الماتىدا ەپيدەميالىق جاعداي كۇردەلەنىپ بارا جاتقانىن اينالاداعى بەيرەسمي جاڭالىقتار مەن قارالى وقيعالاردان عانا بىلۋگە ءماجبۇرمىز. قالا تۇرعىندارىنىڭ كوڭىلىندەگى الاڭ مەن جۋرناليستەردىڭ كوكەيىندەگى سان ساۋالدى سوڭعى اپتادا قالا اكىمدىگىنىڭ پاندەمياعا بايلانىستى قۇرعان چاتىنا قايتا-قايتا جولداعانمەن, جاۋاپ جوق. ونلاين-بريفينگتەر دە ساپ تىيىلدى.
الماتى قالاسىنىڭ باس مەملەكەتتىك سانيتارلىق دارىگەرى جانداربەك بەكشيننىڭ كوروناۆيرۋس جۇقتىرعانى جايلى اقپارات سايتتاردى كەزىپ ءجۇر. ونىڭ الدىندا عانا الماتىنىڭ باس دارىگەرى كامالجان نادىروۆ ىندەتىنەن ساۋىعىپ, جۇرتتى مازالاعان بىرقاتار ساۋالدى رەتتەگەندەي بولعان. قىسقاسى, بۇدان بىلايعى جەردە بىرنەشە ميلليون حالقى بار, ۆيرۋس جۇقتىرعان مىڭداعان پاتسيەنتى بار مەگاپوليستەگى قۇزىرلى مەكەمەلەر باق ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرمەيدى دەگەن اقپارعا عانا قول جەتتى.
ەندى وڭىرلەر جولداعان سۇراقتارعا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى عانا جاۋاپ بەرەدى ەكەن. ەپيدەميالىق جاعدايدى استانا تاراتقان دەرەكتەردەن عانا بىلمەكپىز. بۇكىل وبلىستار, ءاربىر قالاداعى احۋال مەن ءار وڭىردەگى جۋرناليستەردىڭ جۇزدەگەن ساۋالىن مينيسترلىك قالاي مەڭگەرەدى؟ ال ورتاق بريفينگ قاي كۇنى, قاشان وتەدى؟ قىسقاسى, قالا اكىمدىگىنىڭ «تەرەزەسىن تارسىلداتىپ», «ەسىگىن جۇلقىلاعانمەن» جۋىق ارادا جاۋاپ ەستىلمەيتىنىنە كوز جەتكەن سوڭ, ارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە ءوز بەتىمىزشە اقپارات جيناۋعا كوشتىك. مىسالى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جۇرگەن مامانداردىڭ سوزىنە قاراعاندا, كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسىپ جاتقان دارىگەرلەردىڭ 30 پايىزى اۋرۋ جۇقتىرىپ ۇلگەرگەن.
شىنداپ كەلگەندە, قازاقستاندا ىندەت جۇقتىرعاندار سانى رەسمي ستاتيستيكادان الدەقايدا كوپ, مۇنى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار ايتادى. اقيقاتىندا, ءار ادام ءوزىنىڭ ساۋ نەمەسە اۋرۋ ەكەنىنە كۇمانمەن قارايتىن جاعدايعا جاقىندادىق. الايدا دارىگەرلەر قازىرگى جاعدايعا قاراپ, ۆيرۋستى جۇقتىرعان ادام سانى 170 مىڭعا دەيىن جەتۋى ىقتيمال دەپ بولجايدى. ماسەلەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسىن مىنەپ جۇرگەن ماماننىڭ ءبىرى – مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, نەۆرولوگ-دارىگەر قايىرعالي كونەەۆ مينيسترلىك جاعدايدى باقىلاۋدان شىعارىپ العانىن جەتكىزدى. پتر-تەستىلەۋدىڭ باعاسىن نەگىزسىز قىمباتتاتىپ, سىناما الۋعا مۇمكىندىگى بار زەرتحانالارعا رۇقسات بەرمەي وتىرعانىن دا اتاپ ءوتتى.
