن باستى نىسانعا اينالدى.

سونىمەن قاتار اقشوقىدا قۇنانباي مۋزەيى سالىنىپ جاتىر.

اقشوقى – ەلىمىزدىڭ تاري­حي-مادەني, الەۋمەتتىك-ساياسي ومى­رىندەگى ماڭىزدى ورىن. ەل پرە­زيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ: « ۇلى ابايدى ۇلىق­تاعاندا, ونىڭ اكەسى قۇنانبايدىڭ ەل الدىنداعى ەڭبەگىن ۇمىتپا­ۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن. مەملەكەت باسشى­سىنىڭ ۇلاعاتتى ويىنىڭ تۇپكى مانىنە وراي وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىنىپ, قورىم اۋماعى كەڭەيتىلىپ, زامانعا زاي وزگەرىستەر جاسالدى, قورىم تولىعىمەن اباتتاندىرىلدى. زي­رات ىشىندەگى توزىعى جەتكەن بەلگىتاستار جاڭارتىلدى. الاڭعا برۋسچاتكالار جايىلىپ, كەلۋ­شىلەرگە قولايلى جاعداي تۋدىرۋ ماقساتىندا پاناجايلار قويىل­دى. قورشاۋ ىشىنە ۇلى ابايدىڭ اكەسىنە ارناعان سوزدەرى جازىلىپ, اسەمدىك ءۇشىن گۇلدەر وتىرعىزىلدى.

اۋدان ورتالىعى قاراۋىل مە­رەيتوي قارساڭىندا قايتا جاڭعىردى.

وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي قاراۋىل اۋىلىندا 300 ورىندىق جاڭا مەكتەپتىڭ سالىنۋى – مەرەيتوي قارساڭىندا اباي اۋدانىنا دەگەن ايرىقشا تارتۋ بولىپ وتىر. سول سياقتى قاراۋىل اۋىلىنداعى سۋ قۇبى­رىن تولىعىمەن جوندەۋ جوباسى دا قولعا الىنىپ وتىر.

حاكىم مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ­دىڭ نەگىزگى ورنى. قاراۋىل اۋى­لىنداعى جاڭادان سالىنعان «اباي ساياباعى» بولماق. بۇرىن-سوڭدى بۇل وڭىردە بولماعان الىپ جاڭا ساياباقتىڭ ۇزىندىعى 600 مەتر, ەنى 250 مەتر, جالپى اۋماعى 15 گەكتاردى قۇرايدى.

توي قارساڭىندا كوپتەن بەرى جوندەۋ كورمەي, ەسكىرىپ كەتكەن «جيدەباي» مەموريالدىق كەشەنىنە بۇرىلىستاعى ستەللا الاڭى دا اباتتاندىرىلىپ جاتىر. ابايدىڭ اتا قونىسى سانالاتىن جيدەباي ەلدى مەكەنى ەل تاريحىنداعى ماڭىزى زور, كيەلى ورىن. ۇلى ابايدىڭ 125 جىلدىعىندا سالىنعان ستەللا زاماننىڭ ىقپالىمەن ابدەن ەسكىرگەن. ۋاقىت تالابىنا ساي ستەللا جاسالىپ, اسفالت توسەلدى, دارەتحانا, برۋسچاتكالار, دەمالۋ ورىندارى جاسالدى.

2015 جىلى ابايدىڭ «جي­دەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاري­حي-مادەني جانە ادەبي-مەمو­ريالدىق قورىق-مۋزەيى قۇرا­مىن­داعى جيدەباي قورى­عىندا مادەني-تۇرمىستىق كەشەن پاي­دالانۋعا بەرىلگەن بولاتىن. اتال­عان كەشەنگە ۇلى بابا مەرەيتويى قارساڭىندا ايماق باسشىسىنىڭ شەشىمىمەن وبلىستىق بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولىنىپ, زاماناۋي تالاپتارعا ساي جوندەۋ جۇ­مىستارى جاسالۋدا ەكەن.

سونداي-اق ءبورىلى ەلدى مەكەنى مەن بورىلىگە بۇرىلىستاعى ستەللانى اباتتاندىرۋ جوباسى دا قولعا الىنىپ, ونداعى مۇحتار اۋەزوۆ مۇراجايىنىڭ اۋماعىنداعى جاڭارتۋ جۇمىستارى بۇگىندە تولىق اياقتالدى.

