عۇلاما مۇرالارىنىڭ عيبراتى

جىل باسىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىق مە­رەي­تويىنىڭ رەسمي اشىلۋ ءرا­سىمى قازۇۋ-دىڭ ستۋدەنتتەر سارايىندا باستاۋ الدى. ۇلى ويشىل, عۇلامانىڭ مەرەيتويلىق سال­تاناتىنىڭ اشىلۋىندا بىرىك­­كەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ, سونداي-اق يۋنەسكو, تۇركسوي جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, قازاقستانداعى ديپلوماتيالىق ميسسيالاردىڭ وكىلدەرى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, كورنەكتى عالىمدار قاتىسقانى ءما­لىم. وسىدان كەيىن ەلىمىزدە بىر­­قاتار شارالار وتۋدە, – دەدى ينس­تيتۋت ديرەكتورى.

ەندى مىنە, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ء«ال-فارابي جانە قازىرگى قوعامداعى ينتەللەكتۋالدى مادەنيەتتى جاڭ­­عىرتۋ ماسەلەلەرى» دەگەن تاقى­رىپ­تا حالىقارالىق عىلىمي-تا­­جىريبەلىك كونفەرەنتسيا, ياعني فورۋم وتكىزدى. جۇرتشىلىققا ءما­­لىم, قازىرگى احۋالعا بايلانىس­تى بۇل باسقوسۋ جارتىلاي ون­لاين, ياعني كەيبىر عالىمداردىڭ كون­فەرەنتسياعا قاشىقتان قاتىسۋ جاعدايىندا ءوتتى.

سونىمەن اتالمىش حا­لىق­ارا­لىق فورۋمنىڭ جۇمىسىنا ۋك­راينادان, رەسەيدەن, قىتايدان, گەرمانيادان قاتىسقان ماماندار, سونداي-اق, بىرقاتار جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ, ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى عۇلاما ويشىل, فيلوسوف, ۇلى تۇلعا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىزدىڭ ادامزات بالاسىنىڭ وركەندەپ دامۋىنا قوسقان ۇشان-تەڭىز ۇلەسى تۋرالى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. 

عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ باستى باعىتتارى بەلگىلى. ولار: ءال-ءفارابيدىڭ فيلوسوفيالىق مۇراسى جانە قازىرگى زامان; ۇلى عۇلامانىڭ تاربيە تەورياسى جا­نە زاماناۋي ءبىلىمنىڭ جاڭعىرۋ ماسەلەلەرى; قازاقستانداعى ءدىني جاعدايعا وراي عالىم ەڭبەك­تە­رىندەگى سە­نىم شارالارى; ءال-فا­رابي جا­نە تۇركى الەمىنىڭ مادەني-وركە­نيەتتىك مۇراسى, سونداي-اق قازاق فيلوسوفياسىنىڭ وزەك­تى ماسەلەلەرى جانە باسقا تاقى­رىپ­تار قامتىلدى.

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عاليا قۇرمانعاليەۆا ءوز سوزىندە «ونىڭ يدەولوگياسى بۇگىن دە ومىرشەڭ, جاڭا زاماندا الەم تانىعان عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى وزىق مەتودولوگيا رەتىندە تانىلۋدا. فيلوسوفتىڭ زياتكەرلىك مۇرالارى جۇرتشىلىقتى ادام­گەرشىلىككە, بىلىمگە, ۇدايى ىزدە­نىس­تە بولۋعا ۇندەيدى. فارابي فەنومەنى وسىندا», دەيدى.

فورۋمعا قاتىسقان بىرقاتار عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, شى­عىس عۇلاماسىنىڭ ءالى دە اشىلماي, زەرتتەلىنبەي جاتقان مۇرا­لارىن تىكەلەي اراب, پارسى تىل­دە­رىنەن, ياعني تۇپنۇسقادان ءتارجى­مالاۋ قا­جەتتىگى ءسوز بولدى.

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلجاحان نۇرىشەۆا «الەم تانىعان عۇلامانىڭ ەڭ­بەكتەرىنە تۇركى, اراب ەلدەرى عانا ەمەس, بۇ­گىندە اعىلشىن, نەمىس, فرانتسۋز عالىمدارى نازار اۋدارىپ, قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. اي­تا­لىق وكسۆورد, ستەنفورد ۋني­ۆەرسيتەتتەرىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى ويشىلدىڭ تۇجىرىمدارىنا دەن قويىپ, زەرتتەۋ ۇستىندە» دەپ تۇيىندەدى ءوز پىكىرىن.

ونلاين فورۋمعا قاتىسقان ياروسلاۆ مۋدرىي اتىنداعى ۋك­راينا ۇلتتىق زاڭ ۋنيۆەر­سي­تە­تى­نىڭ عالىمى ل.سيداك ادامنىڭ ءوزىن ءوزى دامىتۋى, ۇدايى ىزدەنۋى, جە­تىلۋى, وركەنيەتكە ۇمتىلۋى كە­رەك دەگەن ويىن ورتاعا سالدى. كەرەمەت قوعام قۇرۋ ءۇشىن ادى­­لەتتىلىككە, ادامگەرشىلىككە با­عىت­تالۋى ءتيىس. ءال-فارابي تەو­ريالارى, پلاتونمەن عىلىمي باي­لانىسى, اريستوتەلدىڭ ويلارىمەن ۇندەس بولۋى – مىنە قۇندىلىق دەگەن وسىندا جاتسا كەرەك. شىعىس عۇلاماسىنىڭ تەرەڭ ويلى تۇجىرىمدامالارىن بۇگىندە باتىس عالىمدارى مويىنداپ, زەرتتەۋ ۇستىندە.