«قازىر بەيعامدىققا ءبىر مينۋت تا ۋاقىت جوق. جاعداي قيىن. بيلىك حالىقپەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ الدىڭعى ارەكەتتەرى ء«بىز اقىلدىمىز, باسقالارىڭ توپاسسىڭدار, ءبىز قالاي ايتامىز, سولاي ىستەڭدەر» دەگەن سارىندا بولدى. ال بۇل جاعدايدى تىعىرىققا تىرەدى. توتەنشە جاعداي ەنگىزىلگەننەن باستاپ حالىق مينيسترلىكتى مۇلدەم تىڭداعان جوق. ەندى قاتاڭ كارانتين رەجىمىن ەنگىزۋدەن دە تۇك شىقپايدى. بۇعان دەيىنگى ەڭبەكتىڭ ءبارى دالاعا كەتتى. جاعدايدى زەرتتەگەندە, شىنايى قاراعاندا كوروناۆيرۋستى تۇنشىقتىرۋعا بولار ەدى. ولار جاعدايدى جاسىرۋ ءۇشىن تەستىلەۋدى دە تەجەدى. ءىستى شىنايى باعامداپ, باقىلاۋ ءۇشىن تاۋەلسىز ساراپشىلاردى, تاۋەلسىز سانيتارلىق اۋديتورلاردى ارالاستىرىپ, تاجىريبەلى مامانداردى تىڭداۋ كەرەك ەدى. مينيسترلىكتىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن جاساعان جۇمىسىن 1-5 بالل ارالىعىندا باعالاسام, مينيسترلىككە مينۋس ەكى دەگەن باعا قويار ەدىم», دەدى نەۆرولوگ-دارىگەر قايىرعالي كونەەۆ.
كونەەۆ مىرزا COVID-19 ۆيرۋسىن انىقتايتىن 500-18000 تەڭگە ارالىنداعى اقىلى تەستىڭ قۇنى وتە قىمبات دەپ ەسەپتەيدى. مامان كوروناۆيرۋستى انىقتايتىن سىنامانىڭ قۇنى ءارى كەتسە 2,5 مىڭ تەڭگەدەن اسپايتىنىن ايتادى. ونىڭ ۇستىنە, مينيسترلىك ادامداردان پتر-تەست الۋدى تەك ساناۋلى زەرتحانالارعا عانا تاپسىرعان. سىناما الىپ ۇلگەرە الماي جاتسا دا, باسقا زەرتحانالارعا رۇقسات بەرىلمەدى. دارىگەر-مامان مۇنىڭ لوببي, مونوپوليا بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. سول سياقتى «التا» مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ ماماندارى: «پتر-سىنامالارىن 1 مىڭ تەڭگەگە دە جاساۋعا بولادى, الايدا ونىڭ ساپاسى ناشار. ساپالىنىڭ باعاسى 2000-2500 تەڭگەدەن اسپايدى. سىناما قۇنى قىمبات ءارى دەر كەزىندە انىقتالماعاندىقتان, قازىر ەكىنىڭ ءبىرى پنەۆمونيا. ياعني پنەۆمونيانىڭ اسقىنعان ءتۇرى – COVID-19. كوروناۆيرۋسكە سىناما حالىققا تولىعىمەن تەگىن بولۋ كەرەك. الەۋمەتتىك از قامتىلعان توپتاردى نەگە جاپپاي تەكسەرمەسكە؟ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋعا اۋدارىلعان اقشا قوعامدىق سكرينينگكە, قازىرگىدەي اسا قيىن ساتتە جۇمسالماعاندا, قاشان جۇمسالادى؟ تەستىلەۋ مەن ەمدەۋ قۇقىعىن باسقا كلينيكالار مەن زەرتحانالارعا دا بەرۋ كەرەك. زەرتتەۋ جاساۋعا, ەمدەۋگە شاماسى جەتەتىن مەديتسينالىق مەكەمەلەر كوپ. وزگە كلينيكالاردىڭ ەمدەۋىنە رۇقسات جوق. نەگىزى, پتر-تەست جاساي الاتىن مەكەمەلەر كوپ», دەدى.
