كەشە پرەمەر-مينيستر اسقار ءماميننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن وتكىزۋ بارىسى باياندالىپ, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەسى تالقىلاندى.
شارۋالارعا تىڭايتقىش جەتكىلىكسىز
ەلدەگى كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ, ەنەرگەتيكا ءمينيسترى نۇرلان نوعاەۆ, تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ, قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ بايانداما جاسادى. الدىمەن س.وماروۆ بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن 22,5 ملن گەكتار الاڭعا ەگۋ جوسپارلانعانىن, بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن 238 مىڭ گەكتارعا كوپ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– بيىل مايلى داقىلداردىڭ الاڭى 122,2 مىڭ, كوكونىس داقىلدارى 10 مىڭ, باقشا داقىلدارى 1,5 مىڭ, كارتوپ 7,8 مىڭ, ازىقتىق داقىلدار 308,6 مىڭ, قانت قىزىلشاسىنىڭ الاڭى 2,4 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى. بۇل ىشكى نارىقتى ونىممەن قامتاماسىز ەتۋگە جانە وڭدەۋشى كاسىپورىندار ءۇشىن شيكىزات كولەمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى.
قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى بارلىق ايماقتا ەگىلۋدە. اتاپ ايتقاندا, ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى داقىلدار 9,6 ملن گەكتارعا نەمەسە جوسپارلانعان الاڭنىڭ 65%-ىنا, مايلى داقىلدار – 2,3 ملن (76%), كوكونىس-باقشا داقىلدارى مەن كارتوپ – 400 مىڭ (85%), قانت قىزىلشاسى – 20,5 مىڭ (93%), ماقتا – 118 مىڭ (100%), كوپجىلدىق شوپتەر 352 مىڭ گەكتارعا (100%) ەگىلدى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋعا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى – مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى عىلىمي ۇسىنىستارعا سايكەس ەنگىزۋ. بيىلعى ەگىس ناۋقانى كەزىندە 2,5 ملن توننا تىڭايتقىش قاجەت بولعان. بىراق رەسپۋبليكادا قولدانىلعان تىڭايتقىشتار كولەمى شامامەن 500 مىڭ توننانى قۇرايدى.
– تىڭايتقىشتاردى ەنگىزۋ كولەمىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا 2020 جىلى 26,2 ملرد تەڭگە سوماسىندا سۋبسيديا قاراستىرىلعان. بۇل رەتتە وسى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 23,3 ملرد تەڭگەگە قوسا 2,8 ملرد تەڭگە قوسىمشا قاراجات ءبولىندى. بۇل شامامەن 522 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ساتىپ الۋدى جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 120 مىڭ تونناعا ارتىق, – دەدى س.وماروۆ.
بەلگىلى بولعانداي, قىزىلوردا وبلىسىندا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ كولەمى نەگىزدەلگەن نورمانىڭ 93%-ىن, سولتۇستىك قازاقستاندا 36% جانە تۇركىستان وبلىسىندا 27%-دى قۇرايدى.
– باسقا وبلىستاردا تىڭايتقىش قولدانۋدىڭ تومەن دەڭگەيى بايقالادى. وسىعان بايلانىستى بارلىق وبلىس اكىمدىكتەرىنە وسى جاعدايعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدى جانە جوعارى ءونىم الۋ ءۇشىن تىڭايتقىشتاردى ساتىپ الۋ كولەمىن ارتتىرۋدى ۇسىنامىز, – دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى. ايتا كەتەرلىگى, ەكى جىل بۇرىن تىڭايتقىشتارعا سۋبسيديا الۋ ءۇشىن اگروحيميالىق كارتوگراممالاردىڭ بولۋى مىندەتتەلگەن بولاتىن. شارۋالاردىڭ بۇل ماسەلەگە قاتىستى وتىنىشىنەن كەيىن قويىلعان تالاپ 2021 جىلعا شەگەرىلىپ وتىر.
– ءبىز شارۋالاردىڭ دايىندالۋى ءۇشىن جانە توپىراقتىڭ ناقتى اگروحيميالىق جاي-كۇيىن ەسكەرە وتىرىپ تىڭايتقىشتار قاجەت بولعان جەردە عانا ەنگىزىلۋىنە 2 جىل بەردىك, – دەدى س.وماروۆ.
