نەمىس تاريحشىسى روبەرت كيندلەر – قازاقستانداعى اشارشىلىق تاقىرىبىن زەرتتەپ جۇرگەن شەتەلدىك ساناۋلى ماماننىڭ ءبىرى. وسىدان 6 جىل بۇرىن گەرمانيادا ونىڭ Stalins Nomaden. Herrschaft und Hunger in Kasachstan ء(«ستاليننىڭ كوشپەندىلەرى: قازاقستاندى باسقارۋ جانە اشارشىلىق») كىتابى شىققان بولاتىن. اتالعان ەڭبەكتە 1930 جىلدارداعى ناۋبەت تۋرالى كەڭىنەن جازىلعان. تاياۋدا روبەرت كيندلەرمەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى.
– كيندلەر مىرزا, «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە سۇحبات بەرۋگە كەلىسكەنىڭىز ءۇشىن راحمەت. اڭگىمەمىزدى ارىدەن باستاساق. قازاقستانداعى اشارشىلىق تۋرالى كىتاپ جازۋعا نە اسەر ەتتى؟
– 2006 جىلى پاتشالىق رەسەيدىڭ سوڭعى كەزەڭى مەن كەڭەس وداعىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى قازاقستانداعى وتىرىقشىلاندىرۋ ساياساتى تۋرالى جوبا بويىنشا جۇمىس ىستەدىم. سول كەزدە 1932-1933 جىلدارداعى اشارشىلىقتىڭ باستى ماسەلە ەكەنىن اڭعارعانمىن. كەيىنىرەك وسى تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, كىتاپ جازدىم. ول ەڭبەگىم اعىلشىن تىلىندە (Stalin’s Nomads) جانە ورىس تىلىندە (ستالينسكيە كوچەۆنيكي) جارىق كوردى.
– تۇسىنىكتى. قازاقستانداعى اشارشىلىقتىڭ كەڭەس وداعىنىڭ باسقا بولىگىندەگى اشارشىلىقتان قانداي ايىرماشىلىعى بولدى؟
– نەگىزى, قازاقستانداعى اشارشىلىقتىڭ باستى سەبەبى بۇكىل وداق اۋماعىنداعى جاعدايمەن بىردەي. تۇرعىندار مەملەكەتكە كوپ مولشەردە استىق پەن ەت وتكىزۋى ءتيىس بولاتىن. الايدا حالىقتا ونداي دەڭگەيدە ازىق-ت ۇلىك جوق ەدى. ونىڭ ۇستىنە, كولحوزدار باستاپقىدا دۇرىس جۇمىس ىستەمەدى. بايلاردى قۋدالاۋ, ولاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ قالىپتاسقان الەۋمەتتىك قۇرىلىمدى بۇزدى. مەملەكەت شارۋالاردىڭ سەنىمىنەن ايرىلىپ, ولارعا سالىقتى كوبەيتتى. وسىنىڭ سالدارىنان كەڭەس وداعىندا ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى تۋىنداپ, كەي ايماقتى اشارشىلىق جايلادى.
قازاقستانداعى الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ەرەكشەلىككە بايلانىستى بولشەۆيكتەردىڭ ساياساتى وڭىرگە اۋىر زارداپ اكەلدى. وسى ورايدا ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىنىڭ زۇلماتقا اينالۋىنىڭ ەكى سەبەبى بار. كوشپەندى قازاقتار مەن جارتىلاي وتىرىقشى قازاقتارعا مەملەكەتكە زورلاپ, ماجبۇرلەپ ەت وتكىزدىرتگەندىكتەن, ولار بۇكىل شارۋاسىنان ايرىلدى. وعان قوسا, كۇشتەپ وتىرىقشىلاندىرۋ ساياساتى توقتاعان جوق.
سوندىقتان قازاقتاردىڭ جاعدايى قيىنداپ, باسقا ەتنوستارعا قاراعاندا اشارشىلىقتىڭ زاردابىن قاتتى تارتتى. ماسەلەن, مال وسىرەتىندەر بوسقىنعا اينالدى. ويتكەنى بيلىك ولاردىڭ بار مالىن تارتىپ الدى. كەڭەس وداعى بيلىگى اش قالعان حالىقتى قولداۋعا اسىققان جوق ءارى ولاردى قاۋىپتى توپقا جاتقىزدى. الايدا مەملەكەتتەن بەرىلگەن بولماشى كومەك كەشىكتىرىلدى. سونىڭ سالدارىنان ءتيىستى كومەك جەرىنە جەتپەي, كوپ ادام زۇلماتتىڭ قۇربانىنا اينالدى.
– وسى ورايدا مىنا ماسەلەنى سۇراي كەتسەم. ءتۇرلى ورتالاردا قازاقستانداعى اشارشىلىقتى گەنوتسيد رەتىندە قاراستىرۋ تۋرالى اڭگىمە ايتىلادى. بۇل تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟
– زاڭدى تۇرعىدا قاراستىرساق, اشارشىلىق – گەنوتسيد ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, ستالين مەن ونىڭ ماڭىنداعى كەڭەستىك باسشىلاردىڭ قازاقتاردى ەتنوستىق توپ رەتىندە جويىپ جىبەرۋ تۋرالى ناقتى جوسپارى تۋرالى ەشقانداي قۇجات كەزدەسپەيدى. الايدا ولار ميلليونداعان ادامنىڭ ءولىمىن ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى قۇرباندىققا شالدى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, جەكە ادامداردىڭ ءومىرى ماڭىزسىز ەدى. بۇل – ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن, زۇلماتقا اكەلگەن ارەكەت. وسىلاردى ەسكەرە كەلە, قازاقستانعا قاتىستى كەڭەس وكىمەتى ساياساتىنىڭ سالدارىن گەنوتسيد دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. دەگەنمەن, مەنىڭشە, بۇل تەرميندى قولدانۋ ماسەلەسىنىڭ ساياسي استارى بار سەكىلدى كورىنەدى. ايتسە دە, زاڭدىق تۇرعىدا قازاقستانداعى اشارشىلىق گەنوتسيد ۇعىمىنا ساي كەلمەيدى.
