اقمولالىق ديقاندار ەگىستىك القاپتا

اۋىل شارۋاشىلىعى ەكونوميكانىڭ درايۆەرىنە اينالۋى ءتيىس. سالاداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ەكى جارىم ەسە ارتىلسىن دەگەن مەجە بەلگىلەندى. بۇل جاڭا تەحنولوگيالار, عىلىمي جانە كاسىبي ماماندار, وزىق تەحنيكا مەن ماڭداي تەردىڭ توعىسۋىنان كەلەتىن جەڭىس. ەندەشە, بۇل ناۋقان  بۇرىنعىدان وزگەرەك.

الەمدى جايلاعان پاندەميا سالدارىنان ادەتتە ەرتە قيمىلدايتىن  ديقانداردىڭ توسىرقاپ قالعانى راس.  استىق ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ وندىعىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العان, ورتا ەسەپپەن جىلىنا 20 ملن. توننا التىن ءداندى قامباعا قۇياتىن قازاق ەلى ءۇشىن بۇل ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ماسەلە ەدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ شارۋالاردى قولداۋعا باعىتتالعان شەشىم شىعارىپ, ديقاندارعا دەم بەردى.

شۇعىل قولداۋعا بولىنگەن قارجىنىڭ باسىم بولىگى تۇقىم شارۋاشىلىعىنا جۇمسالماق. اقمولالىقتار سوڭعى 30-40 جىل بويى بيداي سەۋىپ كەلەدى. بيداي بولعاندا دا, 2,3 رەپرودۋكتسيالى, تومەن سۇرىپتى تۇقىم. بۇل توپىراقتىڭ جۇتاڭداۋىنا اكەلەدى. كوكتەمدە سەۋىپ, كۇزدە ورۋمەن شەكتەلگەن شارۋانىڭ ءونىم ساپاسى دا كوڭىل كونشىتپەسى بەلگىلى.

– ۇكىمەتتەن بولىنگەن 70 ملرد تەڭگە قارجىنىڭ 20 ميللياردىن ءبىزدىڭ وبلىس شارۋالارى يگەرۋدە. بۇدان بولەك, تۇقىم ماسەلەسىندە «ازىق ت ۇلىك كەلىسىم شارت كورپوراتسياسىمەن» ءبىر جارىم مىڭ توننا تۇقىم شارۋالارعا بەرىلىپ جاتىر,–دەيدى اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى عالىمجان ابدىحالىقوۆ. 

2019 جىلدىڭ كۇزى قۋاڭشىلىققا ۇلاسىپ, ديقان كوڭىلى كۇپتى بولعان ساتتە اقمولالىقتار گەكتارىنا 11 تسەنتنەر جيناپ, مەجەلەنگەن 5 ملن توننا استىقتى تۇگەندەدى. بۇل جەتىستىك تۇقىمدى دۇرىس تاڭداۋدىڭ ناتيجەسى. تىڭ يگەرۋ جىلدارىنان بەرى قازاقستاندىق شارۋالاردىڭ ماڭدايى تاسقا تىرەلگەن ءبىر تۇسى وسى تۇقىم سەلەكتسياسى ەدى. ماسەلەنىڭ شەشىمى رەتىندە باراەۆ اتىنداعى ينستيتۋت قۇرىلىپ, جۋىق ارادا جاڭا سورتتار شىعارىلدى. ال قازىر, مامان تاپشى, شارۋاشىلىق ەكپىنى كەنجەلەگەن.

– ءبىز 20-30 جىلداي ارتتا قالىپ قويدىق. باتىس ەلدەرى تەحنيكانى دايىنداپ, تەحنولوگيانى دامىتىپ, استىقتىڭ تۇقىمىن, ساپاسىن ارتتىرىپ بىزدەن وزىپ كەتتى. ءبىر تەحنيكامەن 5 وپەراتسيا ورىندالادى. جەردى جىرتىپ, ءدان سەۋىپ, تىڭايتقىش سەۋىپ, گەربەتسيدپەن وڭدەپ, جەردى تەگىستەپ شىعادى. قازىر شارۋالار وسى تەحنيكانى ساتىپ الىپ, قازىرگى جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىر,–دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى التاي نۇرعاسىموۆ.

ءسوز اۋانىن جەر وڭدەۋگە ويىستىرساق. قازىرگى تاڭدا شارۋالار حيميالىق تىڭايتقىشتاردان ايانىپ قالمايدى. فوسفور, ازوت پەن كالي استىقتى القاپقا اۋاداي قاجەت. دەسە دە, مۇنىڭ وزىندە قاپى قالىپ جاتقان تۇس كوپ. «جەر ءتىرى ادام ءتارىزدى. ونى تۇسىنە ءبىلۋ كەرەك» دەپتى عالىم باراەۆ. تەحنولوگيا قارىشتاعان زاماندا جەردىڭ جايىن عارىشتان باقىلاۋ ءتيىمدى. جاڭاشىل شارۋالار ءار قاداۋ جەرگە قانشا مينەرال جۇمساۋدى, ونىڭ شىعىمىن, ونىمدىلىگىن ساندىق تەحنولوگيالار ارقىلى باقىلايدى.   

