بيۋدجەتتىڭ ءاربىر تيىنى قاتاڭ قاداعالانادى

جالپى وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلە بويىنشا الدىمەن قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ بايانداما جاسادى. ول 2019 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى قالىپتى ەكونوميكالىق ءوسۋ جاعدايىندا جۇزەگە اسىرىلعانىن, ءىجو-ءنىڭ ءوسۋ قارقىنى 4,5%-دى قۇراعانىن اتاپ ءوتتى.

– نەگىزگى سالالاردا ءوندىرىستىڭ ۇلعايۋى, ىشكى سۇرانىستىڭ كەڭەيۋى جانە قىزمەت كورسەتۋ سەكتورلارىنىڭ دامۋى, ىشكى جالپى ونىمدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ۇلەسىنىڭ ۇلعايۋى, سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ەكونوميكا ءوسۋىنىڭ نەگىز­گى فاكتورلارى بولدى. 2019 جىلى نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى 8,5%-عا ءوستى. سالالار اراسىندا ينۆەستيتسيالاردىڭ ەلەۋلى ءوسۋى اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 41,1%, ونەركاسىپتە – 15%, جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن وپەراتسيادا 14,7% بايقالدى. ۇكىمەت جۇ­مى­سىنىڭ باسىمدىقتارى – جۇمىسپەن قام­تا­ماسىز ەتۋ, كوپبالالى وتباسىلار مەن جاس­تار­دى قولداۋ جونىندەگى شارالاردى كەڭەيتۋ جانە كۇشەيتۋ, – دەدى مينيستر.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەسەپتى جىلى پرەزي­دەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋ بارىسىندا حالىق­تىڭ الەۋمەتتىك وسال توپ­تارى­نىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەگى جانە ميكرو­قارجى ۇيىمدارىنداعى 716 مىڭ كەپىلسىز تۇتىنۋ قارىزى وتەلدى. نەگىزگى بورىشتى تولەۋ شارتىمەن وسىماقىلار مەن ايىپپۇلداردى ەسەپتەن شىعارۋ بويىنشا سالىقتىق راقىمشىلىقتى 56 مىڭعا جۋىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىسى مەن 750 مىڭنان استام جەكە تۇلعا پايدالاندى.

وسىنداي ەكونوميكالىق احۋالدا رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى مىنا­داي كورسەتكىشتەرمەن سيپاتتالادى: رەسپۋبلي­كالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەر 100,4% اتقا­رى­لا وتىرىپ, 10,6 ترلن تەڭگەنى قۇرادى; شىعىس­تار 99,9%-عا يگەرىلىپ, 12 ترلن تەڭگەنى قۇرادى; الەۋمەتتىك شىعىستار 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 22%-عا ۇلعايىپ, 5,2 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ 43%-ى. بيۋدجەت تاپشىلىعى 1,3 ترلن تەڭگە بولىپ, ءىجو-گە شاققاندا 1,9%-دى قۇرادى. قازاقستاننىڭ بورىشى قاۋىپسىز دەڭگەيدە قالىپ وتىر.

– كىرىستەر بويىنشا جوسپار ترانسفەرت­تەر­دى ەسەپكە الماعاندا 100,6%-عا ورىندال­دى, بيۋدجەتكە 7,1 ترلن تەڭگە ءتۇستى. 2019 جىل­عى 1 قاڭتاردان باستاپ ەلەكتروندى تۇر­دەگى شوت-فاكتۋرالاردى مىندەتتى تۇردە جازىپ بەرۋ ىشتە وندىرىلەتىن تاۋارلارعا سالىنا­تىن قوسىلعان قۇن سالىعى بويىنشا تۇسىم­دەر­دىڭ 1,5 ەسەگە ءوسۋىن قامتاماسىز ەتتى. ءوز كەزە­گىندە كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى بو­يىن­شا تۇسىمدەر 17%-عا ءوستى. سالىق­تىق جانە كەدەن­دىك اكىم­شىلەندىرۋدى تسيفر­لان­دىرۋ بويىن­شا جۇر­گىزىلگەن جۇمىس قاشىقتىق­تان با­قى­لاۋدىڭ تيىم­دىلىگىن 36%-عا جانە سالىقتىق تەكسەرۋلەر­دىڭ تيىمدىلىگىن 70%-عا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل رەتتە سالىقتىق تەكسەرۋلەر سانى 30%-عا تومەندەدى, – دەدى ە.جاماۋباەۆ.

ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەرمەن مەملەكەتتىك شەكارادا ەلگە تاۋارلار اكەلۋ مونيتورينگى كۇشەيدى. قحر-مەن ەكىجاقتى ستاتيستيكا بويىنشا الشاقتىق 53%-دان 48%-عا دەيىن تومەندەدى. جالپى العاندا, اكىمشىلەندىرۋ شارالارىن كۇشەيتۋ ەسەبىنەن 900 ملرد تەڭگەدەن اسا تۇسىمدەر قامتاماسىز ەتىلدى.

