ەگەر ءبىر قازاققا قابانباي باتىردىڭ پورترەتىن كورسەتىپ, «مىناۋ قاي باتىر ەدى؟» دەسەڭىز, بار قازاقتىڭ شاتاساتىنى انىق. بىرەۋلەرى بوگەنباي دەۋى مۇمكىن, تاعى بىرەۋلەرى ناۋرىزباي, رايىمبەك, اعىباي, قاراساي... دەپ ءوزى بىلەتىن باتىرلاردىڭ ەسىمدەرىن ءتىزىپ شىعادى. ءتىپتى, قابانباي عوي دەپ تاپ باسىپ ايتىپ قالۋى دا مۇمكىن.
بىراق ءبارىبىر «تۋرا سول ما... جوق, ول ەمەس پە؟» دەپ ىشتەي كۇماندانىپ, جىعا تاني المايدى. ء«دال ءوزى» دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا دا دالەلى جوق. ويتكەنى ءبىزدىڭ باتىرلار ءبىر-بىرىنە قاتتى ۇقساس. ايىرۋ قيىن. ياعني وسى ومىردە بولعان باتىرلارىمىزدىڭ بەينەلەرى مەن وبرازدارى ءالى كۇنگە قالىپتاسپاعان. ءدال سول سياقتى الپامىس باتىردىڭ بەينەسىن كورسەتسەڭ, جۇرت قوبىلاندى نەمەسە ەر تارعىن دەۋى دە مۇمكىن. ياعني قازاق ەرتەگىلەرىندەگى نەگىزگى كەيىپكەرلەرىمىزدىڭ دە ءتۇرىن تانىمايتىندار كوپ.
– ءدال وسىنداي جاعداي ورىس حالقىندا دا بولعان, بىراق وسىدان 100 جىلداي بۇرىن ورىس حالقىنىڭ اتاقتى سۋرەتشىسى ۆيكتور ميحايلوۆيچ ۆاسنەتسوۆ ورىس حالقىنىڭ ەرتەگىلەرىندەگى نەگىزگى كەيىپكەرلەردىڭ وبرازدارىن سۋرەتكە سالىپ كەتكەن, – دەپ ەدى بەلگىلى عالىم جاقسىبەك قۇلەكەەۆپەن ءبىر اڭگىمەلەسىپ قالعانىمدا. – سول ازاماتتىڭ ارقاسىندا ورىستىڭ كيىم ۇلگىسى, ويۋ-ورنەگى, «تري بوگاتىريا», «الەنۋشكا», «يۆانۋشكا دۋراچوك», «يزبۋشكا نا كۋريح نوجكاح», «يۆان تسارەۆيچ» سەكىلدى ەرتەگىلەرىنىڭ كەيىپكەرلەرى حالىققا كەڭىنەن تانىمال بولدى. ال بىزدە بۇل سالادا ءالى دە جاقسى ماماندار جەتىسپەيدى. قازاق سۋرەتشىلەرىنىڭ ىشىنەن ءبىزدىڭ ەرتەگىلەرىمىزدەگى كەيىپكەرلەردىڭ وبرازىن شىعارعان ءالى ەشكىم جوق, سوندىقتان بۇل جاعداي كوپ نارسەگە توسقاۋىل بولىپ وتىر. وسى ماسەلەنى دە مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن ىسكە اسىرسا, وندا جاڭا ۇلگىدەگى كوپتەگەن كىتاپ شىعار ەدى.
شىنىندا ەل مويىنداعان ەرتەدەگى ءىرى تۇلعالاردىڭ بەينەسىن بەرۋدە بىرىزدىلىك جوق. باتىرلارىمىزعا قويىلعان ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبارى ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس. بەت-جۇزدەرى انىق ەمەس. ءبىر باتىردىڭ ءمۇسىنى بىرنەشە قالادا قويىلۋى مۇمكىن. بىراق ارقايسىسىنىڭ بەينەسى ءارتۇرلى. سودان بولار, ءبىر كونە قالامىزدا بەيبارىسقا قويىلعان ەسكەرتكىشتىڭ ورنىن اۋىستىرىپ, استىنا ءال-فارابي دەپ جازىپ قويعان سوراقىلىقتار دا كەزدەسكەن ەكەن. ءومىر بويى ءبىلىم-عىلىممەن اينالىسقان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىزدىڭ بەلىنە ۇزىن قانجار بايلانعان. سونداي-اق ەرتەگىلەردەگى كەيىپكەرلەرىمىز دە مىڭ قۇبىلمالى. قوجاناسىردى الدار كوسەمەن, ەر توستىكتى ەر تارعىنمەن شاتاستىراتىندار كوپ.
