بەيىت باسىنداعى بيزنەس نەمەسە الماتىداعى قارالى كاسىپتىڭ بۇگىنگى باعاسى

جايشىلىقتا ادامنىڭ باسىنا قانداي قاسىرەت تۇسسە دە ەت جاقىندارى وسى تاۋقىمەتتى ءبو­لىسىپ, اعايىن-تۋىس بولىپ جەر­­لەيتىن, قايعىنى قامقور كوڭىل­دەرىمەن ازايتاتىن. وكىنىشكە قا­راي, بۇگىندە مەگاپوليستە ءبىر ۇيدە, ءبىر پودەزدە كوپ جىل بىرگە كورشى تۇرىپ, ءبىر پاتەردەن ەكى بىردەي ولىك شىققانىن ەستىمەي, بىلمەي قالىپ جاتقاندار دا بار. ويتكەنى بۇل – ىندەت!

الايدا جەرلەۋ بيۋرولارى «ب ۇلىنگەننەن بۇلدىرگى الما» دەي­­تىن ءتامسىلدى اتتاپ ءوتىپ, قا­را­لى جاندارعا بولىسۋدىڭ ورنىنا, تۇبىندە ءوزى دە بارىپ تۇراق­تايتىن قابىردىڭ دە ءراسىمىنىڭ قۇنىن كوتەرگەنىن ەل كورىپ وتىر. ادامدار اياۋلىلارىنان مەزگىلسىز, قاپيادا ايرىلعاندا اششى داۋسى شىعادى. قيانات كورگەندە قۇدايىن دا قارعاپ جىبەرەدى. بىراق وسىنىڭ بارىنە سەلت ەتپەي, كورىن قازىپ, اقىسىن الىپ, ولىكتىڭ تۇبىندە وتىرىپ تا ءولىم تۋرالى ويلانا ال­مايتىن ءىستىڭ يەلەرى بار...

سونىمەن بۇرىن دا جەرلەۋ را­سىمدەرىمەن اينالىسىپ كۇن كو­رەتىن ۇيىمدار قالا اۋماعىندا زيراتتارعا بولىنەتىن جەردىڭ تار­لىعىن العا تارتىپ كەلدى. ءدال قا­زىرگى كۇندەرى الماتىداعى جەرلەۋ, ريتۋالدىق يندۋستريانىڭ جىلدىق اينالىمى 2,5 ملرد تەڭگە كولەمىندە دەگەن دەرەك بار. بىراق ءدال سانىن ەشكىم ايتا المايدى. ويتكەنى بۇل – كولەڭكەلى سەكتور. رەسمي تىركەلگەن جەرلەۋ بيۋرولارىنان بولەك, قارالى بيزنەسپەن جاسىرىن اينالىساتىندار سانى قانشا ەكەنىن ءدوپ باسىپ ەشكىم ايتا المايدى. بۇل – ۇلكەن اقشا اينالىپ جاتقان, جەڭ ۇشىنان جالعاسقان ورتا. مارقۇمدارعا كوپ جاعدايدا ماڭگىلىك مەكەننەن دۇرىس ورىن تابۋ ءۇشىن دە تانىس­تار مەن ىقپالدى ادامدار كەرەك. مۇنداي كەزدە ەشكىم ساۋدالاسىپ, اقشاسىن استىنا باسىپ وتىرمايدى. سوندىقتان بۇل ساۋدانىڭ دا ءوز مونوپوليستەرى بار...

الماتىدا 69 زيرات بولسا, ونىڭ تەك 14-ءىنىڭ عانا اۋماعىن كەڭەيتە الاتىن مۇمكىندىگى بار. 10-ى تۇگەل تولىپ, جابىلعان. سو­نىمەن الماتىدا العاشقى ىن­دەتتەن ادام قايتىس بولعاندا, دە­نەسى قاراويداعى زيراتقا بۇكىل سا­نيتارلىق نورمالاردى ساقتاي وتى­رىپ جەرلەنگەنى بەلگىلى. قا­زىر «پنەۆمونيادان» كەتكەندەر بارلىق زيراتتاردا جەرلەنىپ جاتىر دەۋگە بولادى.

