بارلاۋ... بارلاۋشىلار... سىرتقى بارلاۋ. بۇل سوزدەر قازىر ەشكىمگە دە تاڭسىق ەمەس, بىراق بارلاۋ ءىسى قاشاندا قۇپيالىعىمەن, استىرتىن اقپاراتتارىمەن جانە وتە قاۋىپتىلىگىمەن كوپشىلىكتى قىزىقتىراتىندىعى دا, تارتاتىندىعى اقيقات. ويتكەنى, ولاردىڭ قيىندىقپەن قول جەتكىزگەن اقپاراتتارى ءبىر مەملەكەتتىڭ تاعدىرىن شەشۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا بولسا كەرەك, الەمنىڭ بار ەلى بارلاۋ ىسىنە وتە ساقتىقپەن جانە ۇلكەن جاۋاپتىلىقپەن قارايدى. ال مۇنداي كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى جولدان وتكەن ءاربىر بارلاۋشىنىڭ ءومىرى تۇنىپ تۇرعان قۇپيا تاريح ەكەنى دە انىق. وسى ورايدا ءبىز سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ قادىرلى ارداگەرى, بۇگىندە جاسى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان توقتارحان كۇزەمباەۆتىڭ اتقارعان ىستەرىنە توقتالىپ وتكەندى ءجون كوردىك.
بارلاۋ... بارلاۋشىلار... سىرتقى بارلاۋ. بۇل سوزدەر قازىر ەشكىمگە دە تاڭسىق ەمەس, بىراق بارلاۋ ءىسى قاشاندا قۇپيالىعىمەن, استىرتىن اقپاراتتارىمەن جانە وتە قاۋىپتىلىگىمەن كوپشىلىكتى قىزىقتىراتىندىعى دا, تارتاتىندىعى اقيقات. ويتكەنى, ولاردىڭ قيىندىقپەن قول جەتكىزگەن اقپاراتتارى ءبىر مەملەكەتتىڭ تاعدىرىن شەشۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا بولسا كەرەك, الەمنىڭ بار ەلى بارلاۋ ىسىنە وتە ساقتىقپەن جانە ۇلكەن جاۋاپتىلىقپەن قارايدى. ال مۇنداي كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى جولدان وتكەن ءاربىر بارلاۋشىنىڭ ءومىرى تۇنىپ تۇرعان قۇپيا تاريح ەكەنى دە انىق. وسى ورايدا ءبىز سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ قادىرلى ارداگەرى, بۇگىندە جاسى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان توقتارحان كۇزەمباەۆتىڭ اتقارعان ىستەرىنە توقتالىپ وتكەندى ءجون كوردىك.
ارينە, مۇنداي بارلاۋشىلاردىڭ قىزمەتتىك ىستەرى تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى, بىراق ناقتى بارلاۋشىنىڭ قىسىلتاياڭدا ءجۇرىپ, باسىنان كەشىرگەن, ياعني ورتالىقتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن اتقارعان ءىس-اركەتتەرى تۋرالى جازۋ قيىن. سەبەبى, ونداي مالىمەتتەر قۇستىڭ سۇتىندەي وتە تاپشى. ءبىز بۇل ارادا ولاردىڭ اسا قۇندىلىعىنا توقتالىپ وتىرمىز. ويتكەنى, بارلاۋشى دەگەنىمىز تەك تىڭشى عانا ەمەس, قۇپيا تاپسىرمانى ورىنداۋدا اسا ماڭىزدى مالىمەتتەردى ءسۇزىپ الىپ جانە كەز كەلگەن تىعىرىقتان كورىنبەي دە, بىلىنبەي دە شىعا الاتىن ەلەس سەكىلدى.
ول سوناۋ 1933 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسى, ۇلان اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى. 1957 جىلى وسكەمەن پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن اياقتاعان سوڭ, تسەلينوگراد وبلىسى, اتباسار قالاسىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىندە ۇستازدىق قىزمەت اتقاردى. ءسويتىپ, ۇستازدىق قىزمەت ەتىپ جۇرگەندە, ونىڭ بويىنداعى ەرەكشە قاسيەتتەردى بايقاعان ءتيىستى ورگان وكىلدەرى توقتارحاندى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ىسىنە سەنىمدى تارتۋعا بولاتىندىعىن تەكسەرىپ, ءبىلدى. سودان ول 1960 جىلى ارنايى نۇسقامالار بويىنشا مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگانىنا قابىلدانىپ, كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى (مقك) جوعارى مەكتەبى جانىنداعى ەكى جىلدىق وقۋعا جىبەرىلەدى.
اتالعان وقۋدى ويداعىداي تامامداعان سوڭ, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە اشىق ارنالار ارقىلى كەلەتىن شەتەلدىكتەرمەن جۇمىس ىستەيتىن باسقارما بولىمدەرىنىڭ بىرىنە جەدەل ۋاكىل بولىپ تاعايىندالدى. بۇل سالادا توقتارحان اعا ءوزىنىڭ العىرلىعى مەن تىندىرىمدى قىزمەتكەر ەكەنىن بىردەن تانىتىپ, ۇزدىك جۇمىستارىمەن كوزگە ءتۇستى. ەڭبەگى جانىپ, قازاق كسر مقك باسشىلىعى تاراپىنان العىس الىپ, ءتۇرلى سىيلىقتارمەن ماراپاتتالدى. ءسويتىپ جۇرگەندە وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ باسىندا قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ابىرويلى سانالاتىن قازاق كسر مقك ءبىرىنشى باسقارماسىنا (سىرتقى بارلاۋ) قىزمەتكە الىنادى.