تاعى ءبىر ايتارى, قازىر كەيبىر ەرتەگىلەرىمىزدىڭ تاربيەلىك ءمانى بار ما, جوق پا دەگەن سۇراق كوپشىلىكتى ءجيى مازالايدى. ماسەلەنكي, الاپات جۇتتان قاۋىپتەنگەن ەرنازار باي سەگىز ۇلىنىڭ الدىنا بار مالىن سالىپ, الىستاۋ جاققا ءبىر تۇندە كوشىرىپ جىبەردى («ەر توستىك» ەرتەگىسى»). ارتىنشا تۇرمىسى تۇرالاپ, ءوزى ابدەن قينالدى. قولدا مال قالمادى. تۇرۋعا مۇرشاسى كەلمەي جاتقان شال شاڭىراققا قاراسا, شاڭىراقتىڭ كۇلدىرەۋىشىندە كەرۋلى تۇرعان كەر بيەنىڭ توستىگى كوزىنە ءتۇسىپتى. سونى اسىپ جەگەننەن كەيىن, كوپ ۇزاماي توستىك دۇنيەگە كەلەدى. ەر جەتكەن سوڭ توستىك اعالارىن ىزدەۋدىڭ قامىنا كىرىستى. اي جۇرەدى, جىل جۇرەدى, تالاي ەلدى, تالاي جەردى ارالايدى. جايىلىپ جۇرگەن كوپ جىلقىنى كورەدى. اقىرى اعالارىمەن ۇلكەن استىڭ ۇستىندە كەزدەسەدى. ەرنازاردىڭ سەگىزى ەلدەن اداسقاننان كەيىن جۇتتان قالعان جالعىز كۇرەڭ بيەنى باعىپ, سودان كوپ جىلقى وسىرگەن ەكەن. باعاناعى كوپ جىلقى سولاردىكى ەكەن. توستىكتەن ەلىنىڭ ءجونىن بىلگەن سوڭ, ولار دا قايتپاق بولادى. «سوندا اكە-شەشەسىن اش قالدىرىپ, جۇتقا تاستاپ كەتكەن بۇل نە قىلعان قانىپەزەر سەگىز بالا؟ جاعدايى تۇزەلىپ, ابدەن بايىپ العان سوڭ اكە-شەشەسىن نەگە ىزدەمەيدى؟» دەيدى عوي بۇل ەرتەگىگە سىن ايتۋشىلار.
«التىن ساقانى» الايىق. وتكەن زاماندا ءبىر باي بولىپتى, ول ءبىر پەرزەنتكە زار بولىپتى, زارىعا ءجۇرىپ پەرزەنتتى بولىپتى. بىراق كەيىن ابايسىزدا جالماۋىزدىڭ تورىنا ءتۇسىپ قالادى. ات باسىنداي التىن, بۇكىل دۇنيەسىن بەرەمىن دەگەنگە كونبەگەن سوڭ باي جالماۋىزعا جالعىز بالاسىن بەرۋگە كەلىسەدى. تاعى «ەرتەڭ كوشەمىن, سوندا بالامنىڭ التىن ساقاسىن جۇرتقا تاستاپ كەتەيىن, سەن جۇرتتا سول ساقانىڭ جانىندا وتىراسىڭ», دەپ كەتەدى. شىنىندا ەرتەڭىندە كوشەدى, جالعىز بالاسىنىڭ التىن ساقاسىن ۇمىتتىرىپ, جۇرتقا ادەيى تاستاپ كەتەدى. «ويباي, ءوز بالاسىن ولىمگە يتەرمەلەپ وتىرعان بۇل قانداي يمانسىز اكە؟» دەيدى عوي بۇل ەرتەگىنى وقۋشىلار.
ارينە, «ەر توستىك» پەن «التىن ساقانى» قازاق ەرتەگىلەرىنىڭ ىشىنەن بالتالاپ الىپ تاستاي المايتىنىمىز انىق. ويتكەنى بۇل ەرتەگىلەر حالىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىپ, ماڭگىلىككە جاتتالىپ قالعان. جانە ەرتەگىدەگى بۇل جاعدايلار قازىرگى ومىرىمىزدە دە ورىن الىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. سوعان قاراعاندا بۇل قانشا ۋاقىت, قانشا زامان وتسە دە وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان, ءومىردىڭ ءوزىن ناقتى بەينەلەگەن شىعارما بولعانى عوي. قالاي ايتساق تا, بۇل ماسەلەدە ويلاناتىن نارسە كوپ.