ەلباسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن كەڭەسىن وتكىزگەندە ءبىرتالاي ماسەلەنى سىن ساداعىنا ءىلدى. سونىڭ ىشىندە بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلمەي جاتقانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ءبىز شيەلى اۋدانىنىڭ اكىمى مۇرات ەرگەشباەۆپەن جولىققاندا الدىمەن وسى ءماسەلەنى سۇرادىق. «وسى1 قازانداعى ەسەپ بويىنشا اۋدان بيۋدجەتىنىڭ شىعىسى 5 ميلليارد 809 ميلليون 13 مىڭ تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ال وسى مەرزىمگە دەيىن 5 ميلليارد 739 ميلليون 654 مىڭ تەڭگەنىڭ جۇمىسى ورىندالىپتى. ياعني, بۇل بيۋدجەت قاراجاتى 98,8 پايىزعا ورىندالىپ وتىر دەگەن ءسوز»,– دەدى ول.
ەلباسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن كەڭەسىن وتكىزگەندە ءبىرتالاي ماسەلەنى سىن ساداعىنا ءىلدى. سونىڭ ىشىندە بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلمەي جاتقانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ءبىز شيەلى اۋدانىنىڭ اكىمى مۇرات ەرگەشباەۆپەن جولىققاندا الدىمەن وسى ءماسەلەنى سۇرادىق. «وسى1 قازانداعى ەسەپ بويىنشا اۋدان بيۋدجەتىنىڭ شىعىسى 5 ميلليارد 809 ميلليون 13 مىڭ تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ال وسى مەرزىمگە دەيىن 5 ميلليارد 739 ميلليون 654 مىڭ تەڭگەنىڭ جۇمىسى ورىندالىپتى. ياعني, بۇل بيۋدجەت قاراجاتى 98,8 پايىزعا ورىندالىپ وتىر دەگەن ءسوز»,– دەدى ول.
قىزىلوردا وبلىسىندا قارقىندى دامۋدىڭ جولىنا ءتۇسكەن اۋداننىڭ ءبىرى – شيەلى. اۋداننىڭ ونەركاسىپ ورىندارى وسى توعىز ايدىڭ ىشىندە 16741,1 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ, ءونىم كولەمى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 105,3 پايىزعا ارتقانى بايقالادى.
– تاۋ-كەن وندىرىسىندە 11874,6 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. ونىڭ ىشىندە ۋران شيكىزاتىنىڭ ءوندىرىسى ءبىرشاما تومەندەپ 93,8 پايىزدى قۇرادى. 2013 جىلدىڭ 1 قازانىنا اۋداندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ 3531 سۋبەكتىسى تىركەلگەن ەدى. ونىڭ ىشىندە 256-سى زاڭدى تۇلعا, 2780-ءنى جەكە تۇلعا, 495 بىرلىك شارۋا قوجالىقتارى بولاتىن. جىل باسىنان كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىندەگى جۇمىسپەن قامتىلعان ادام سانى 6187 جۇمىسشىنى قۇرادى. بىلتىرمەن سالىستىرعاندا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ تىركەلۋى بويىنشا 116,4 پايىزعا جەتسە, جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 112,4 پايىزعا ارتىپ وتىر. شيەلى اۋدانىندا بيىلعى توعىز ايدا 957 ميلليون تەڭگەنىڭ 3 ينۆەستيتسيالىق جوباسى ماقۇلداندى. ءبىرىنشى – ءوندىرىس كوزدەرىنىڭ قاتارىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جالپى سوماسى 45 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن, جىلدىق قۋاتتىلىعى 2,8 ميلليون دانا كۇيدىرىلگەن كىرپىش ءوندىرۋ زاۋىتى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەندى. قازىرگى تاڭدا كارەرگە بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ باستالدى. زاۋىتقا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار جەتكىزىلىپ, ترانسفورماتور ورناتىلىپ, 2,18 شاقىرىمنان ەلەكتر جەلىسى تارتىلدى. كۇيدىرۋ پەشىن قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, سىناقتىق كىرپىشتەر شىعارىلۋدا. وندا 20 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلدى. ەكىنشى – وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جالپى قۇنى 640 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن «شيەلى تاس – وڭتۇستىك» جشس-ءنىڭ اك شىعارۋ زاۋىتىنىڭ جوبالىق قۇنىنىڭ ارتۋىنا 777 ميلليون تەڭگە بولۋىنا بايلانىستى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا قايتا ەنگىزىلدى. جاڭا جوبا بويىنشا 84 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانۋدا. بۇگىندە «شيەلى تاس – وڭتۇستىك» جشس-ءنىڭ اك شىعارۋ زاۋىتى جوباسى بويىنشا جەر تەلىمى الىنىپ, ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. قارجى ءبولىنىپ, تەندەر جاريالانىپ, ونىڭ جەڭىمپازى انىقتالۋدا. زاۋىتتىڭ اكىمشىلىك عيماراتىنىڭ شاتىرى جابىلىپ, قوندىرعىلاردى ورناتاتىن ورىننىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن بىرگە, قىتاي مەملەكەتىنەن اك زاۋىتتىڭ 9 ۆاگونعا تيەلگەن قۇرال-جابدىقتارى جەتكىزىلدى. بۇدان بولەك قىتايدان اك زاۋىتىنىڭ قۇرال-جابدىقتارىن ورناتۋعا ماماندار شاقىرتىلىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا, سەرىكتەستىكتىڭ جۇمىس جوسپارىنا سايكەس, كاربيد, بور ونىمدەرى وندىرىلەدى. ءۇشىنشى, اۋداندا تۋريزم سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا, جالپى سوماسى 135 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن «التىن-مەرەكە» دەمالىس كەشەنى وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلدى. اتالعان جوبا بويىنشا جەر تەلىمىن الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جوبا بويىنشا 14 ادامدى جۇمىسپەن قامتۋ جوسپارلانۋدا. شيەلى كەنتى اكىمىنىڭ شەشىمىمەن كەنتتىڭ شىعىس بولىگىنەن يندۋستريالىق ايماق رەتىندە 50 گەكتار جەر بەلگىلەندى. ەندى اتالعان ايماقتى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋداندىق بيۋدجەتتەن 5 ميلليون تەڭگە قارالىپ, جوبا-سمەتالىق قۇجاتتارى ءازىرلەنۋدە. قازىرگى تاڭدا ءوندىرىس كوزدەرىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن اۋدان كاسىپكەرلەرىنەن ۇسىنىستار جيناقتالۋدا. سونىمەن قاتار, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا اۋداننان 101 ميلليون تەڭگەنىڭ 3 جوباسى ماقۇلداندى. ولار: «شيەلى تاس – وڭتۇستىك» جشس-ءنىڭ اك شىعارۋ زاۋىتى جوباسىن ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا, قۇنى 55 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن جوباسى ايماقتىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنەن وڭ قورىتىندىسىن الدى. جەكە كاسىپكەر «سماعۇلوۆا سۇلۋشاش» كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ ماقساتىندا «اتف» بانكىنەن 40 ميلليون تەڭگە نەسيە الىپ, ءىشىنارا سۋبسيديالاۋ ماقساتىندا ايماقتىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنەن ءوتتى. سونداي-اق, جەكە كاسىپكەر «ەسەنوۆا تۇرسىناي» «شيەلى تاكسي» مەكەمەسىن دامىتۋ ءۇشىن 6 ميلليون تەڭگەگە 4 جەڭىل اۆتوكولىك الۋ جونىندە ۇسىنىسى ايماقتىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە قارالىپ, وڭ باعاسىن الدى, – دەيدى مۇرات نالىقوجا ۇلى.
شيەلى اۋدانىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى دا جولعا قويىلىپ, قازىناعا قارجى قۇيىپ جاتىر. بيىل اۋداندا 9165 گەكتار جەرگە ءداندى داقىلدار ەگىلدى. نەگىزگى داقىل كۇرىش بولىپ تابىلاتىنى بەلگىلى عوي. بۇل تۇرعىدا 7578 گەكتار جەرگە كۇرىش سەبىلدى. اۋدان بويىنشا ءاربىر گەكتارىنان 41,7 تسەنتنەر ءونىم الىندى. بارلىق جينالعان سىر مارجانى 31600 توننا, 1624 گەكتار كارتوپتان 190 تسەنتنەردەن 30856 توننا, 1180 گەكتار كوكونىستەن 200 تسەنتنەردەن 23600 توننا, 2196 گەكتار باقشادان 200 تسەنتنەردەن 43920 توننا, مال ازىعى داقىلدارى 9543 گەكتاردان 25584 توننا جوڭىشقا ءشوبى دايىندالىپتى.
