قازاق جەرىندە تۇڭعىش مۋزەي قاشان قۇرىلعان؟

ورىنبورداعى تۇڭعىش مۋزەي

قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىس ىستەپ جاتقان رەسەيدىڭ ورىنبور قالاسىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قۇجاتتارىندا «ورىن­بوردىڭ گۋبەرناتورلىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ورىنبوردىڭ اسكەري گۋبەرناتورى, گراف پاۆەل پەتروۆيچ سۋحتەلەننىڭ جار­لىعى بويىنشا 1830 جىلدىڭ 24 قارا­شاسىندا (قازىرگى جىل ساناق بويىن­شا 6 جەل­توقسان, – ن.ب.) اشىلدى», دەپ تاي­عا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇر. قۇجاتتا بەلگىلەنگەندەي, ورىنبور مۋزەيلەرىنىڭ قاز تۇرىپ, قالىپتاسۋىنا رەسەيدىڭ سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ شەنەۋنىگى  ف.پ.شانگيون-گارتينگ, فيلوسوفيا ماگيسترى توماش زان, كسەندز م.زەلەنكو, سون­داي-اق  « ۇلى ورىس ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى­نىڭ» اۆتورى ۆ.ي.دال ەڭبەك ءسىڭىرىپتى.

قازىرگى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيدىڭ عيماراتى ارحيتەكتور گ.گوپيۋستىڭ جوباسى بويىنشا 1830 جىلدارى سالىنعان. العاشقىدا ا.ەنيكۋتسەۆ دەگەن كوپەستىڭ يەلىگىندە بولعان, سوسىن مۇندا گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ كانتسەليارياسى ورنالاسقان.

1920 جىلى رسفسر قۇرامىندا «قىر­عىز اۆتونوميالىق سوتسياليستىك سوۆەت­تىك رەسپۋبليكاسى» دەپ اتالعان قازاق رەسپۋبليكاسى قۇرىلىپ, استاناسى ورىنبور قالاسى بولعاندا, مۋزەي قازاقستاننىڭ قاراماعىنا بەرىلگەن, 1924 جىلى اراداعى شەكارانىڭ دەمار­كا­تسيالان­عانىنا وراي, مۋزەي قايتا­دان رەسەيگە وتكەن, دەگەنمەن 1925 جىلى قازاق اسسر-ءى قۇرىلىپ, استانا اق­مە­شىت­كە (قىزىل­ور­داعا) كوشكەننەن كە­يىن, 1927 جىلى مۋزەي جادىگەرلەرىنىڭ 80%-ى قازاق­ستان­عا قاي­تارىلعان. استانا الماتىعا كوشى­رىل­گەنگە دەيىن باس مۋ­زەي قىزىلوردادا بولعان.

ەندى مۋزەيدىڭ قۇرىلعان ۋاقىتى نە ءۇشىن 1831 جىلى دەپ قالعانىنا توق­تالايىق. مۋزەيدىڭ قۇرىلۋى, ونىڭ ءار جىلداعى احۋالى, جەتەكشىلەرى تۋرالى جازعان, ورىنبور قالاسىندا 1889-1917 جىل­دارى جارىق كورىپ تۇرعان «ورىنبور عىلىمي-ارحيۆتىك كوميسسياسىنىڭ ەڭبەك­تەرىنىڭ» (بۇدان ءارى – وعاكە) جاريا­لانىم­دارىندا دا «1831 جىل» دەگەن داتا كەزدەسەدى, بۇل جاريالانعان ماقا­لا­لاردىڭ اۆتورلارىنىڭ ءار باسقا بولعانىنا دا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن.