بۇعان قوسا مينيستر ەسەپتى قاراۋ كەزىندە كىرىس بولىگىنىڭ اتقارىلۋى جونىندە ەسكەرتۋلەر جاسالعانىن ايتىپ, سول بويىنشا قىسقاشا تۇسىندىرمە بەردى. ءبىرىنشى, زاڭدى تۇلعالاردان الىناتىن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى ۇلەسىنىڭ تومەندەۋىنە توقتالدى. كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى تۇسىمدەرىنىڭ جوعارى قارقىنىنا قاراماستان, ونىڭ ۇلەسىنىڭ تومەندەۋى, نەگىزىنەن قوسىلعان قۇن سالىعى ۇلەسىنىڭ 11 پايىزدىق پۋنكتكە ارتۋىمەن تۇسىندىرىلەدى. ەكىنشىسى, تولەمدەرگە اۆانس بەرۋ ەسەبىنەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسكەرتۋگە قاتىستى. بۇل ماسەلە ادىسنامالىق سيپاتقا يە جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىن (اقش, فرانتسيا, ليۋكسەمبۋرگ) قوسا العاندا, حالىقارالىق پراكتيكاعا سايكەس كەلەدى. اۆانستىق تولەم مەحانيزمى ءىرى جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ وزدەرىنە دە قولايلى. ءۇشىنشى, 2019 جىلى ىشكى جالپى ونىمگە شاققانداعى شوعىرلاندىرىلعان بيۋدجەت سالىق تۇسىمدەرىنىڭ 17,9%-دان 17,6%-عا دەيىن تومەندەگەنى اتالىپ ءوتتى. بۇل جاع­دايعا مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ 10%-عا ارزانداۋى تىكەلەي سەبەپ بولدى. ال بيۋدجەت شىعىستارى ەسەبىنەن وتكەن جىلى 344 بيۋد­جەتتىك باعدارلامانى قارجىلاندىرۋ ار­قىلى 53 ستراتەگيالىق باعىت جۇزەگە اسىرىلدى. ستراتەگيالىق جوسپارلاردىڭ 264 ينديكاتورىنا قول جەتكىزىلدى. 13 مەملەكەتتىك باعدارلاما قارجىلاندىرىلدى.

بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ناتاليا گو­دۋنوۆا­نىڭ ەسەبىن تىڭدادى. ول 2019 جىل­عى بيۋدجەت بەرىلگەن پارامەترلەر شەگىندە اتقا­رىل­عانىن, وعان جەتكىلىكتى قولايلى ماكرو­ەكونوميكالىق جاعداي دا, ۇكىمەت قابىل­داعان شارالار دا ىقپال ەتكەنىن مالىمدەدى.

– دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگىندە قازاقستاننىڭ ماكروەكونوميكالىق تۇراقتى­لىعى بويىنشا پوزيتسيالارى (60 ورىنعا) جاقساردى. مۇناي تاۋەلدىلىگىنىڭ تومەندەۋ ۇردىسىنە قول جەتكىزىلگەن جوق. 10 جىل بويى وڭدەۋ سەكتورىنىڭ ۇلەسى 11%-دان اسپاي وتىر. ەكسپورت قۇرىلىمىندا مينەرالدى ونىم­دەر 70%-دان اسىپ ءتۇستى. حالىقتىڭ ناقتى تابى­سى 5,5%-عا ءوستى. الايدا حالىقتىڭ شىعىس­تارىندا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ۇلەسى 50%-عا دەيىن ارتتى. دامىعان ەلدەردە بۇل كور­سەتكىش شامامەن 10%-دى قۇرايدى. ءتىپتى رەسەي مەن بەلارۋستە بۇل ساندار شىعىستارى­نىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنەن دە اسپايدى. بۇل نەنى بىل­دىرەدى؟ حالىقتىڭ تابىسى جارتىلاي تاماققا جۇمسالادى جانە حالىقتىڭ ءوز جيناق­تارىن ۇلعايتۋ مۇمكىندىگى جوق. ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋ نەگىزىنەن كرەديت بەرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. 2019 جىلى تۇتىنۋ كرە­ديتتەرىنىڭ ءوسۋى حالىق­تىڭ نومينالدى تابىسىنىڭ 15%-عا جۋىق ارتۋىنان اسىپ ءتۇستى. ال تىم كوپ كرەديت الۋ الەۋمەتتىك پروبلەمالار ءۇشىن العىشارتتار جاسايدى, – دەدى ناتاليا گودۋنوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن ايتارلىقتاي قولداۋعا قارا­ماستان, سوڭعى 5 جىلدا ەل ەكونوميكاسىنداعى بانك سەكتورىنىڭ ءرولى تومەندەگەنى بايقا­لادى. اكتيۆتەرى ءىجو-گە شاققاندا 40%-عا دەيىن تومەندەدى. ال بۇل 2015 جىلى 60%-دان جوعارى بولعان. ەل بانكتەرىنىڭ نەسيە قورجىنى ءىجو-گە شاققاندا شامامەن ەكى ەسەگە قىسقاردى. پروبلەمالىق قارىزدار وسۋدە.

