كۇنگەي مەن كولەڭكە

2000-جىلدارى وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا نىعمەت تولەندى ۇلى دەگەن اقساقال ءجيى كەلىپ تۇراتىن. جارىقتىق يماندى بولسىن, ۇزىن بويلى, قارا سۇر, قاق-سوقپەن جۇمىسى جوق, جۇزىنەن وتە زيالى, وقىعان-توقىعانى كوپ ادام ەكەنى بىردەن بايقالار ەدى. سول كىسىنىڭ «كۇنگەي مەن كولەڭكە» اتتى كىتابى بار. نىعمەت تولەندى ۇلى – ءومىر بويى سوت سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن, وتكەن عاسىردىڭ 60-70 جىلدارىنان باستاپ ولكەلىك, ودان بىرنەشە وبلىستىق سوتتاردىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان ازامات. كىتاپ نەگىزىنەن قىزمەت بارىسىنداعى ەستەلىكتەردەن قۇراستىرىلعان.

«كۇنگەي مەن كولەڭكەدەگى» اڭگىمەلەردى وقىپ وتىرىپ, سول زاماننىڭ اۋىر تىنىسىن سەزەسىڭ. ونىڭ ىشىندە وبلىستىق, اۋداندىق پارتيا حاتشىلارىنىڭ اپەرباقاندىعى, وزدەرىن قۇدايدان كەم كورمەيتىن وركوكىرەك, مەنمەندىگىن بايقايسىڭ. سوت, پروكۋراتۋرا, ميليتسيا باسشىلارى قىلمىسپەن كۇرەسۋدىڭ ورنىنا پارتيانىڭ باسشىلارىمەن الىسىپ باققان. ارينە باسشىلاردىڭ ءبارىن بىردەي جامانداي بەرۋگە بولماس. سابىرلى, اقىلدى, ماسەلەگە بايىپپەن قارايتىن حاتشىلار دا بار. الايدا «پارتيا قايدا بولسا, جەڭىس سوندا!» دەگەندى ۇران قىپ ۇستاعان كەيبىر كوممۋنيستەر ءبارىن ءبىر تاياقپەن ايداۋعا كوشكەن عوي. مىسالى, ءبىر دوكەيدىڭ بۇزىق, سوتقار بالاسى «جۇمىرتقا قۋىرىپ بەر» دەپ تاۋىق فەرماسىنىڭ قاراۋىلى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن سوعىس ارداگەرىن كۇندىز كەپ ۇرىپ-سوعادى. ودان ءتۇن ىشىندە تاعى كەپ ۇرىنىپ, ەسىكتى اشپاي قويعان سوڭ تەرەزەدەن ءتۇسىپ, شالعا تاپ بەرگەندە كۇزەتشى مىلتىقپەن اتىپ جىبەرگەن. جىگىت ءتىل تارتپاي كەتەدى. ال ەندى وسى ءىس سوتقا ءوتۋى ءۇشىن ميليتسيا قىلمىستىڭ قالاي بولعانىن انىقتاپ, پروكۋراتۋرا تەرگەۋ جۇرگىزىپ, كۇدىكتىنىڭ كىناسىن موينىنا ءىلۋى كەرەك ەمەس پە؟ جوق, ەرتەڭىندە-اق ميليتسيا, پروكۋرور, سوت توراعاسىن وبلىستىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى شاقىرىپ الىپ: «پارتيانىڭ ۇيعارىمى بىلاي, سەن كۇزەتشىگە زاڭنىڭ پالەن بابىن قوياسىڭ, ال سەن ءبىر كۇننىڭ ىشىندە تەرگەپ, سوتقا وتكىزەسىڭ, سوت ەرتەڭ ونى اتۋ جازاسىنا كەسەدى, ايتقاندى ىستەمەي, قيقاڭدايتىن بولساڭدار, پارتبيلەتتەرىڭدى وسى باستان ۇستەلدىڭ ۇستىنە قويىڭدار» دەپ تاپسىرما بەرىپ تاستايدى. ال وسىدان كەيىن ادىلدىك تۋرالى قانداي اڭگىمە ايتۋعا بولادى؟ بۇل – ءبىر عانا مىسال. ايتپەسە, ءبىرىنشى حاتشىلار ءاربىر قىلمىسقا ارالاسىپ, ۇكىمدى وزدەرى شىعارىپ وتىرعانى, ءتىپتى سوتتان سول ۇكىمدى تاباندى تۇردە تالاپ ەتكەنى, قوقان-لوقى جاساعاندارى كىتاپ بەتتەرىندە سايراپ جاتىر. نىعمەت اتانىڭ ءومىرى سول حاتشىلارمەن كۇرەسۋمەن وتكەن سياقتى.

