ء«ىشىپ-جەۋدىڭ», قىمقىرۋ-جىمقىرۋدىڭ ءداستۇرلى جولدارىنان زاماناۋي ءادىس-تاسىلدەرىنە كوشە باستاعان قازىرگى اككى جەمقورلارعا قارسى كۇرەس وڭايعا تۇسپەسى بەلگىلى. سوندىقتان ونىمەن كۇرەسكە ازاماتتىق قوعامدى تارتا وتىرىپ, جالپىحالىقتىق سيپاتتا جۇرگىزۋ مەملەكەتتىڭ باستى مۇددەسى بولۋى ءتيىس.
جاقىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىنىڭ قورىتىندىسىنا ارنالعان القا وتىرىسى ءوتىپ, وندا قوعامدى تولعانتقان بىرقاتار ماسەلە قوزعالىپ, ورىندى ۇسىنىستار, كوڭىلگە قونىمدى پىكىرلەر ايتىلدى.
قازىرگى جاعداي ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋگە, وزگەرىستەرگە بەيىمدەلىپ, ولاردى ءتيىمدى باسقارۋعا ءجىتى نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل ارادا مەملەكەتتىك باسقارۋ تەتىكتەرىن جەدەلدەتىپ تسيفرلاندىرۋ ءىسى وزەكتى. وسى ورايدا مەملەكەتتىك ەلەكتروندى سەرۆيستەرى دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرىن تالداۋ ماڭىزدى.
اگەنتتىك توراعاسى اليك شپەكباەۆ بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا بارىنشا دەن قويۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارىنا قاتىستى تسيفرلاندىرۋ بويىنشا 2 قىلمىستىق ءىس تەرگەلۋدە.
وتىرىستا ەلەكتروندى ۇلتتىق ۆاليۋتا قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى دا قوزعالدى. بۇل بىرىنشىدەن, پاراقورلار ءۇشىن ىڭعايلى قولما-قول اقشانى قىسقارتۋدى جەدەلدەتەدى, ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەزىندە بيۋدجەت قاراجاتى قوزعالىسىنىڭ تولىق اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدى.
بۇگىندە ازاماتتىق قوعام تاراپىنان كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسكە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان, ونىڭ كۇردەلەنۋىنە نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى رەتىندە سىبايلاس جەمقورلىق, بيۋروكراتيا پەن جاۋاپسىزدىق ەكەنى ايتىلۋدا. «سق-فارماتسيانىڭ» لاۋازىمدى تۇلعالارىنا, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا, سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بىرقاتار مەديتسينالىق مەكەمەلەرىنە قاتىستى قىلمىستىق ىستەر قوعام تاراپىنان ايتىلىپ جاتقان سىنداردىڭ دۇرىس كورسەتىلىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى.
اگەنتتىك توراعاسى قازىرگى ۋاقىتتا «سق-فارماتسيا» قىزمەتىندەگى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنە جۇرگىزىلگەن تالداۋدى سىرتقى ساراپشىلاردى كەڭىنەن تارتا وتىرىپ, جەدەل جۇرگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ء«بىزدىڭ تالداۋىمىزدىڭ ساپاسى وسى ۇيىمنىڭ بولاشاقتا قانشالىقتى ءتيىمدى جانە پاراساتتى بولۋىنا اسەر ەتەدى», دەدى ول.
قازىرگى قيىن جاعدايدا جەكەلەگەن شەنەۋنىكتەر جەكە قورعانىس قۇرالدارى, ءدارى-دارمەك جانە مەديتسينالىق جابدىقتاردى ساتىپ الۋدا بايىپ, وسىنداي جونسىزدىككە بارىپ وتىرعانىن ايتقان ا.شپەكباەۆ مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ جولىن ۇستاۋ جانە قاماۋ ارقىلى عانا كەسۋ مۇمكىن ەمەس دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەت قاراجاتىن جوسپارلاۋ جانە يگەرۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ ورىندى. مۇنىڭ شەشىمى – بارلىق دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتەردىڭ تولىق اشىقتىعىن, سونداي-اق قوعامدىق جانە ازاماتتىق قاداعالاۋدى قامتاماسىز ەتۋ.
قازىرگى تاڭدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ بەدەلىن تۇسىرمەۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءىسى وتە ماڭىزدى. وسى ورايدا, كەز كەلگەن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە قارجى جىمقىرۋدى دەر كەزىندە الدىن الۋعا جانە توقتاتۋعا كۇش سالىنۋى كەرەك. بۇل ماسەلەگە قاتىستى ا.شپەكباەۆ: ء«تيىمدى الدىن الۋ شاراسى, ول – باعدارلامالاردى ازىرلەۋ ساتىسىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تولىق اۋديت جۇرگىزۋ. بۇل شارا جىمقىرۋ مەن تەرىس پايدالانۋ العىشارتتارىن بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى.