 مۋزەي ىرگەتاسىن قالاعاندار

گۋبەرناتور ۆ.ا.پەروۆسكيدىڭ الدىندا ورىنبوردىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى بولعان گراف پ.پ.سۋحتەلەن «باي­تاق ولكەنىڭ ىقشامدالعان, بىراق ءدال بەي­نەسىن ءاربىر كورەرمەنگە جانە ساياحات­شىعا كورسەتە الاتىن مۋزەيدى ورىنبور قالاسىندا اشۋ جونىندە نيەتتەنەدى. وسىنداي مۋزەيدى, انىعىندا, گراف سۋحتە­لەن عىلىمعا قۇشتار  كوپتەگەن ادام­دار­دىڭ جانە تابيعاتتى زەرتتەگەن وقى­مىستىلاردىڭ جاناشىرلىق جار­دەمىمەن 1830 جىلى نەگىزدەدى», دەپ جازادى وعاكە-ءنىڭ 1913 جىلى جارىق كورگەن ححVIII-ءىنشى شىعارىلىمىنىڭ 49-بەتىندە. مۋزەي سول ۋاقىتتاعى 1824-1832 جىلدارى گ.گەنس ديرەكتورلىق ەتكەن نەپليۋەۆ اسكەري ۋچيليششەسىنىڭ ءبىر زالىنا جايعاستىرىلادى.

سونداي-اق وسى بەتتىڭ اياعىندا ءۇش سىلتەمە جاسالىپ, بىرىنشىسىندە «رۋسسكايا ستارينا» جۋرنالىنىڭ 1903 جىلدىڭ شىلدەسىندەگى سانىندا  جاريالانعان «ۆ.ي.ءدالدىڭ ومىرىنەن حيكاياتتار» دەگەن ماقالادا ناقتىلىق بولماعانى جا­زىل­عان. ءبىز «رۋسسكايا ستارينانى» دا پاراق­تاپ كوردىك. مۇندا پ.ستولپيانسكي دەگەن اۆتور ۆ.ي.ءدالدىڭ ورىنبورعا 1933 جىلى كەلگەنىن ايتا وتىرىپ, وعان العاش­قى مۋزەيدىڭ باستاماشىسى قاتارىندا قاراپ جاڭىلىسقان, ونىڭ زوولو­گيالىق مۋزەي­دى اشقانىمەن شاتاستىرىپ العان. ەكىنشىسىندە وعاكە ءارحيۆىنىڭ 1830 جىلعى 12 قاراشاداعى  شەكارا ىستەرى ءبولىمىنىڭ ءىس قاعازىنا سىلتەمە بەرىلگەن. دەمەك مۋزەيدى اشۋ ماسەلەسى گۋبەر­ناتوردىڭ جارلىعى شىققانعا دەيىن 12 كۇن بۇرىن قارالىپتى. ءۇشىنشى سىل­تەمەدە «بۇعان بايلانىستى پ.ن.-ءنىڭ انىق­تا­ماسىن مۇلدە قاتە دەپ تانۋ كەرەك» دەلىنگەن. مۇندا 1930 جىلدىڭ قاتە ەكەندىگى ايتىلىپ وتىر. پ.ن. – بەلگى­لى شى­عىس­تانۋشى, 1898 جىلى الما­تىدا جە­تىسۋ وبلىستىق مۋزەيىن اشقان پان­تۋسوۆ نيكولايدىڭ ينيتسيالى بولسا كەرەك.

گراف, گەنەرال پاۆەل پەتروۆيچ سۋح­تەلەن (1788-1833) ورىس پاتشاسىنىڭ پار­مەنىمەن 1830 جىلدىڭ 21 ساۋىرىندە ورىن­بور ولكەسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى بو­لىپ تاعايىندالعان. ول ورىنبوردا باس­تاۋىش مەك­تەپتەردى اشقان, قازاقتاردىڭ تۇر­مى­سىن زەرتتەگەن, ونى جاقسارتۋعا كۇش جۇمساعان.

