جۇمىسپەن قامتۋ

بۇل مىندەتتىڭ ورىندالۋى قالاي؟

قازىر الەم ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتى, جالپى حال-احۋالى ونداعى حالىقتىڭ جۇمىسپەن قانشالىقتى قامتىلعاندىعىمەن دە ولشەنەتىنى بەلگىلى. سەبەبى ەكونوميكالىق وسۋگە جۇمىسسىزدىقتىڭ تيگىزەر اسەرى ايتارلىقتاي زور. وسىعان وراي جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس ءاربىر مەملەكەتتىڭ قاشاندا باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

بۇل مىندەتتىڭ ورىندالۋى قالاي؟

قازىر الەم ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتى, جالپى حال-احۋالى ونداعى حالىقتىڭ جۇمىسپەن قانشالىقتى قامتىلعاندىعىمەن دە ولشەنەتىنى بەلگىلى. سەبەبى ەكونوميكالىق وسۋگە جۇمىسسىزدىقتىڭ تيگىزەر اسەرى ايتارلىقتاي زور. وسىعان وراي جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس ءاربىر مەملەكەتتىڭ قاشاندا باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

ءيا, الەمدى الەككە سالعان قار­جى­لىق داعدارىستىڭ سالدارى دا وسى جۇمىسسىزدىققا كەپ جۇ­عىس­قان بولاتىن. تالاي ەلدە بەرەكە كەتىپ, باسىنا قيىن كۇن تۋدى. مۇن­دايدا, «جۇمىسى جوقتىق اشىن­دىرار ادام بالاسىن» دەمەسكە اما­لىڭ جوق. سەبەبى الەمدە ورىن الىپ جاتقان كوتەرىلىسشىلەردىڭ كوپ­شىلىگى, بەي-بەرەكەت ب ۇلىكتىڭ, ءتىپ­تى قانتوگىستىڭ قۇرباندارىنىڭ كو­بى وسى جۇمىسسىز جۇرگەندەر ەدى.

حالىقارالىق ەڭبەك ۇيى­مى­نىڭ مالىمەتىنشە, 2007 جىلى قار­جىلىق داعدارىس باستالعاننان بەرى الەمدە جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەيى 28 ملن. ادامعا كوبەيىپتى, ال 2009 جىلى 199 ملن. ادام جۇ­مىس­تان بوساتىلعان. ودان كەي­ىن جۇمىسسىزدىق شامالى ازاي­عا­نىمەن, 2012 جىلدان باستاپ قاي­تادان ارتا باستادى. 2012 جىلى ولاردىڭ قاتارى 197 ملن. ادامعا جەتكەن. ال 2013 جىلى الەمدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5 ملن.-نان ارتىپ, 202 ملن. ادامعا جەتۋى مۇمكىن دەپ بولجانعان. 2014 جىلى جۇمىسسىزدار قاتارى تاعى 3 ملن. ادامعا كوبەيىپ, 2017 جىلى 210,6 ملن. ادامعا جەتەدى-مىس. دۇنيە جۇزىندەگى ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ اراسىندا جۇمىسسىزدار قاتارى 6 پايىز دەڭگەيىندە بولماق.

شۆەيتساريانىڭ جەنەۆا قا­لا­سىندا ورنالاسقان حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى الەمدە 15 پەن 24 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتاردىڭ 13 پايىزى – شامامەن 75 ميلليون ادام جۇمىسسىز قالعان دەپ وتىر. ولار «الەمدە 6 ميلليوننان استام ازامات جۇمىس تابۋدان ءۇمىتىن ۇزگەن» دەپ حابارلاعان. وسىن­داي مالىمەتتەرمەن دابىل قاق­قان حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى الەم ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتتەرىن جۇمىس ورنىن اشۋ ماسەلەسىن «ەڭ باس­تى ماقسات» دەپ قاراستىرۋعا شا­قىر­عان بولاتىن. ۇيىم وكىلى حو­سە مانۋەل سالازار-كسيريناكس «داعدارىس دەڭگەيىنە جەتكەن جاس­تار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق پروبلەماسى جۇمىس ورنىن اشۋ مەن شەشىم شىعارۋ ۇردىستەرىندەگى باستى ماقساتقا اينالىپ, جەكەمەنشىك سەكتورىنداعى ينۆەستيتسيا ايتارلىقتاي دامىسا عانا بۇل ماسەلە شەشىلۋى مۇمكىن» دەگەن دەيدى G-Global كوممۋنيكاتيۆتى الاڭى جاريالاعان اقپارات كوزى. ولاي بولسا, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس بۇكىل جاھان جۇرتىنىڭ باس­تى مىندەتى بولسا كەرەك.