«اۋرۋحانالارداعى توسەك-ورىن تاپشىلىعىنان ناۋقاستاردىڭ كوبى ۇيىندە ەمدەلۋگە ءماجبۇر. ۇيگە دارىگەر شاقىرعانىمەن, وعان باراتىن مامان تاعى جەتپەيدى. ءبارىن قامتىپ ۇلگەرە الماي جاتىرمىز. قازىر دارىگەرلەردىڭ, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كوبى ۆيرۋس جۇقتىرىپ, وزدەرى دە اۋىرىپ جاتىر. بۇلاي جالعاسا بەرسە, ناۋقاستاردى ەمدەيتىن مامان قالماۋى مۇمكىن. سوندىقتان كارانتين ەنگىزۋ كەرەك. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ايتقان بولجامدار اسپاننان الىنعان جوق, ىندەتتى توقتاتپاساق, جاعداي بۇدان دا قيىن بولۋى مۇمكىن», دەيدى س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ ىشكى اۋرۋلار كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى احمەتجان سۇگىراليەۆ.
«قازىر ىندەتكە شالدىققاندار ءبىز بىلەتىن ستاتيستيكادان 2-3 ەسە كوپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن سەنىمدى تۇردە ايتا الامىن, ءبىزدىڭ بولىمدە بىرنەشە قىزمەتكەر اۋىردى, بىراق پتر تەرىس ناتيجە كورسەتتى. الايدا كومپيۋتەرلىك توموگرافيا كەزىندە ەكىجاقتى پنەۆمونيا انىقتالدى. سوندىقتان ستاتيستيكا سەنىمسىز بولۋى مۇمكىن. كومپيۋتەرلىك توموگرافيا بويىنشا راستالعان جاعدايلار كوروناۆيرۋسقا جاتا ما, جوق پا؟ ەگەر پتر-تەست راستاعان جاعدايلار عانا ەسەپتەلسە, وندا بۇل سەنىمسىز. سەبەبى الماتىدا سوڭعى اپتا ىشىندە پتر-سىنامالارى جۇرگىزىلمەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ءبىز قانشا ادامنىڭ كوروناۆيرۋستان ولگەنىن بىلمەيمىز. ينفەكتسيا ستاتيستيكاسى جازىلعان سايت ادامداردى اداستىرادى. ەگەر بۇل كورسەتكىش 100 نەمەسە 200 مىڭ بولسا, بالكىم ادامدار باسقاشا قابىلدار ما ەدى؟ جۇقتىرعاندار كوبىرەك دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز», دەيدى دارىگەرلەر اراسىنان «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» اتانعان نەيروحيرۋرگ مىڭجىلقى بەردىقوجاەۆ.
سول سياقتى قايىرعالي كونەەۆ تە اۋىرعاندار سانى الدەقايدا كوپ ەكەنىن العا تارتادى. ء«وز بەتىمەن ەمدەلگەن ادامدار قازىر وتە كوپ. بۇل ادامدار رەسمي ستاتيستيكاعا كىرمەگەن. سوندىقتان سيمپتومدى, سيپتومسىز اۋىرعان ادامداردىڭ سانىن 150-170 مىڭعا جەتتى دەپ سانايدى. قاتال كارانتين رەجىمى ەمەس, «اقىلدى» كارانتين جولىن جاساۋ قاجەت, ايتپەسە قازىر تۇنەككە كىرىپ بارامىز. ەڭ ۇزاق ءارى ءتيىمدى جول – ۇجىمدىق يممۋنيتەتتى قالىپتاستىرۋ», دەيدى.
ءوز كەزەگىندە مىڭجىلقى بەردىقوجاەۆ اۋىرماسا دا ءدارى ءىشۋ بارىپ تۇرعان اقىماقتىق دەيدى. ويتكەنى انتيبيوتيكتەردەن كەيىن دە ادام ناۋقاستانىپ قالسا, الگى دارىلەر اعزانى قايتا ەمدەي المايدى. الايدا حالىققا تۇسىنىكتى اقپارات بەرمەگەندىكتەن, جۇرت جاپپاي ءدارىحانالاردى «توناپ» جاتىر.
ۇرەيگە بوي الدىرعان دۇرمەكتىڭ كەرەكتى دە كەرەكسىز ءدارى-دارمەكتەردەن دارىگەرلەردىڭ كەڭەسىنسىز قور جاساپ, قولدان دەفيتسيت ۇيىمداستىرۋى, تەست تاپشىلىعى, اۋرۋحانالاردا توسەك-ورىننىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جانە حالىقتىڭ سانيتارلىق تالاپقا ءمان بەرمەۋى جالعاسا بەرسە, ادام شىعىنى بىرنەشە ەسەگە ءوسۋى مۇمكىن دەيدى ماماندار.
الماتى