1830 جىلدىڭ اقىرعى ايلارىندا قۇ­رىل­عان تۇڭعىش ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ «با­قى­لاۋشى جانە ۇيىمداستىرۋشى» دەپ اتال­عان قىزمەتتىڭ ۋاقىتشا مىندەتىن اسكە­ري گۋبەرناتوردىڭ شتاتىندا تۇرعان سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ شە­نەۋنىگى  ف.پ.شان­گيون-گارتينگ ءوز ىقتيارى­مەن, ەڭ­بەك اقىسىز موينىنا الادى.  جاڭا جىل­­دان كەيىن نەپليۋەۆ اسكەري ۋچيلي­­ششە­سى­­نىڭ عيماراتىنداعى وسى مۋزەيدىڭ مەڭ­گەرۋ­­شىسى بولىپ گۋبەرناتور سۋحتەلەن­نىڭ جار­لى­­­عىمەن 1831 جىلدىڭ 25 قاڭتارىن­دا في­­ل­و­­سوفيا ماگيسترى توماش زان تاعايىندالادى.

تۇڭعىش مۋزەي جونىندە قالام تەربەگەندەر وسى جارلىققا جانە جوعارى­دا اتالعان قاتەلىكتەرگە بايلانىستى «مۋزەي 1831 جىلى قۇرىلعان» دەگەن قاتەلىك­كە بوي الدىرعان. توماش زان اقى تولەنگەن قىزمەتكە تاعايىندالعانعا دەيىن ف.پ.شانگيون-گارتينگدىڭ جاردەم­شىسى بولىپ, بۇل دا ءوز ىقتيارىمەن ەڭبەك اقىسىز جۇمىس ىستەيدى.

ۇلتى پولياك توماش (فومە) زان 1796 جىلى مينسك گۋبەرنياسىنا قاراستى (قازىرگى پولشا) مولودەچانسكي قىستا­عىندا دۆورياننىڭ وتباسىندا تۋعان. ۆيلنو ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىندە-اق توماش ولەڭ جازىپ, اتى ايگىلەنگەن. وزىنەن ەكى جاس كىشى, كەيىن پولياكتىڭ اتاقتى اقىنى بولعان ادام ميتسكەۆيچكە توماشتىڭ ولەڭدەرى قاتتى اسەر ەتكەن. توماش ءۇش جولداسىمەن جانە اداممەن بىرىگىپ,1817 جىلدىڭ 1 قا­زانىندا فيلوماتتار (عىلىم دوستارى) دەگەن استىرتىن قوعامدى قۇرادى,  بۇل كەيىن فيلارەتتەر (ىزگى ءىستى سۇيۋشىلەردىڭ عىلىمي-ادامگەرشىلىك قوعامى) ۇيىمىن قۇرۋعا الىپ كەلەدى. پاتشا وكىمەتىنە قارسى كەلەشەكتە, پولشادا بولعان 1830 جىلعى كوتەرىلىستىڭ ءورتىن تۇتاتقان بۇل ۇيىمدار اشكەرەلەنىپ, ولاردىڭ 20 مۇشەسىن ورىس پاتشاسىنىڭ امىرىمەن 1824 جىلى 14 تامىزدا سىبىرگە ايداۋ تۋرالى بۇيرىق شىعارىلادى. توماش زان ورىنبورعا وسى جىلدىڭ قاراشا ايىندا جەتىپ, مۇنداعى تۇرمەدە ءبىر جىل قاماۋدا بولادى. ادام ميتسكەۆيچ 1823 جىلى ۇستالىپ, 1824 جىلى پولشادان شىعارىلىپ جىبەرىلگەن.

1833 جىلى مۋزەيدە تومەندەگىدەي ەكسپوناتتار بولىپتى: گەوگنوزيا بو­يىنشا – 972 دانا, بوتانيكا – 1575, زوولو­گيا – 443, ستاتيستيكا – 42, نۋميزماتيكا – 646, ارحەولوگيا – 30, شىعىستانۋ كىتاپتارى – 5, ءارتۇرلى كىتاپتار – 35, ورىس تىلىندەگى قولجازبالار – 4, شىعىس تىلىن­دەگى قولجازبالار – 3, جيۆوپيس جانە گراۆيروۆكا – 9, پورترەتتەر – 9.