الماتىدا مۇسىلمانداردى جەر­لەيتىن كەڭساي 1,2 جانە بورال­دايداعى زيراتتار بار. كەڭساي-1 قورىمىندا جەر قالماعانى قا­شان؟! وسىدان 2-3 جىل بۇرىن كەڭ­ساي-2 قورىمىندا 1 كىسىلىك جەردىڭ قۇنى – 86 مىڭ تەڭگە بولىپتى. بىراق ەلدىڭ اۋزىندا كەڭسايداعى «ورىن» 3 مىڭ دوللاردان كەم ەمەس دەگەن ءسوز بۇرىننان بار. قىسقاسى, قابىر قازۋ, جۋىندىرۋ, كەبىندەۋ, ءمايىتتى مۇردەسىنە اپارۋ, توپىراق سالاتىن ادامى تابىلماسا – كومۋ, جانازا شىعارعان مولداعا بەرەتىنى, باسىن بىردەن كوتەرۋگە جاعداي بولماعاندا, تىم بولماعاندا اعاش تاقتايعا مار­قۇمنىڭ اتى-ءجونىن جازىپ قويۋ – ءبارى-ءبارى اقشا تۇرادى. اي­نا­لىپ كەلگەندە, الماتىدا مار­قۇمعا ەسكەرتكىش ورناتۋ, «جەتىسى», «قىرقىن تاراتۋ», «100 كۇندىك ەسكە الۋ», 1 جىلدان سوڭ بەرىلەتىن استىڭ شىعىنى بۇرىن دا باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا ەكى-ءۇش ەسە قىمبات بولاتىن. قازىر بۇل دا قالىپ بارادى دەسەك تە, ادام قان­داي جاعدايدا قايتىس بولسا دا, تۋىسقاندارى ارۋلاپ كومىپ, سوڭ­عى مۇسىلماندىق پارىزىن ورىن­داۋعا ۇمتىلادى. مۇنسىز جا­قىندارىنىڭ جانى تىنشىمايدى.

سول سياقتى ءمايىتحانالاردان تۋىستارىنىڭ دەنەسىن الا الماي, دۇربەلەڭ بولىپ جۇرگەن تۇر­عىنداردىڭ ماسەلەسى بار. ءمايىتحا­نا قىزمەتكەرلەرى مارقۇمدى تۋىس­تارىنىڭ قولىنا تەزدەتىپ بەرۋ ءۇشىن اقشا الادى دەگەن سىبىس بۇرىن دا بولعان.

وكىنىشكە قاراي, كوزگە كورىن­بەيتىن مايداننان مايىتتەر شى­عىپ جاتقاندا, جەرلەۋ قىزمەتىن قىم­باتتاتىپ, قورقاۋدىڭ كۇيىن كەشكەن مىسكىندەر تابىلىپ تۇر. الاي­دا بۇل جاعدايدى اقتايتىن جايت – جۇقپالى كەسەلدەن قايتىس بولعانداردى جەرلەۋگە جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ جۇرەگى داۋالاي بەرمەيدى-ءمىس.

سولاي دەسەك تە, قازادان, قاسى­رەتتەن پايدا تابۋ ءۇشىن كىم بولىپ تۋ كەرەك؟! قازىر الەۋمەتتىك جەلىلەردە كوتەرىلگەن وسى كەلەڭ­سىزدىككە وراي, زەرتتەۋ, تەرگەۋ امال­دارى ءجۇرىپ جاتىر.

ال شاھارداعى ءمايىتحانا ما­ڭىنداعى «اجيوتاجعا» بايلانىس­تى الماتى قالالىق قوعامدىق دەنساۋلىق باسقارماسىنا قاراستى «قالالىق پاتولوگواناتوميالىق بيۋرو» كمك ديرەكتورى باقىتجان الىبەكوۆ: «مۇنداي دۇرلىگۋ كەيدە ءمايىتتى اكەتۋگە كەلەتىندەردىڭ جانىندا 2-دەن 10 ادامعا دەيىن تۋىستارىنىڭ ەرىپ جۇرۋىنە بايلانىستى تۋىندايدى. شىنىندا دا, جاقىنىن جوعالتىپ, اۋىر كۇيدە جۇرگەندىكتەن, بيۋرو قاقپاسىندا دۇربەلەڭ, ۇرەي, ابىرجۋ, ۋ-شۋ ورىن الۋدا».