زاڭ ورىندارىنىڭ باسشىلارىن ۋىسىندا ۇستاپ, بيلىگىن اسىرا پايدالانىپ جى­بەر­گەنى سونشالىق ءبىر حاتشى دەمالىسقا كەت­كەن سوت توراعاسىن سىرتىنان جۇمىستان بو­ساتىپ جىبەرىپ, ورنىنا وزىنە جاقىن بولىپ جۇر­گەن ادىلەت باسقارماسىنىڭ باستىعىن تا­عايىنداپ تاستايدى. جاڭا باسشى جاڭا قىزمەتىندە ءبىر ايداي جۇمىس ىستەگەن. كەيىن دەمالىستان كەلگەن توراعا «مەنى جۇمىستان تەك رەسپۋبليكاداعى باسشىم عانا بوساتا الادى» دەپ قارسىلاسقاندا, حاتشى «بۇل پارتيانىڭ شەشىمى, كوممۋنيستىك پارتيانىڭ شەشىمىنە قارسى كەلەتىن سەن كىمسىڭ؟» دەپ سەس كورسەتەدى. نە دەگەن جۇگەنسىزدىك دەسەڭىزشى؟ ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, قازىرگى زامانمەن سالىستىرساق, وبلىس اكىمى ەشكىممەن كەلىسپەي وڭىردەگى سوتتىڭ توراعاسىن جۇمىستان بوساتىپ, ورنىنا باسقا بىرەۋدى تاعايىنداپ تاستاۋى مۇمكىن بە؟ اقىلعا سىيمايتىن نارسە عوي.

بۇل – بۇل ما, كۇز تۇسە سوتتىڭ توراعاسىنان باستاپ ءبارىن كولحوز-سوۆحوزدارعا ناۋقاندىق جۇمىستارعا باس-كوز بولۋ ءۇشىن وكىل ەتىپ جىبەرەدى. ءوز جۇمىسى كۇيىپ تۇرسا دا, زاڭ باسشىلارى قار تۇسكەنشە ماقتالىقتى, ەگىستىكتى سالپاڭ-سالپاڭ ەتىپ ارالاپ جۇرگەنى... بىرەۋىنىڭ «بۇل قالاي؟» دەۋگە شاماسى جوق. ال ەڭ جامانى اۋدانعا كەلگەن وبلىس باسشىلارى سوتتىڭ توراعاسىن تۇرعىزىپ قويىپ, ماقتادان ءونىمنىڭ نە ءۇشىن تومەن الىنعانىن, جۇمىستى نەگە دۇرىس ۇيىمداستىرماعانىن سۇراپ, جەر-جەبىرىنە جەتەدى.

اللاعا شۇكىر, قازىر ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تاۋەل­سىز سوتى, باسقا دا زاڭ ورىندارى بار. ارينە ەل ىشىندە سوتتىڭ جۇمىسى تۋرالى ءارتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلادى. ءيا, قازىر كەڭەس زاما­نىنداعى حاتشىلار جوق بولعانىمەن اكىم­دەر بار, قالتالى كاسىپكەرلەر, ىقپالدى تۇلعالار بار. قانداي زامان, قانداي جۇيە بولسا دا سوتتىڭ شەشىمىنە ىقپال ەتكىسى كەلەتىن قولى ۇزىندار تابىلادى. ياعني بارلىق نارسە سۋديانىڭ وزىنە بايلانىستى... جوعارىداعى جاعدايلاردى قازىرگى جاس سۋديالارعا ايتساڭىز, سەنەر مە ەدى؟ ءاي, قايدام... مەنىڭشە نىعمەت اقساقالدىڭ «كۇنگەي مەن كولەڭكەسىن» سوت سالاسىنىڭ ماماندارى ءبىر وقىپ شىقسا, ەشقانداي ارتىقتىق ەتپەس ەدى.