بۇل جەردە ول تاعى دا ءتۇرلى دايىندىقتاردان وتەدى. ابدەن كەمەلىنە كەلىپ, اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋىنىڭ ارقاسىندا شەتەلدىكتەرمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ قىر-سىرىن تولىق يگەردى. ءسويتىپ جوعارىدا ايتقانىمىزداي, سيرياعا جىبەرىلەدى. ال ول كەزدە بۇل ەل كۇردەلى جاعدايدا ەدى. اراب-يزرايل سوعىسىنىڭ ءجۇرىپ جاتقان كەزى. سول ۋاقىتتا اقش تاراپىنان قولداۋ العان يزرايل اسكەرى سيريا مەن ليۆانعا قارسى قارۋلى ارانداتۋشىلىق ۇرىس قيمىلدارىن بەلسەندى جۇرگىزدى. باسىپ العان اۋماقتان اسكەري بولىمشەلەرىن دەرەۋ شىعارۋى قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى كسرو يزرايلگە ءجىتى ەسكەرتۋ جاساعانىمەن دە ولار بىرقاتار اراب ەلدەرىنە قارۋلى شابۋىلدارىن جالعاستىرا بەردى. 1972 جىلدىڭ كۇز ايلارىنان باستاپ, گولان بيىكتىكتەرى مەن شەكارالاردا كۇنبە-كۇن شايقاستار ورىن الىپ تۇردى.
سيريا ەلى دە بۇل كەزدە قارۋلى كۇشتەردى جيناقتاۋ جانە اسكەري بولىمشەلەردى دايىنداۋعا باعىتتالعان ازىرلىك جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتتى. وسى اسكەري سوعىس كەزىندە اقش ءوزىنىڭ تاياۋ شىعىستاعى وداقتاسى, ياعني يزرايلگە زاماناۋي قارۋلاردى تابىستاسا, ولارعا جاۋاپ رەتىندە كسرو سيرياعا جەدەل تۇردە ناقتى كومەك بەرىپ وتىردى. مىنە, وسىنداي الماعايىپ زاماندا ت.كۇزەمباەۆ كسرو باس اسكەري كەڭەسشى توبىندا قىزمەت اتقارىپ, ەلدەگى اسكەري-ساياسي احۋال توڭىرەگىندە ورتالىققا كۇندەلىكتى اقپاراتتىق ماتەريالداردى جولداۋمەن اينالىستى. سول كەزدەگى قيىن-قىستاۋ كەزەڭگە قاراماستان سيرياداعى بارلاۋشىلاردىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاقستاننان بارعان توقتارحان كۇزەمباەۆ تاراپىنان جۇرگىزىلگەن اگەنتۋرالىق-جەدەل جانە اقپاراتتىق جۇمىستارىن كسرو مقك باسشىلىعى وڭ باعالادى. ءسويتىپ, سيريا ساپارىنان سوڭ وعان بىردەن پودپولكوۆنيك اسكەري شەنى بەرىلدى.
سيريادان كەيىن ەلگە ورالىپ, تاجىريبەسى مەن ءبىلىمىن ودان ءارى جەتىلدىرە تۇسكەن ت.كۇزەمباەۆ ءبىر كۇنى تاعى دا بەيتانىس ەل اۋعانستانعا اتتاندى. مازاسىز كۇندەر قايتادان باستالدى. بىراق بارلاۋشىنىڭ مىندەتى بىلىكتىلىك پەن قايسارلىق, ەپتىلىك پەن العىرلىق دەسەك, ونىڭ جەكە جانە ىسكەرلىك قاسيەتتەرى وسى ۇزاق ءىسساپارلار كەزىندە ايقىن اڭعارىلا ءتۇستى. ول لاگمان پروۆينتسياسىندا جەرگىلىكتى قاۋىپسىزدىك ورگاندارىن قۇرۋعا جانە پراكتيكالىق تۇرعىدا ولاردىڭ قىزمەتتەرىن ۇيىمداستىرۋعا بەلسەنە ارالاستى. وسىنداي ونىڭ ناقتى كومەگىنىڭ ارقاسىندا فرانتسۋز اسكەري بارلاۋىنىڭ اگەنتى اشكەرە بولدى. ءسويتىپ قايسار بارلاۋشى ت.كۇزەمباەۆ تا بۇل قاۋىپتى دە قاتەرلى ساپار تاپسىرماسىن ويداعىداي ورىنداپ, ەلگە ورالدى.
مۇنىڭ دالەلى رەتىندە اۋعانستاندا كورسەتكەن ەرلىگى مەن باتىلدىعى ءۇشىن وعان مەرزىمىنەن بۇرىن پولكوۆنيك شەنى بەرىلدى. سونىمەن قاتار, ول ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن, كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ گراموتاسىمەن جانە «اۋعان حالقىنان ينتەرناتسيوناليست-جاۋىنگەرگە» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. وسىلايشا, ت.كۇزەمباەۆ بىرقاتار شەتەلدىك ءىسساپارلاردان ولجالى ورالعان سوڭ, قازاق كسر مقك ءبىرىنشى باسقارماسىندا جاۋاپتى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارىپ, 1988 جىلى قۇرمەتتى زەينەتكەرلىك دەمالىسىنا شىقتى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».