بۇعان قوسا ناتاليا گودۋنوۆا بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىندە جاعداي وزگەرمەگەنىن ايتا كەلە, بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن ۇيىمداستىرۋدى قايتا قاراۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىن, بۇل پروتسەسس بارىنشا ترانسپارەنتتى جانە تسيفرلانعان بولۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنى تالقىلاۋ كەزىن­دە دەپۋتاتتاردىڭ سۇراعىنا وراي پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءالي­حان سمايىلوۆ بيۋدجەت كودەكسىنە تۇزەتۋ­لەر ەنگىزىلەتىنىن ايتتى.

ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين بولىنگەن جانە جۇمسالعان بيۋدجەت قارجىسى حالقى­مىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتا­لىپ, ناقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلە­لەردى شەشۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

القالى جيىن بارىسىندا ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن قاراجات ماسەلەسى قارالدى. اتاپ ايتقاندا, دەپۋتاتتار ۇلتتىق قوردان ماقساتتى ترانسفەرتكە بايلانىستى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جوسپارلانعان كوۆوركينگ ايماعىن اشۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ ايتۋىنشا, 2019 جىلى بۇل ماقساتتارعا 663 ملن تەڭگە بولىنگەن. الايدا بۇل قاراجاتتاردىڭ يگەرىلمەۋى 100 پايىزدى قۇرادى. ۇكىمەت ەسەبىندە مۇنىڭ سەبەبى قارجىلاندىرۋدىڭ باسقا كوزدەرىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىنە بايلانىستى وسى قاراجاتقا سۇرانىستىڭ بولماۋىمەن تۇسىندىرىلەدى. وسى جايىندا ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين ۇلتتىق قور­دىڭ قارجىسىن شاشۋعا بولمايتىنىن, ونىڭ ءاربىر تيىنى قاتاڭ باقىلاۋدا بولىپ, ول قارجىلاردى ەرەكشە جاعدايلارعا عانا پايدالانۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

– جىل سايىن ۇكىمەتتىڭ جانە ەسەپ كومي­­تە­تىنىڭ قورتىندىسىن تىڭداۋ – ءبىزدىڭ جۇمى­سى­مىزداعى ەڭ ماڭىزدى, ەڭ جاۋاپتى باعىت­تار­دىڭ ءبىرى. وسىعان بايلانىستى بۇگىن بيۋد­جە­تتىڭ ورىندالۋ سۇراقتارىن جان-جاقتى تالقى­لادىق. جالپى ايتقاندا, ەلباسىمىز نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ جانە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بەرگەن تاپسىرما بو­يىنشا ۇكىمەت بىرقاتار ناتيجەلەرگە قول جەت­كىزىپ وتىر. ارينە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ءتيىم­دى بولۋى – تەك قانا بولىنگەن جانە يگەرىل­گەن قاراجاتقا بايلانىستى ەمەس. ول قارجى­لار­دىڭ بارلىعى ناقتى ەكونوميكالىق-الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەردى شەشىپ, حالقىمىزدىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋى كەرەك. بۇل – مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق­ستان حالقىنا جولداۋىندا دا العا قوي­عان نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان بيۋد­جەتتىڭ ءاربىر تيىنى قايدا جانە قانداي ماق­سات­قا جۇمسالعانى الداعى ۋاقىتتا دا دەپۋ­تاتتىق كورپۋستىڭ باقىلاۋىندا بولادى. وسى باعىتتا بۇگىن كوپتەگەن سۇراق قويىلدى. ۇسىنىس-پىكىرلەر دە از بولعان جوق. ولاردىڭ بارلىعى, الداعى جۇمىستا باستى نازاردا بولادى دەپ سەنەمىز, – دەدى ءماجىلىس توراعاسى.

سونىمەن قاتار جالپى وتىرىستا «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» كودەكسكە جانە «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» كودەكسىن قولدانىسقا ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇل­داندى. بۇل قۇجاتتىڭ شەڭبەرىندە بازا­لىق سالالارداعى وتاندىق كومپانيالارعا وزدەرى­نىڭ اعىمداعى وتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, توتەنشە جاعداي رەجىمىنەن كەيىن ەكونوميكالىق ءوسۋدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قاراجاتتى بوساتۋ باعىتتارىندا تۇزەتۋلەر ۇسىنىلادى.

ەكىنشى وقىلىمدا بىرقاتار باسقا دا زاڭ جوباسى قولداۋ تاپتى.