1833 جىلى 30 قىركۇيەكتە مۋزەيدى ارالاپ كورگەن ۆورونينا دەگەن حانىم مۋزەيدىڭ باي مازمۇنىنا تاڭعالعان. وعان مۋزەيدىڭ كىرەبەرىس زالىنداعى ۇستەلگە قويىلعان توپان سۋعا دەيىنگى جانۋاردىڭ قاڭقاسى جانە ونىڭ ءتورت جاعىنداعى ولكەدەگى ازيالىق ۇلتتاردىڭ ءساندى ۇلتتىق كيىمدەرى (اراسىندا قازاقتاردىڭ قىز-جىگىتتەرىنىڭ دە)  ەرەكشە اسەر ەتىپتى.

زوولوگيالىق مۋزەي. ۆ.ي.دال جانە يساتاي تايمان ۇلى

ايگىلى عالىم, ءتورت تومدىق ورىس ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىنىڭ اۆتورى ۆلا­ديمير يۆانوۆيچ دال ورىنبوردا قىزمەت ەتكەن 8 جىل مەزگىلىندە اكىمشىلىك جۇمىستارىمەن قاتار قوعامنىڭ مادەني ومىرىنە بەلسەندى ارالاستى, تۇركى حالىق­تارىنىڭ اۋىزشا ادەبيەتىنىڭ سارىنىمەن ادەبي-كوركەم شىعارمالاردى جازدى, سوزدىگىنە ورىس ءتىلىنىڭ تۇركى تىلدەرىنەن باستاۋ العان سوزدەردى جينادى. سوزدىكتەن ونىڭ جەرگىلىكتى قازاق, باشقۇرت, تاتار تىلدەرىن جاقسى بىلگەنىن بايقاۋعا بولادى.

ۆ.ي.دال ورىنبورعا گۋبەرناتور پ.پەروۆسكيدىڭ تۇسىندا, 1833 جىل­دىڭ ماۋسىم ايىندا كەلگەن بولاتىن. قالا­داعى بىردەن-ءبىر مادەني وشاق – جەرگىلىكتى ولكە­تانۋ مۋزەيى زەردەلى عالىمنىڭ قىزى­عۋ­شىلىعىن تۋدىرعان. بىراق نەپليۋەۆ ۋچيليششەسىنىڭ گ.ت.گەنستەن كەيىن بول­عان ديرەكتورى (1832 جىلدان باستاپ) ي.م.ماركوۆپەن ۆ.ي.دال جاقسى مامىلە تۇزە العان ەمەس. سوندىقتان مۋزەي جەتەك­شىسى ت.زانمەن دە كوپ ارالاسپاعان. ەسەسى­نە, ولكەتانۋ مۋزەيىمەن باسەكەلەسىپ ۆ.ي.دال پەروۆسكيدىڭ قولداۋىمەن 1839 جىلى ءساۋىر ايىندا ورىنبورداعى ەكىنشى, زوولو­گيالىق مۋزەيدى ۇيىمداستىرادى. ونى امبەباپ مۋزەيگە اينالدىرۋدى كوزدەيدى. بىراق 1841 جىلى پەتەربۋرگقا قىزمەتكە شاقىرىلۋى, بۇل جوسپارىن اياعىنا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى.