اگەنتتىك توراعاسى جۇمىستىڭ نەگىزگى باعىتتارى رەتىندە جۇيەلى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ, اۋىر جانە اسا اۋىر سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستاردىڭ جولىن كەسۋدى, مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن زالالدى ۋاقتىلى جانە تولىق وتەۋدى اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, قۇقىق قورعاۋ جانە سوت قۇرىلىمدارىنىڭ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ اراسىندا ىقتيمال سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسۋ جونىندەگى جۇمىستى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن اتادى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ نەگىزگى ەكونوميكالىق فاكتورلارىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىڭ ەكونوميكا سالاسىنا ءالى دە ارالاسۋ ۇلەسىنىڭ ساقتالىپ وتىرعانى. شەنەۋنىكتەر باسقاراتىن مەملەكەتتىك كاسىپورىندار ەرەكشە تيىمدىلىگىمەن كوزگە تۇسپەيدى ءارى سىبايلاس جەمقورلىق وقيعالارىنا ءجيى شاتىلىپ جاتادى. اگەنتتىك توراعاسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازىرگى پاندەميالىق داعدارىس ىسكەرلىك بەلسەندىلىككە قاتتى سوققى بەرگەن. «مۇنى ساپالى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كاسىپكەرلىكتى بارىنشا ەركىندىك پەن باسەكەلەستىكتىڭ قاعيداتتارى نەگىزىندە مەملەكەتتىك رەتتەۋدى اۋقىمدى ىرىقتاندىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى شەشىمدەر قاجەت. بيزنەستى جۇرگىزۋ ءۇشىن قولايلى ورتا قۇرۋ – بۇل ستراتەگيالىق مىندەت, سونىمەن قاتار سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات تۇرعىسىنان دا ءدال سولاي. ءتيىستى تۇجىرىمدامالىق شارالار 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىندا كوزدەلەتىن بولادى», دەدى ول.
اگەنتتىك ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاراۋىنا سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىن ايتارلىقتاي تومەندەتەتىن بىرنەشە تۇجىرىمدامالىق ۇسىنىس ەنگىزگەن بولاتىن. ولار سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋگە, قوعامدىق باقىلاۋ ينستيتۋتىن قۇقىقتىق رەگلامەنتتەۋگە, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاڭا شەكتەۋلەر ەنگىزۋگە, سونداي-اق پارا بەرۋگە, الۋعا ۋادە/ۇسىنىستى كريمينالداندىرۋ, سىبايلاس جەمقورلىق ۇعىمىن جەكە سەكتورعا قولدانۋ, حابار بەرۋشىلەردى كەشەندى قورعاۋدى قۇرۋ سياقتى بازالىق حالىقارالىق ستاندارتتاردى يمپلەمەنتاتسيالاۋعا قاتىستى ۇسىنىستار. بۇل ۇسىنىستاردىڭ نەگىزىندە قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى مەن قوعامدىق پىكىر مونيتورينگىسى جاتىر.
ايتا كەتەيىك, وتىرىستا بايانداما جاساعان اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ولجاس بەكتەنوۆ تىركەلگەن سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارىنىڭ 10%-عا تومەندەگەنىن, ەسەپتىك كەزەڭدە اسا اۋىر قىلمىستى انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ 3 ەسەگە, اۋىر سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىن انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ 10%-عا ارتقانىن جەتكىزدى. بۇعان قوسا, سىبايلاس جەمقورلىقپەن اشكەرەلەنگەن تۇلعالار سانى دا وسكەنىن, ولاردىڭ ءار بەسىنشىسى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ نەمەسە ۇيىمنىڭ باسشىسى ەكەنىن, جالپى, 28 – رەسپۋبليكالىق, 65 – وبلىستىق, 72 قالالىق جانە اۋداندىق دەڭگەيدەگى باسشىلار قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعانىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وتەلگەن زالال سوماسى 33,3 ملرد تەڭگەنى قۇراعان, «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ جۇرگىزىلەتىن ساتىپ الۋ مونيتورينگى ناتيجەلەرى بويىنشا 6 ملرد-قا جۋىق بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمسىز پايدالانۋدىڭ جولى كەسىلگەن. جۇيەلى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسۋ 30%-عا, بيزنەستىڭ ىسىنە زاڭسىز ارالاسۋدى تىركەۋ 20%-عا ارتقان.
وتىرىستا بەلگىلى بولعانداي, توتەنشە جاعداي مەن كارانتين رەجىمىن بۇزۋمەن بايلانىستى 81 قىلمىس تىركەلگەن. مۇنىڭ كوبىسى توسقاۋىل بەكەتتەر ارقىلى زاڭسىز وتكىزۋ جانە كارانتيندىك شارالاردى بۇزۋدا جاۋاپكەرشىلىككە تارتپاۋ ءۇشىن پارا الۋ فاكتىلەرىنە قاتىستى كورىنەدى. 10 ملن-عا جۋىق مەديتسينالىق بەتپەردە, بىرقاتار تاپشى ءدارى-دارمەكتەر (ينگاۆيرين, ازيتروميتسين, تسەفترياكسون, مەروپەنەم جانە ت.ب.) زاڭسىز اينالىمنان الىنىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنا بەرىلگەن. وكپەنى جاساندى جەلدەتۋگە ارنالعان 100 اپپاراتتى جالپى سوماسى 2,3 ملرد تەڭگەگە قىمباتقا الۋ فاكتىلەرى انىقتالعان.
قورىتا ايتقاندا, سالاعا قاتىستى ورىندى ۇسىنىستار قاپەرگە الىنىپ, الدا تۇرعان مىندەتتەر ساپالى ەڭسەرىلۋى قاجەت. سىبايلاس جەمقورلىق, اشكوزدىك پەن پايداكۇنەمدىك اۋىزدىقتالىپ, تەزگە سالىنباي مەملەكەتتە ابىروي, قوعامدا بەرەكە بولمايتىنى انىق.