– ءبىز ءار 25 گەكتاردان تەرەڭدىگى 50 سم-گە دەيىن توپىراق ۇلگىسىن الىپ, زەرتحاناعا جونەلتەمىز. وسى دەرەكتەر نەگىزىندە شارۋاعا عىلىمي ۇسىنىس كارتاسى بەرىلەدى. مالىمەتتەر رەسپۋبليكالىق «قولداۋ» دەرەكتەر بازاسىنا ەنگىزىلەدى. وسىلايشا ديقان قاي القاپقا قانشا فوسفور كەرەك نەمەسە قاي جەرگە الدەبىر تىڭايتقىشتى قولدانۋعا بولمايتىنى تۋرالى اقپارات الادى,–دەيدى «kazagrolab» زەرتحاناسىنىڭ ديرەكتورى ادىلبەك عازيزوۆ,– شامادان تىس كۇكىرت, كالتسي قولدانساق, ەگىن ءبىر جەردە شىعادى, ەكىنشى ءبىر اۋماقتا مۇلدەم وسپەي قالادى. ال, ايتالىق فوسفور جەتىسپەسە, وزگە تىڭايتقىشقا جۇمساعان اقشاڭىز جەلگە ۇشتى دەي بەرىڭىز. ونىڭ ۇستىنە توپىراق قۇنارىنان ايىرىلادى, مەملەكەت بولگەن قارجى ماقساتسىز جۇمسالادى.

بۇل مۇمكىندىككە كوز جۇما قاراعان ديحان قارجىسىن جەلگە شاشىپ ءجۇر دەيدى نۇكتەلى جەر يگەرۋ ماماندارى. جالپى وبلىستا 10 ملن 802 مىڭ گەكتار اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى بار. ونىڭ  5 ملن 902 مىڭ گەكتارى جايىلىم. ەگىستىك القابى – 4 ملن 900 مىڭ گەكتار. بيىل وبلىس اۋماعىندا 147 مىڭ گەكتار ەگىستىك القاپ اينالىمعا ەنگىزىلدى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4,3 پروتسەنتكە ارتىق. ەگىستىكتىڭ 91 پروتسەنتىن بيداي مەن استىق تۇقىمداستارى قۇرايدى. بۇل 4 ملن 438 مىڭ گەكتار. ودان بولەك 254 مىڭ گەكتارعا مايلى داقىلدار, 20 مىڭ گەكتارعا كارتوپ پەن كوكونىس ەگىلەدى.

وبلىستا ءتيىمدى پايدالانىلماعان 234 مىڭ گەكتار جىرتىندى جەر قالىپ وتىر. قۋراي باسقان, تاستى, قىراتتى, توپىراعى سازداۋىت, بالل-بونيتەتى ورتاشادان تومەن مىنا القاپ بانك كەپىلدىگىندە قالا بەرەر مە ەدى, كاسىپكەردىڭ جاڭاشىل كوزقاراسى بولماسا. بوريس كوزلوۆ زەرەندىنىڭ قازاقستان اۋىلىندا بوس قالعان 4 مىڭ گەكتار القابىن عىلىمي تاجىريبە الاڭىنا اينالدىرعان دەرسىز. «بەرەكەت-2050» سەرىكتەستىگى ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيامەن ءىس جوسپارلاعان. اراعا 4 جىل سالىپ, تاناپ باسى  وبلىستىڭ تاجىريبەلى شارۋالارى بەرەكەلى ەگىستىككە اينالدى.