– اشارشىلىق تاقىرىبىن زەرتتەپ جۇرگەن تاعى ءبىر عالىم سارا كەمەرون قازاقستانداعى زۇلماتتى بۇۇ بەكىتكەن گەنوتسيد تەرمينىنە ساي كەلمەگەنىمەن, جالپى تۇرعىدا گەنوتسيدكە بالايدى. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟
– مەن سارانىڭ پىكىرىمەن كەلىسەمىن جانە ونى قولدايمىن. الايدا وعان گەنوتسيد دەپ باعا بەرۋ كەرەك پە, جوق پا دەگەن ماسەلەنى تالقىلاۋ اشارشىلىقتىڭ اۋقىمى مەن سول كەزەڭدە قازاق قوعامىنا قانداي زالال اكەلگەن زەرتتەۋدە تيگىزەر پايداسى جوق دەپ ەسەپتەيمىن.
– قاراپ وتىرساق, ۋكرايناداعى اشتىق باتىستا ءجيى تالقىلانادى, الەمگە كەڭىنەن تانىلعان. نەلىكتەن قازاقستانداعى اشارشىلىق مۇنشالىقتى زەرتتەلمەگەن, حالىقارالىق قوعامداستىق نازارىنان تىس قالىپ وتىر؟
– مۇنىڭ باستى سەبەبى – گەوگرافيالىق جاعداي. ۋكرايناداعى وقيعانى شالعايداعى قازاقستانداعى اشارشىلىق سەكىلدى قۇپيا ۇستاۋ قيىن. ونىڭ ۇستىنە, ەۋروپا ەلدەرى مەن اقش سوناۋ 1930 جىلداردىڭ وزىندە ۋكرايناداعى اشارشىلىقتان حاباردار ەدى.
بۇدان بولەك, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن امەريكاداعى ۋكراين دياسپوراسى «گولودومور» تۋرالى ماسەلەنى ءجيى كوتەردى. كسرو قۇلاعاننان كەيىن ۋكراينالىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋدا «گولودوموردى» ەسكە الۋ باسىم باعىتقا اينالدى.
قازاقستانداعى جاعدايدا مۇنىڭ بىردە-ءبىرى بولعان جوق. باتىس الەمى قازاقستانداعى اشارشىلىق ماسەلەسىنەن بەرتىنگە دەيىن بەيحابار بولدى. ارينە, قازاقستانداعى جاعداي باسقاشا. 1980 جىلداردان باستاپ وسى تاقىرىپتا زەرتتەۋ جاسالىپ, عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزىلە باستادى. بىراق قازاقستان بيلىگى بۇل تاقىرىپتى كوتەرۋگە ۇزاق ۋاقىت ق ۇلىقسىز بولىپ كەلدى. ويتكەنى ەلدەگى كوپەتنوستى قوعامدا نەمەسە رەسەيمەن ارادا تۇسىنبەستىك تۋىنداپ كەتۋىنەن قاۋىپتەندى. كەيىنگى جىلدارى جاعدايدىڭ وزگەرگەنى انىق بايقالادى. اشارشىلىق تاقىرىبى قوعامدىق ورتادا ءجيى تالقىلانا باستادى. ونىڭ ۇستىنە, شەتەلدەردە دە بۇل ماسەلەگە نازار اۋداراتىندار سانى ارتىپ كەلەدى.
– اشارشىلىقتان قازا تاپقاندار تۋرالى ناقتى مالىمەت جوق. اركىم ءارتۇرلى دەرەك كەلتىرىپ ءجۇر. ماسەلەن, ءبىر زەرتتەۋدە قازاق حالقىنىڭ 35-40 پايىزعا جۋىعى اشارشىلىقتان قازا تاپقاندىعى ايتىلادى. زەرتتەۋ جۇمىسىندا قانداي مالىمەتكە كەزىكتىڭىز؟ قاي نۇسقا سىزدىڭشە شىندىققا سايادى؟
– بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ, قۇربانداردىڭ ناقتى سانىن ايتۋ – وتە قيىن. سەبەبى كەڭەس وكىمەتى العاش قۇرىلعاندا ناقتى حالىق سانى تۋرالى دەرەك جوق. دەگەنمەن 1926 جانە 1937 جىلدارداعى ساناقتان-اق اشتىقتىڭ سالدارىن انىق اڭعارۋعا بولادى. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن زەرتتەۋشى سول كەزەڭدە قازاقتاردىڭ ۇشتەن ءبىرى, ياعني 1,5 ميلليون ادام زۇلمات سالدارىنان قازا تاپتى دەگەندى ايتىپ ءجۇر. ياعني كەڭەس وداعىنداعى حالىقتار اراسىندا قازاقتار وتە كوپ زارداپ شەككەنى انىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»