ۆلاديمير يۆانوۆيچ پەتەربۋرگقا اتتاناردا مۋزەيدى ءدىن قىزمەتكەرى, كسەندز ميحايل زەلەنكوعا كوللەكتسيالاردىڭ تولىق ءتىزىمىن جاساپ, گۋبەرناتوردىڭ مورىمەن كۋالاندىرىپ, وتكىزىپ بەرەدى. م.زەلەنكو مۋزەيدى 1860 جىلى قايتىس بولعانعا دەيىن باسقارادى. 1881 جىلى مۋزەي جابىلىپ, مەكەمە توماش زان نەگىزدەپ كەتكەن ولكەلىك مۋزەيگە قوسىلادى. كەيىن ورىنبور عىلىمي-ارحيۆتىك كوميسسيا­سى­نىڭ قاراماعىنا الىنادى.

ۆ.ي.دال ورىنبور ولكەسىندە قىز­مەت ىستەگەن كەزىندە ورىس-قازاق قارىم-قاتىناستارىنىڭ وركەندەۋىنە قولدان كەلگەن قولعابىسىن جاساعان, حالىققا شىن كوڭىلىمەن مەديتسينالىق جاردەم كور­سەتكەن, قازاقتاردىڭ سەنىمى مەن ىقى­لاسىنا يە بولعان. ول جاڭگىر حانعا قارسى كوتەرىلىسكە شىققان يساتاي تايمان­ ۇلى مەن ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ ماسە­لەلەرىن شەشۋگە ارەكەت ەتكەن. 1837 جىلى حالىقتىڭ كەزەكتى تولقۋىندا يساتاي باتىر ورىنبور اسكەرلىك گۋبەرناتورىنا: ء«بىزدىڭ وتىنىشتەرىمىز بەن داتتانۋىمىزدى ەشكىم قابىل المايدى. ءبىز ءاردايىم قاۋىپتەنىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بۇكىلحالىقتىق تەكسەرۋدى جۇرگىزۋ ءۇشىن بىزگە ءادىل شەنەۋنىكتى جىبەرىڭىز. اسىرەسە ءبىزدىڭ داتتانۋىمىز دال مىرزانىڭ قولىنا تيگەنىن قالايمىز. بىزگە ادىلەتتى ءدالدى جىبەرىڭىز», دەپ حات جازعانى بەكەر ەمەس.

1841 جىلى ۆ.ي.دالدەن مۋزەيدى قابىل­داپ العان م.زەلەنكو جۇمىستى جاق­­سى جۇرگىزگەنىن مىنا مالىمەتتەن بىلۋ­گە بولادى. 1854-1862 جىلدارى ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولعان ۆ.ۆ.گريگورەۆ كسەندز زەلەنكو 1960 جىلدىڭ اياعىندا دۇنيەدەن قايتقاندا, 1861 جىلى «سەۆەرنايا پچەلا» گازەتىنىڭ №74 سانىنا «مۋزەيگە زەلەنكو قامقورلىق جاساعان جىلداردى مەكەمە تاريحىنداعى ەڭ ۇزدىك جىلداردىڭ قاتارىنا قوسۋعا بولادى» دەپ جازعان. زەلەنكو مۋزەيدىڭ جۇمىسىن وركەندەتىپ, ونى 1845 جىلى «جەرگىلىكتى تابيعات جاراتىلىسىنىڭ باس مۋزەيى» دارەجەسىنە جەتكىزگەن.

 پوستسكريپتۋم ورنىنا

ماقالادا ورىنبوردا جۇمىس ىستەگەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءار الۋان ۇلتتىڭ وكىلى ەكەندىگىن ارنايى كورسەتتىك. ورىس پاتشا­لىعىنا جان-تانىمەن قىزمەت ەتكەنىنە قاراماستان, ارەكەتتەرىندە جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ىزەت جاساعانى, جىلۋلىق تانىتقانى – وزدەرى تيتۋلدىق ۇلتتىڭ وكىلدەرى بولماعاندىقتان, ولاردىڭ جۇرەك تۇپكىرىندە قازاق حالقىمەن مۇڭداس  بولعانى ايقىن اڭعارىلادى.