باقىتجان الىبەكوۆتىڭ ايتۋىن­­­شا, قايتىس بولعان­دار­دىڭ دەنەسى قالالىق پاتولو­گوانا­تو­ميا­لىق بيۋروعا تۇسكەننەن كەيىن 12 ساعات ىشىندە قايتارىلادى. مە­دي­تسينالىق مەكەمە قايتىس بولۋ سەبەپتەرىن انىقتاۋ جانە قايتىس بولعان ادام جايلى سەنىمدى دەرەكتەر بەرۋ ءۇشىن ءمايىت­تى اتالعان ۇيىمعا تاپسىرادى. بۇل قوسىمشا ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى.

ءوز كەزەگىندە «قالالىق پاتو­­لو­گواناتوميالىق بيۋرو» مايىت­تەردى بەرۋ جونىندە ءموبيلدى توپ ۇيىمداستىردى. بۇل توپ قىز­مەت­كەرلەرى كارانتين رەجىمىن ساق­­تاۋ ماقساتىندا كوشەدە (قاق­پا­نىڭ جانىندا) قايتىس بولعان ادام­داردىڭ مالىمەتتەرىن سالىس­تىرىپ, تىركەۋدى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر.

ال زيراتتاردىڭ باسىندا نە بولىپ جاتىر دەگەن ساۋالعا كەلسەك, الاتاۋ اۋدانىنداعى زيراتتا اينالاسىنا قاراۋعا مۇرشاسى كەلمەي, كور قازىپ جاتقان ەلدار ەسىمدى جىگىت: «قازىر ءوزىمىز كۇنىنە جوق دەگەندە ەكى ادام جەرلەيمىز. 3-4 ادامدى جەرلەگەن كەزدەرىمىز دە بولدى. سوڭعى كەزدە ءولىم كوپ. جەر قازىپ ۇلگەرمەي جاتىرمىز. ەكى جىلدان بەرى قابىر قازۋمەن اينالىسامىز. اقىمداپ قازۋعا ۋاقىت تا, ادام دا جوق. سوندىقتان ەنىن 1, ۇزىندىعىن 2 مەتردەن اسىرىپ قازىپ جاتىرمىز, قازىر جەر دە قاتتى. ۇلگەرمەگەندە سىرتتان جىگىتتەردى جالداپ اكەلەمىز. جەر بەرۋ مەن قازۋ, ءمايىتتى بىر­گە كومىسۋ, قابىردىڭ بەتىنە قويا­تىن بەتوندارىن اكەلۋ ءبىزدىڭ جۇمى­سىمىز. وسى قىزمەتتەرىمىز ءۇشىن 85-95 مىڭ تەڭگە الامىز», دەيدى.

«ولىك كوپ, ەل قاتتى زارلاپ, نالالى بولىپ جاتقانىن كو­رىپ, ەستىپ وتىرمىز. سۇمدىق بو­لىپ كەتتى مىنا زامان. مەشىتتە ءتورت يمام بارمىز. كۇندە ولىك شىعارامىز. قابىردىڭ باسىنا كوتەرۋ جۇمىسىمەن دە اينالىسامىز. ماتەريالىمەن قوسا ەسەپتەگەندە مارقۇمنىڭ زيراتىن تۇرعىزۋعا 350-450 مىڭ تەڭگە الامىز. ەگەر تەك تەمىردەن عانا قورشاتسا 120 مىڭ تەڭگەگە جاساپ بەرەمىز. ال ماتەريالدارىن مارقۇمنىڭ تۋىستارى وزدەرى اكەلىپ, ىرگەتاسىن قۇيىپ, كىرپىشىن قالاۋعا 100 مىڭ تەڭگە سۇرايمىز», دەپ اسىعا جاۋاپ بەردى ءوزىن احمەت ءابدىراحوۆ دەپ تانىستىرعان ادام.

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن عانا قابىردى ورنەگىنە قاراي جاي تەمىردەن قورشاپ بەرسە, ءارى كەت­كەندە 35-70 مىڭ تەڭگە ارالى­عىندا بولاتىن...