ديزەل باعاسى – 165 تەڭگە
بيىلعى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن ۋاقتىلى جۇرگىزۋ ءۇشىن اقپان-ماۋسىم ايلارى مەزگىلىنە 395 مىڭ توننا ديزەل وتىنى ءبولىندى. 26 مامىرداعى جاعداي بويىنشا بەكىتىلگەن كەستەگە سايكەس 314 مىڭ توننا نەمەسە بارلىق كولەمنىڭ 80%-ىن جەتكىزۋ بويىنشا شارتتار جاسالدى, ونىڭ ىشىندە وڭىرلەرگە 259 مىڭ توننا (65%) تيەپ جونەلتىلدى.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى نۇرلان نوعاەۆ «وبلىستاردى ءموز-گە 2020 جىلعى دالا جۇمىستارىنا ديزەل وتىنىن جەتكىزۋ بويىنشا بەكىتۋ كەستەسى» نەگىزىندە جوسپاردىڭ 63%-ى نەمەسە 245 مىڭ توننا وڭىرلەرگە تومەن باعامەن جەتكىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. شارۋالار بۇگىندە ديزەل وتىنىن ليترىنە 165 تەڭگەدەن ساتىپ الۋدا.
– ءبىز ونى قابىلدادىق. قوسىمشا 20 مىڭ توننا جونەلتىلدى. قالعان جەتكىزىلىمدەر بەكىتىلگەن كەستەگە سايكەس جۇرگىزىلەدى. ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ەشقانداي كەدەرگى جوق, – دەدى ن.نوعاەۆ.
نەگىزگى باياندامالار اياقتالعاننان كەيىن پرەمەر-مينيستر كوتەرىلگەن ماسەلەگە قاتىستى بىرقاتار تاپسىرما جۇكتەدى. ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ قارقىنىن ۇلعايتۋ اياسىندا ساپالى ءارى قولجەتىمدى شيكىزات بازاسىن ءوسىرۋ, ونىمدىلىكتى جوعارىلاتۋدى تاپسىردى.
̶ بۇۇ جانىنداعى ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى – FAO بولجامى بويىنشا, قازاقستان اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىنداعى الەۋەتى جوعارى اقش, اۋستراليا, برازيليا جانە ارگەنتينا مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىندا جانە الەمدىك ازىق-ت ۇلىك حابىنا اينالۋىنا ناقتى مۇمكىندىگى بار, – دەدى ا.مامين.
ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك قولداۋ اياسىندا زاماناۋي سۋارۋ تەحنولوگيالارىن پايدالانا وتىرىپ, ءىرى جانە ورتا اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ سۋارمالى ۋچاسكەلەرىن كەڭەيتۋگە, ەگىن كولەمىن ۇلعايتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. بۇل دايىن ءونىم وندىرەتىن كەلەسى وندىرىستەردى دامىتۋعا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر بەرەدى. پرەمەر-مينيستر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە اكىمدىكتەرمەن بىرگە ءار ءوڭىر بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىنىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى.
ەت ەكسپورتى 370 ملن دوللاردى قۇرايدى
كۇن تارتىبىندە قارالعان ەكىنشى ماسەلە – ەلدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ. تاقىرىپتى تارقاتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ, پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى ابىلقايىر سقاقوۆ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەك, سونداي-اق اگروبيزنەس وكىلدەرى بايانداما جاسادى.
جيىندا ايتىلعانداي, مال شارۋاشىلىعىندا 4% دەڭگەيىندە تۇراقتى ءوسىم ساقتالۋدا. جىل سوڭىنا دەيىن جالپى ءونىم كولەمىن 2,6 ترلن تەڭگەگە دەيىن, ءىرى قارا مال باسىن 7,8 ملن باسقا دەيىن, ۇساق مال باسىن 17,5 ملن باسقا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانعان. ەتتى قۇس فابريكالارى سالىنادى, ولار قوسىمشا 105 مىڭ توننا قۇس ەتىن وندىرەدى. سونىمەن قاتار جۇمىس ىستەپ تۇرعان قۇس فابريكالارىندا ءوندىرىستى ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. قازىر مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ سالاسىندا جوسپارلانعان جانە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ كولەمى 717 ملرد تەڭگەدەن اسادى.
– مينيسترلىكتىڭ جوسپارىنا سايكەس, بيىل مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى كولەمىنىڭ قوسىمشا ءوسىمى 4,2 پايىزعا نەمەسە 2,6 ترلن تەڭگەگە بولجانىپ وتىر. بيىل ءتورت اي بويىنشا جالپى ءونىم كولەمى 656 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, جالپى ءونىم يندەكسى 2,2 پايىزعا ارتتى. بارلىق ءوڭىر بويىنشا جوسپارلى ينديكاتيۆتەر بەلگىلەنگەن جانە وعان قول جەتكىزۋگە بارلىق مۇمكىندىك بار, – دەدى س.وماروۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, مال شارۋاشىلىعى سەكتورىندا نەگىزگى شارالار ءىرى قارانىڭ انالىق باسىن كوبەيتۋگە باعىتتالعان. 2018 جىلدان باستاپ انالىق مال باسىن ساتىپ الۋعا ارنالعان فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسى باستالدى. وسى ۋاقىت ىشىندە 1,5 مىڭ فەرمەرلىك شارۋاشىلىق نەسيە الىپ, مال ساتىپ الدى. ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى تارتۋ ارقىلى زاكىرلىك كووپەراتسيانى دامىتۋ مىندەتى بار. فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى قۇرۋدان كۇتىلەتىن ينۆەستيتسيالار كولەمى 350 ملرد تەڭگە. سيىر ەتىن ەكسپورتتاۋ كولەمى 2025 جىلى 370 ملن دوللاردى قۇرايدى. فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارمەن 42 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلماق.