– العاشقىدا وزگە ديحاندار اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋەكەلى وتە جوعارى سالا دەپ, قايتا-قايتا ەسكەرتۋمەن بولدى. بىراق, مەن,  كاسىپكەر رەتىندە الدىمەن ەكونوميكالىق تالداۋ جاسادىم. مەملەكەت شارۋانىڭ بارلىق باستاماسىن قولدايدى. گەربيتسيدكە 50 پروتسەنت, مينەرالدى تىڭايتقىشتارعا 50 پروتسەنت, كوكتەمدە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلەدى. جانار ماي باعاسى ارزانداتىلعان, سالىق جەڭىلدەتىلگەن. ارينە, مۇنداي ءتيىمدى مۇمكىندىكتى بوس جىبەرۋگە بولمايدى. قازىر مەن ەش وكىنبەيمىن, كەرىسىنشە. وسى سالاعا كەلگەنىمەن باقىتتىمىن,–دەيدى «بەرەكەت-2050» سەرىكتەستىگىنىڭ قۇرىلتايشىسى بوريس كوزلوۆ,–مەملەكەت بولگەن قولداۋدى ءبىز جەردى تىڭايتۋعا جۇمسادىق. شارۋاشىلىق تولىعىمەن ساندىق تەحنولوگيالارعا كوشكەن. جىل بويى بارلىق جەر وڭدەۋ تەحنولوگيالارىن اتقارامىز. بىلتىر, ورتا ەسەپەن 280 ملن تەڭگەنى جەر وڭدەۋگە جۇمسادىق. ال تۇسكەن پايداسى ارينە, بارلىق قارجىمىزدى اقتاپ وتىر.  

بىلتىر قوستانايدا قۋاڭشىلىق بولدى, سولتۇستىك قازاقستاندا دا استىق شىعىم كوڭىل كونشىتپەدى. اقمولالىقتار گەكتارىنا 11 تسەنتنەردى اۋپىرىمدەپ مەجەلەگەندە, «بەرەكەت-2050» ءار گەكتاردان 22 تسەنتنەردەن استىق جيناپ, اگروعىلىمعا دەن قويعان الدەقايدا بەرەكەلى بولارىن دالەلدەدى.  

ماسەلەنىڭ كۇرمەۋى مەملەكەت بولگەن سۋبسيديانىڭ ماقساتتى جۇمسالماۋىنان. 70 جاسىندا جەردەن تامىر ۇزبەگەن كانىگى اگرونوم ياكوۆ تيموفەەۆيچ وسىلاي دەيدى. تۇقىمعا, تىڭايتقىشقا, جاڭا تەحنيكاعا دەپ بەرگەن قارجىنى باز بىرەۋلەر جۇيتكىگەن دجيپكە جۇمساپ ءماز.   بيىل اقمولا وبلىسى اگراريلەرىن سۋبسيديالاۋعا قازىنادان 37 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ال, اگروعىلىم جاڭا مەجە بەلگىلەۋدە. قازىر, ەكولوگيالىق تازا, تابيعي تىڭايتقىشپەن كوكتەگەن استىققا سۇرانىس جوعارى. وسى ماقساتتا «بەرەكەت-2050» مال شارۋاشىلىعىن قاتار ورىستەتىپ, اۆتوپيلوت, درون, ەۋروپالىق ستاندارتقا بەت بۇرعان. ءسوز رەتىنە قاراي ايتالىق. شارۋالار 9 ءتۇرلى داقىل وسىرەدى. مۇنداعى ماقسات وسىمدىك مادەنيەتىن الماستىرۋ ارقىلى جەردىڭ قۇنارىن ارتتىرۋ, مايلى داقىلداردىڭ ىرىسىنان ولجالاۋ.  

– ءبىز مەزگىلارالىق ماۋسىمدا گليفوساتتى وڭدەۋ جۇرگىزدىك. وسىمدىك تۇرلەرىن داقىل ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي الماستىرىپ وتىرامىز. العاشقى جىلى تەك زىعىر ەكتىك, كەيىنگى جىلى زىعىر, ارپا, بيداي ەكتىك. ءۇشىنشى جىلى سويا, راپس القاپتارى قوسىلدى. بيىل بۇرشاق پەن كۇنباعىس ءوسىرۋدى قولعا الدىق,–دەيدى «بەرەكەت-2050» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ياكوۆ ساۆچەنكو.

14 مىڭنان استام تراكتور, 16 مىڭ استىق سەبۋ كەشەنى, 1,2 مىڭ ونىمدىلىگى جوعارى شەتەلدىك تەحنيكا القاپقا تۇرەن سالدى. ەگىسكە 74 مىڭ توننا جانارماي قاجەت. مەملەكەت جانارمايدى دا, جاڭا تەحنيكانى دا سۋبسيديالايدى. ءىسىم ورگە باسسىن دەگەن شارۋاعا جەڭىلدەتىلگەن  نەسيە ۇسىنىلىپ وتىر. بيىلعى قىستا قار قالىڭ ءتۇستى, ياعني, ىلعال مول. كۇننىڭ ەرتە جىلىنعانى دا شارۋانىڭ اسىعىن الشىسىنان كەلتىرىپ تۇر.  الايدا, الەم اۋا رايىنا ەمەس, اگروعىلىمعا سەنەدى. بۇل ءۇردىستى تۇيسىنگەن, جاڭالىقتى ىسكە جاراتا بىلگەن  ديقاننىڭ توككەن تەرى اقتالارى انىق.