«بيىل اۋداندا «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ارقىلى 21 ميلليون 190 مىڭ تەڭگە, «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق ارقىلى 27 ميلليون 200 مىڭ تەڭگە نەسيە قارجى ءبولىندى. باعدارلاما نەگىزىندە اۋداندا «ءىرى قارا مال ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ» جوباسى شەڭبەرىندە 300 باس قاشار ساتىپ الۋ قاجەت بولسا, بۇگىنگى كۇنگە 308 باس ءىرى قارا, 51 باس اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ الىندى. مونيتورينگ بويىنشا 2683 باس ەت باعىتىنداعى مال تىركەلگەن. 2013 جىلى اۋداندا 4 زاڭدى تۇلعا, 1 ءىرى فەرمەرلىك قوجالىق, 68 مايدا شارۋا قوجالىقتارى ەگىنمەن اينالىسادى. شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋ جۇمىستارى جونىندە ءبىراز جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. اتاپ ايتاتىن بولساق, يىركول اۋىلدىق وكرۋگىندە «نۇرسانات», «داۋرەن», «ساعىندىق», «جاڭا – عاسىر», «ءبىرلىك» شارۋا قوجالىقتارى «ەرجانوۆا» شارۋا قوجالىعىنا بىرىگىپ, «اسار», «دامۋ», «ەركىن» شارۋا قوجالىقتارى «التىن ءدان- شيەلى» قوجالىعىنا قوسىلىپ, كەلەسى جىلى جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرمەك. بەستام اۋىلدىق وكرۋگىندە ءىرى «اقنيەت-2», «التىن ءدان» شارۋا قوجالىقتارى ءبىرىگىپ, جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىن قۇرۋ, سونىمەن قاتار, «سابىرحان», «نەسىبەلى», «باعلان», «دوسمان» شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بىرىگۋى جونىندە جۇمىس جاسالۋدا. «توڭكەرىس» اۋىلدىق وكرۋگىندە «ءۇمىت», «توڭكەرىس», «قودامانوۆ», «اقان-سەرى» شارۋا قوجالىقتارى بىرىگىپ, ءىرى «كەنەن» شارۋا قوجالىعىن قۇرۋ تۋرالى جوسپار بار. سونىمەن قاتار, «مىرزاەۆا» شارۋا قوجالىعىمەن «مولشىلىق», «ناقىپبەك», «ىنتىماق-ك» قوجالىقتارى بىرىگىپ, ىرىلەندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە», دەيدى اۋدان اكىمى.
ايماقتىڭ دامۋ بارىسىن قۇرلىسىنا قاراپ تا باعالاۋعا بولادى. ەگەر مەملەكەتتەن بولەك, اۋدان حالقىنىڭ ءوزى ءۇي تۇرعىزىپ, باسپانا كوتەرىپ جاتسا, وندا مۇنى جاقسىلىققا بالار ەدىك. بيىلدىڭ وزىندە اۋداندا تۇرعىندار ەسەبىنەن جالپى اۋدانى 13987 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنىپتى. سونىمەن قاتار, شيەلىدە وقۋ وشاقتارى دا كوپتەپ سالىنىپ جاتىر. مىسالى, شيەلى كەنتىنەن جوبالىق قۇنى 1616,9 ميلليون تەڭگە بولاتىن 1200 ورىندىق مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جانە 807,9 ميلليون تەڭگە بولاتىن 600 ورىندىق مەكتەپ قۇرىلىسى بىلتىرعى اقپان ايىندا باستالعان بولاتىن. 600 ورىندىق مەكتەپ اعىمداعى جىلى قاراشا ايىندا پايدالانۋعا بەرىلەتىن بولسا, 1200 ورىندىق مەكتەپ 2014 جىلدىڭ جاڭا وقۋ جىلىنا پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانۋدا. قوسۇيەڭكى اۋىلىنداعى 20 ورىندىق بالاباقشاسىمەن قوسا 50 ورىندىق مەكتەپ جانە بىرلەستىك اۋىلىنداعى 100 ورىندىق مەكتەپ وسى جىلعى جاڭا وقۋ جىلىنا پايدالانۋعا بەرىلدى. ال جوبالىق قۇنى 494,6 ميلليون تەڭگە بولاتىن ەڭبەكشى اۋىلىنداعى 300 ورىندىق مەكتەپ قۇرىلىسى اعىمداعى جىلى ماۋسىم ايىنان باستالدى. اتالعان مەكتەپ وسى قاراشا ايىندا پايدالانۋعا بەرىلەدى دەگەن جوسپار بار. بەستام اۋىلىنان 300 ورىندىق مەكتەپ قۇرىلىسىنا 252,8 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. شيەلى كەنتىندەگى №219 مەكتەپكە وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 104,7 ميلليون تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, جاڭا وقۋ جىلىنا پايدالانۋعا بەرىلدى. بيۋدجەتتەن 9800 مىڭ تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, شيەلى كەنتىندەگى № 252 مەكتەپ عيماراتىن قايتا جاڭعىرتۋ جانە قوسىمشا كورپۋس قۇرىلىسىنا جوبا-سمەتالىق قۇجاتتاما دايىندالۋدا.
«دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا ايتار بولساق, كەنت ورتالىعىنان اۋىسىمدا 250 ادامعا ارنالعان ەمحانانىڭ قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى بىلتىرعى قىركۇيەك ايىندا باستالدى. باس مەردىگەر «دانەكەر قۇرىلىس كومپانياسى» جشس قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. وتپەلى نىسان اعىمداعى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا تولىقتاي پايدالانۋعا بەرىلەدى. ى.جاقاەۆ اۋىلىنان دارىگەرلىك امبۋلاتوريا قۇرىلىسىنا 84 ميلليون 717 مىڭ تەڭگە, سۇلۋتوبە اۋىلىنان دارىگەرلىك امبۋلاتوريا قۇرىلىسىنا 86 ميلليون 538 مىڭ تەڭگە قارجى قارالىپ, قۇرىلىس جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. اتالعان ەكى دارىگەرلىك امبۋلاتوريا قازان ايىندا پايدالانۋعا بەرىلەدى. بيدايكول اۋىلىنان دارىگەرلىك امبۋلاتوريا قۇرىلىسىنا جوبا-سمەتالىق قۇجاتتاما دايىنداۋعا 2 ميلليون 411 مىڭ تەڭگە قارجى قارالىپ, جۇمىستار اتقارىلۋدا. مادەنيەت سالاسىندا سۇلۋتوبە ەلدى مەكەنىندەگى اپاتتى جاعدايداعى كلۋبتىڭ ورنىنا جاڭا تيپتىك جوباداعى ەكى قاباتتى 240 ورىندىق مادەني وشاقتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. قۇرىلىستىڭ جالپى قۇنى جوبا-سمەتالىق قۇنىمەن ساراپتاماسىن قوسىپ ەسەپتەگەندە 295 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. سونىمەن قاتار, بايگەقۇم ەلدى مەكەنىنەن 150 ورىندىق اۋىلدىق كلۋبتىڭ قۇرىلىسىنىڭ قۇجاتتارى دايىندالىپ, قۇزىرلى ورىنداردىڭ قاراۋىندا جاتىر. جانسەيىت, توڭكەرىس, تارتوعاي, مايلىتوعاي ەلدى مەكەندەرىنەن 150 ورىندىق كلۋبتاردىڭ قۇرىلىسىنا جوبا-سمەتالىق قۇجاتتاما دايىنداۋعا ءاربىر نىسان بويىنشا 4 ملن. 887 مىڭ تەڭگەدەن قارجى قارالدى. بۇدان بولەك وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 50 ميلليون تەڭگە قارجىعا شيەلى اۋدانىنىڭ جيدەلىارىق, ءا.تاجىباەۆ, ورتاقشىل, 1 مامىر, بىرلەستىك, مايلىتوعاي, بيدايكول, بوتاباي, جانسەيىت ءجانە بالا بي ەلدى مەكەندەرىندە 10 سپورت الاڭىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرگىزىلۋدە. «قولجەتىمدى باسپانا-2020» باعدارلاماسى اياسىندا كەزەكتە تۇرعان ادامدارعا جالعا بەرىلەتىن ءبىر پاتەرلى 2 تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە قاجەتتى قاراجات ءبولىنىپ, ونىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالىپ, مەملەكەتتىك قابىلداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. اۋداندىق بيۋدجەتتەن قارالعان 5,0 ميلليون تەڭگە قارجىعا جالعا بەرىلەتىن 40 تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن جوبا-سمەتالىق قۇجاتتاما دايىندالىپ مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزىلدى. تاعى سونداي 5,0 ميلليون تەڭگەگە «شۇعىلا» شاعىن اۋدانىنان قۇرىلىسى جۇرگىزىلەتىن 15 تۇرعىن ءۇيدىڭ ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ قۇرىلىسىنا جوبا-سمەتالىق قۇجاتتاما دايىندالۋدا», دەدى بىزگە مۇرات ەرگەشباەۆ.
قىسقاسى, جىل وتكەن سايىن شيەلىنىڭ شىرايى كىرىپ كەلەدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامىعانىن, الەۋمەتتىڭ الەۋەتتىك جاعدايىنىڭ ارتقانىن وسى اۋداندا جاسالىپ جاتقان جۇمىستارعا قاراپ-اق باعالاۋعا بولاتىن سياقتى.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.