ال قوجا احمەت ياساۋي اتىن­داعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى «ياساۋي» عىلىمي­زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور دوساي كەنجەتاەۆ ءفارابيدىڭ تەولوگياسى, جان, بولمىس تەوريالارى تۋرالى وي قوزعادى. عارىشتىق ينتەللەكت, ياعني عالامدىق, كوسمەولوگيالىق تۇجىرىمدار, اللانى تانۋ, قۇدى­رەت ۇعىمدارى تۋرالى پىكىرىمەن ءبولىستى.

عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا سونداي-اق عالىمدار تاراپىنان كوڭىل بولەتىن جايت دەنساۋلىق, جان مەن ءتان پروبلەماسى, ءومىر مەن ءولىم ماسەلەسىنە دەگەن فيلوسوفيالىق كوزقاراستار ورتاعا سالىندى.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مۇرالارىن اۋدارۋ, زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن باس­تاۋ الىپ, قازاقستان فارابي­تا­نۋ­دىڭ الەمدەگى ەڭ ۇل­كەن ورتا­لىقتارىنىڭ بىرىنە اينالعانى ءمالىم. ءال-فارابي يدەيا­لارى الەم­­دىك وركەنيەتتىڭ باعا جەتپەس جاۋھارلارىنىڭ بولىنبەس ءبىر بو­لىگى سانالادى. ونىڭ قۇندى ويلارى بۇگىندە ءبىلىمدى تۇل­عالاردىڭ ساناسىنا يگى اسەر ەتىپ, ونەگەلى ىستەرگە تال­پىنۋداعى ىز­دەنىستەر مەن  ادىلەتتى قوعام ور­ناتۋ جولىنداعى ادامزاتتىڭ دامىپ, باقىتقا جەتۋگە دەگەن تالپى­نىسىن ايعاقتايدى.

ءال-فارابي ۇلكەن ىزدەنىس­تە­رىنىڭ ارقاسىندا اريستوتەلدەن كەيىنگى «ەكىنشى ۇستاز» اتانادى. حالىقارالىق باسقوسۋ فورۋمىنا ءار تاراپتان قاتىسقان عا­لىمدار وسى جولى تاعى ءبىر مارتە عۇلامانىڭ كەمەڭگەرلىگىن تىل­گە تيەك ەتىپ, ءوز ويلارىن ور­تا­عا سالدى. كورەگەن عالىم في­­لو­سوفيا سالاسى بويىنشا گرەك ويشىلى اريستوتەلدىڭ كوپ­­تە­گەن ەڭبەكتەرىن تالداپ تۇسىن­دىر­گەنى ايتىلدى. ياعني ول گرەك تىلىندە عانا دامىپ جاتقان عى­لىم­نىڭ اراب, پارسى, تۇرىك تىل­دەرىندە ءتاپسىرىن جاسايدى. سو­نىمەن قاتار اريستوتەلدىڭ الەۋ­­مەتتىك-قوعامدىق يدەيالارىن ءتۇسىندىرىپ قانا قويماي, ونى دامىتا ءبىلدى. جالپى سانى 150-گە جۋىق فيلوسوفيالىق جانە عى­لىمي تراكتاتتار جازىپ قال­دىرعانى ءمالىم. تەرەڭ ويلى ىزدە­نىمپاز عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىنە كوز سالساق, فيلوسوفيا مەن لوگيكا, ساياسات پەن ەتيكا, مۋزىكا مەن استرونوميانى زەرتتەگەنىن بىلەمىز. مەملەكەتتى, ەل باسقارۋ جونىندە عاجاپ تۇجىرىمدار جاساي بىلگەن. ءال-ءفارابيدىڭ باي عىلىمي مۇراسىنا فيلوسوفيالىق كوزقاراس تۇرعىسىندا «پاراساتتى وي» رەتىندە, ءبىرىنشى كەزەكتە, ادامداردىڭ تەڭدىك ماسەلەلەرىنە, الەۋمەتتىك ادىلدىك پەن جالپى يگى­لىك پروبلەمالارىنا ارنالعان شى­عارمالارى ىرىكتەلدى.

ءال-فارابي سياقتى عالامدىق تۇلعانىڭ ەڭبەكتەرى كوپ ۋاقىتتان بەرى الەمنىڭ كوپتەگەن عالىمدارى تاراپىنان زەرتتەلىنىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى زەرتتەۋلەر وسى ۇلكەن ۇدەرىستىڭ جالعاسى دەسەك تە بولادى.

ۇلى ويشىل, عۇلاما عالىم ءال-فارابي مۇرالارىنىڭ قازاق دالاسىنا قايتا ورالۋى جانە ونىڭ مەملەكەت باسقارۋ جونىندەگى تۇجىرىمدارى, الەۋمەتتىك-ەتي­كالىق, ساياسي, فيلوسوفيالىق, ءدىني كوزقاراستارى قازىرگى جاھاندانۋ اياسىنداعى قوعامىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. قازاق دالاسى وتى­راردا دۇنيەگە كەلىپ, تۇركىلىك دۇ­نيەتانىمنىڭ مۇمكىندىگىن الەمگە پاش ەتكەن ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ادامزاتتىڭ كەمەلدىككە دەگەن ۇزدىكسىز ۇمتىلىسى. الەمدىك وركە­نيەتتە ءوز ورنىن ويىپ العان بابامىزدىڭ ءىلىمىن ءارى قاراي زەرت­تەپ, تانىپ ءبىلۋ, ونى ۇلت مۇد­دەسىنە جاراتۋ – تاۋسىلماس رۋحاني ازىق, باعا جەتپەس قۇندىلىق.

ساياسات بەيىسباي,

فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم جەتەكشىسى