مۇنداعى مازارلار دا حالىق­تىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ ءار­تۇرلى ەكەندىگىن اڭعارتادى. كەيبىر قابىرلەر كىم ەكەنى بەلگىسىز قارا توپىراق بولىپ ءۇيىلىپ جاتسا, ەندى ءبىرىن تۋىسقاندارى باقيلىق بولعاندا دا الپەشتەپ, الدەرى كەلگەن مازارىن كوتەرىپ جاتىر.

وسى زيراتقا ون كۇننىڭ ىشىندە ەكى بىردەي ارىستاي تۋىسىن جەرلەگەن قايرات قاشاباي ۇلى دەگەن مۇعالىم كەيبىر جانداردىڭ تۋىستارىنىڭ دەنەسىن دەر كەزىندە جەر قوينىنا بەرە الماي, ءمايىتتى 2-3 كۇن قاتارىنان قوندىرۋعا ءماجبۇر بولىپ قالعاندار بار ەكەندىگىن, بۇرىن بەيىت باسىنا قوياتىن 70 مىڭنىڭ بەلگى تاسى 200-300 مىڭعا دەيىن, ءتىپتى 400 مىڭعا دەيىن كوتەرىلگەنىن العا تارتتى.

– ال اۋرۋحانادان ورىن تابا الماي, ۇيىندە ءجانتاسىلىم ەتكەن اناسىنىڭ, اعاسىنىڭ, اكەسىنىڭ, اجەسىنىڭ مۇردەسىن قارا جەر قوي­ناۋىنا تاپسىرا الماي جۇرگەن جاندارعا نە دەيمىز؟ ولاردىڭ نالاسى مەن قايعىسى ەڭسەنى باسپاي­ ما, كوڭىل كوتەرىپ, كۇلە الاتىن جاعدايدامىز با ءبىز؟ نەدەن وسىنداي حالگە تۇستىك, مۇمكىن كىنا وزىمىزدەن دە بولار؟ ءتىرىنى قا­لاي قۇرمەتتەسەك, ارۋاقتى دا سولاي سىيلاعان ەل ەدىك, نە بولدى ەندى بىزگە؟ ومىردەن جاقىنىمىز قايتسا ەكى-ءۇش مەتر ءبوزىمىزدى الا جۇگىرەتىنبىز. مىنا ىندەت ودان دا قالدىردى, قايعىمىزدى تە­لە­فون جەتكىزەتىن بولدى, بىرى­مىز­دەن ءبىرىمىزدى الىستاتتى. ويلا­نايىقشى, نەندەي قاتەلىك كەتتى بىزدەن, اللاعا قاي ءىسىمىز وت­پەدى؟ ال ءمايىتحانانى تورۋىل­داعان باۋىرلارىمىزدىڭ ازاسى شە؟ نە ءۇيى, نە كۇيى جوق, جاع­دايى تومەن, جالعىز باستى, كوپ با­لالى انالاردىڭ مەشىتتەردى جا­عالاپ, ەلگە قولدارىن جايعانى از­داي, ىندەت كەزەڭىندە قاراجاتسىز قالعاندار, جۇمىسىنان ايىرىل­عاندار جاقىنىن جەرلەي الماي ءجۇر. سەبەبى بۇرىنعىداي جانازاسىنا ەل جينالمايدى, باتانى ەشكىم جاسامايدى, ەل بولىپ كومۋ جوق, سوسىن قازاتىن جەرى دە, جاتاتىن كورى دە, توپىراقپەن كومۋى دە اقشا! ال ونى ول قايدان الادى؟ ىندەت جالماعاندار ەڭ بولماسا ومىردەن قايتقاندا تەگىن جاتسىن­شى, وسىنى ەل بولىپ رەتكە كەلتىرە الامىز با؟ راسىندا بۇل ىسكە ۇيىتقى بولىپ, يەلىك ەتەتىن مەشىتتەر ەمەس, يمامدار ەمەس, – دەيدى ءدىنتانۋشى, يمام نۇرلان قاجى بايجىگىت ۇلى.

الماتى