– بىلتىر فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار 63 مىڭ باس ءىرى قارا مال اكەلدى. ناتيجەسىندە, اسىل تۇقىمدى مال باسىنىڭ ۇلەس سالماعى 12 پايىزعا جەتتى. بيىل 95 مىڭ باس مالدى ساتىپ الۋعا فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى نەسيەلەندىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جىل باسىنان باستاپ 21 مىڭ باس ساتىپ الۋعا فەرمەرلەر قارجىلاندىرىلدى. جالپى اكىمدىكتەرگە فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى ءىرى قارا مال اكەلۋگە قاتىستى جۇمىستاردى بەلسەندىرۋ كەرەك, سونىڭ ىشىندە دايىن ينفراقۇرىلىمى بار شارۋا قوجالىقتارىن دا قاراستىرۋ قاجەت, – دەدى مينيستر. ونىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكادا 279 مىڭ باس مالعا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ جەلىسى جانە قۋاتى 240 مىڭ تونناعا ەت كومبيناتى بار. ولاردىڭ جۇكتەمەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن بۇقاشىقتاردى تاپسىرۋ جوسپارى قاراستىرىلعان. فەرمەرلەردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ونەركاسىپتىك بورداقىلاۋ الاڭدارىنا نەمەسە ەت كومبيناتتارىنا تاپسىرىلعان بۇقاشىقتاردى تىرىدەي سالماعىنا سۋبسيديالاۋ تەتىگى قاراستىرىلعان.
سونداي-اق ەلىمىزدە 12 برويلەرلىك قۇس فابريكاسىن جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا.
– قۇس ەتىن وندىرۋدە بىلتىر 1 جاڭا قۇس فابريكاسىن جانە 5 جوبانى جاڭعىرتۋ ارقىلى قۇس ەتىنىڭ وندىرىسىندە 14 پايىز (223 مىڭ تونناعا دەيىن) ءوسىم قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. دەگەنمەن يمپورت ۇلەسى 45 پايىزدى قۇرايدى. بۇل رەتتە قۇس ەتىن ءوندىرۋ بويىنشا جاڭا قوسىمشا ءوندىرىس قۋاتىن ىسكە قوسۋ ارقىلى يمپورت الماستىرۋ شارالارى جالعاسادى. ورتاشا مەرزىمدەگى پەرسپەكتيۆادا ءوندىرىس قۋاتى 174 مىڭ توننانى قۇرايتىن 12 برويلەرلىك قۇس فابريكاسىن جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا, – دەدى مينيستر. قۇس فابريكالارىنىڭ قۋاتىن تولىق جۇكتەۋ ارقىلى قۇس ەتىنىڭ ءوندىرىسى 2,2 ەسەگە وسەتىن بولادى. باستاپقى ينۆەستيتسيالار 110 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى جانە 4,7 مىڭ جۇمىس ورنى قامتاماسىز ەتىلەدى.
تاقىرىپتى قورىتىندىلاۋ بارىسىندا ا.مامين ۇساق مال باسىن كوبەيتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن, وتاندىق قۇس شارۋاشىلىعىن ودان ءارى كەڭەيتۋدىڭ جانە ءىرى قارا مال باسىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. بۇدان وزگە, ۇكىمەت باسشىسى بۇگىندە استىق ەگەتىن 300 ءىرى جانە ورتاشا شارۋاشىلىقتاردى مال شارۋاشىلىعىنا تارتۋعا مۇمكىندىكتىڭ بار ەكەنىنە, مۇنىڭ ءوزى سالانى دامىتۋعا قوسىمشا سەرپىن بەرەتىنىنە توقتالدى. سىرتقى نارىقتا ايتارلىقتاي سۇرانىسقا يە شوشقا ەتىن ءوندىرۋ – مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋداعى پەرسپەكتيۆالى باعىت رەتىندە اتالدى. جالپى, مال شارۋاشىلىعى سالاسى تۇراقتى دامىپ كەلەدى. مەملەكەت بارلىق قولداۋ شارالارىن كورسەتىپ جاتىر, – دەدى ا.مامين.