ۇلى ابايدىڭ مەرەيتويى اياسىندا ءبورىلى مۇراجايىندا اۋقىم­دى شارالار اتقارىلدى. ء«بورىلى – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋعان جەرى» ستەللاسى جاڭار­تىل­دى. سونىمەن قاتار مۋزەي الدىنا كىشى ارحيتەكتۋرالىق فور­ماداعى كىتاپ وقىپ, ءبىلىم الۋشى «جاس مۇحتار» ءمۇسىنى ورنا­تىلدى. اۋىلعا 29 جارىق شامدارى جəنە 10 دەكوراتيۆتى شامدار ورناتىلىپ, بالالارعا ارنال­عان «STREET–WORKOUT» سپورت­تىق ويىن الاڭى سالىن­دى. سونداي-اق مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اكەسى مەن اناسىنىڭ زيراتىنا بارار جولعا برۋسچاتكا جايىلىپ, قورىم ماڭايى ابات­تاندىرىلدى. مەردىگەر كوم­پانيا­نىڭ دەمەۋشىلىگىمەن مۇح­تار اۋەزوۆتىڭ نەمەرە اعاسى قاسىم­بەك اۋەز ۇلى مەن عاليا احمەتبەكقىزىنىڭ زيراتتارىنا مراموردان تاس قويىلدى.

– قاراۋىل اۋىلىنداعى ما­ماي باتىر, ۇلجان, ايگەرىم, توقتامىس, مۇحامەتحانوۆ, بەكبو­سىنوۆ كوشەلەرىنىڭ جول­دارىن ورتاشا جوندەۋدى اياق­تادىق. بۇل دا حالىق ءۇشىن قايىرلى ىستەردىڭ ءبىرى بولدى, – دەدى اۋدان اكىمدىگى – بۇل جوبالار بو­يىن­شا جۇمىستار اياقتالعان. سو­نى­­مەن قاتار كوكباي, سارجال, قۇن­دىزدى, كەڭگىرباي بي اۋىل­دارىنداعى ءبىر-ءبىر كوشە جولدارى قايتا جوندەلۋدە. ماماي باتىر كوشەسىندەگى 16 كوپپاتەرلى جانە 67 كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇي­لەردى جوندەۋ-قالپىنا كەل­تىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. قاراۋىل اۋىلىنداعى بۇل كوپ­پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەر ۇزاق مەرزىم قاراۋسىز, قاداعالاۋسىز قالعان بولاتىن. وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2025 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتتىك تۇرعىن ۇي­مەن قامتۋ باعدارلاماسىن ورىن­داۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلىپ وتىر. 16 كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي­دىڭ جوندەۋ جۇمىستارى تامىز ايىنىڭ باسىندا اياقتالىپ, اۋىلداعى از قامتىلعان, كوپ­بالالى وتباسىلارعا بەرىلمەك.

سونىمەن قاتار قازىرگى ۋاقىت­تا مەنشىك قاراجات ەسەبىنەن 2 پاتەرلى 3 ءۇي قۇرىلىسى ءجۇرىپ جا­تىر جانە 2 پاتەرلى 12 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى باستالادى دەپ جوسپارلانۋدا ەكەن. جالپى, جىل سوڭىنا دەيىن 2 پاتەرلى 15 ءۇي 30 كوپبالالى, الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىلارعا بەرى­لەدى دەپ جوسپارلانۋدا. جوعا­رىدا اتالعان جاعدايلاردى ەسكەرە كەلە 46 كوپبالالى, الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىلاردى تۇرعىن ۇيمەن قام­تاماسىز ەتىلمەك. اۋدان ورتا­لىعى قاراۋىل اۋىلىنا 4,4 شا­قىرىم كوشە جولدارىنا تروتۋار ورناتۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارىلماق. بۇلاردىڭ ىشىنە سۇندەتباەۆ كوشەسى (0,5 شاقى­رىم), ماماي باتىر كوشەسى (0,6 شاقىرىم) اباي كوشەسى (0,7 شاقىرىم) بەكبوسىنوۆ كوشەسى (0,7 شاقىرىم) جانە اباي قۇنانباي ۇلى ساياباعىنا بارا­­تىن جولدار (1,9 شاقىرىم) كىرەتىن بولماق.

راۋشان نۇعمانبەكوۆا,

جۋرناليست

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

اباي اۋدانى