بۇل ماقالانىڭ العاشقى نۇسقاسى قازۇۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرەتىن جىلى جازىلعان بولاتىن. مىنە, سودان بەرى 41 جىل ۋاقىت ءوتىپتى, بيىل جىل اياعىندا مۋزەيدىڭ 190 جىل­دىعىنىڭ جاقىنداۋى بۇل تاقىرىپ بو­يىنشا تاعى قولىما قالام العىزىپ وتىر.

ماقالانى جازۋدىڭ العاشقى يدەياسى الماتىداعى قازاقستاننىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيىنە بارىپ,  ونداعى اسا باعالى ەكسپوناتتاردى كورگەننەن كەيىن تۋىن­داعان. العاشقى تۇيتكىل ۇلتتىق مۋ­زەي­دىڭ شىركەۋدە ورنالاسقانى بولدى. باس­قا عيمارات جوق پا؟ زەرتتەۋ بارىسىندا قويىن كىتاپشاما 100-دەي سۇراۋ جازى­لىپتى. ماقالا ەكى بولىمنەن تۇردى. بىرىن­شىسىندە – ولكەدەگى مۋزەيلەردىڭ سول كەز­دەگى حال-جاعدايى, ەكىنشىسى – تاريحى. كەي­بىر مۋزەيلەردىڭ البومدارىن جانە پروس­پەكت­تەرىن ەسەپتەمەگەندە, ولكەمىزدە مۋزەيتانۋ ءىسى بويىنشا جۇمىس, ءار جىلدارداعى بىرەن-سا­ران جيناقتاردى ايتپاعاندا, ەلۋ جىل بو­يى مۇلدە جۇرگىزىلمەپتى. 1930 جىلدارى سە­مەي قالاسىنان شىعارىلىپ تۇرعان «سەمەي وكرۋگتىك مۋزەيىنىڭ ەڭبەكتەرى» مەن 1930 جىلى ماسكەۋدەگى ورتالىق مۋ­زەي­دىڭ تاپسىرماسىمەن الماتىدا جا­رىق كورگەن «قازاقستاننىڭ ورتالىق مۋز­ەيى­نىڭ حابارشىسى» مۋزەيتانۋدىڭ قانا­تىن ودان ءارى قاقپاعان العاشقى قارلى­عاش­­تارى بولىپ شىقتى. سول جىلدارى تاريح­شى-ارحەولوگ ا.ادريانوۆ جازعان تاعى ءبىر جيناق – «سەمەي مۋزەيىنىڭ قىسقا­شا تاري­حي وچەركىنىڭ» جالعىز داناسى ال­ما­تى­دا­عى چەرنىشەۆسكي اتىنداعى جاس­وس­پىرىم­دەر كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى تۇرىپ­تى. رەسپۋبل­يكادا مۋزەيتانۋ عىلىمى ماق­رۇم قالعان. رەسەيدى ايتپاعاندا, كورشى وز­بەك­ستاندا بۇل باعىتتا ەداۋىر جۇمىس ىستەلىپتى.

الماتىداعى سالالىق جانە 19 وبلىس­تىڭ, اۋدانداردىڭ ورتالىق­تارىن­داعى, قالالارداعى, بارلىعىن قوسقاندا 300-دەي مۋزەيدىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرەتىن, 100 مىڭنان استام ەكسپوناتى بار ورتالىق مۋزەيدىڭ, ءتىپتى باسپادان شىققان ءبىر جاپىراق سيپاتتاما قاعازى دا بولماعان. عيماراتى – اناۋ.

ارينە قازىر ءبارى وزگەردى. نۇر-سۇلتان­دا, الماتىدا, شىمكەنتتە جانە باسقا قالالاردا مۋزەيگە ارنالىپ, كەرەمەت عيماراتتار سالىنىپ, مۋزەيتانۋ عىلىمى جاندانىپ كەلەدى.

نازاربەك بايجىگىتوۆ,

قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتتىك «قىرعىز تۋى» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى,

ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن

بىشكەك