جاھانداعى جاعىمسىز جاڭا­لىقتىڭ جاڭعىرىعى بىزگە دە جۇ­مىس­سىزدىق جايىنا بەيجاي قا­راۋعا بولمايتىندىعىن ەسكە سالاتىنداي. ەندەشە, ەلدەگى جاعداي قالاي, ەندى سوعان توقتالايىق.

قازاقستانداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2010 جىلى 5,8 پايىزدى قۇراپ, 2011 جىلى 5,4 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن بولاتىن. 2012 جىلى 5,3 پايىز, ال 2013 جىلعى قاڭتاردا – 5,4, مامىردا 5,3 پايىزدى قۇراعان.

قازىر ەلىمىزدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ, ياعني جۇ­مىس­باستىلىقتى كوتەرۋ ماقساتىندا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ساياساتى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسىعان بايلانىس­تى «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل باعدارلامانى ورىنداۋ اياسىندا 2016 جىلعا قاراي 1,5 ميلليون ادامدى جۇمىسپەن قامتۋ قاراستىرىلۋدا.

باعدارلاما نەگىزىنەن 4 با­عىت­تان قۇرالعان بولاتىن. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ءبىرىنشى باعىت, ياعني ءبىلىم بەرۋ جانە جۇمىسقا ورنا­لاستىرۋعا جاردەمدەسۋ بويىنشا, كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ اياسىندا بۇگىندە 95,7 مىڭ ادام ءبىلىم الىپ, 58,7 مىڭ ادام الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا ورنالاسىپ, 31 مىڭ ادام حالىقارالىق تاجىريبەدەن ءوتىپتى. بىلتىر الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا 27 373 ادام ورنالاسسا, بيىل 19 370 ادام جۇمىسقا تۇرعان. وتكەن جىلى ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارىنان 21,5 پايى­زى, بيىل 33,3 پايىزى تۇراقتى جۇ­مىسقا ورنالاستى. ەكىنشى باعىت ارقىلى, ول دەگەنىمىز اۋىل تۇر­عىندارىن شاعىن نەسيەمەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, اۋىل ىشىندەگى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا جاردەمدەسۋ, 11 مىڭ ادام كاسىپ­كەر­لىكتىڭ نەگىزى بويىنشا ءبىلىم العان. بىلتىرعى جىلى 6572 باعدارلاما قاتىسۋشىسى 12 ملرد. 368,3 ملن. تەڭگە كولەمىندەگى شا­عىن نەسيەمەن قامتاماسىز ەتىلدى. ەڭبەك رەسۋرستارىن ىڭ ءتيىم­دىلى­گىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىن كە­لە­سى باعىت بويىنشا 2011-2013 جىلدارعا 1211 تۇرعىن ءۇي­دىڭ قۇرىلىسى جوس­پارلانعان. ءبۇ­گىندە سونىڭ 801-ءنىڭ قۇرىلىسى اياق­تال­عان. ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ ارقىلى حالىق كوپ شوعىرلانعان اۋىلداردى دامىتۋ نەگىزىندە 2700 وتباسى الەۋەتى تومەن اۋىلداردان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشى جوعارى ەلدى مەكەندەرگە قونىس اۋداردى. بىلتىر ءتورتىنشى باعىت بويىنشا «حالىق كوپ قونىستانعان اۋىلداردى دامىتۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ كەزەڭى باستالعان. ناتيجەسىندە 565 جوبا جۇزەگە اسىپ, اۋىلدى جەرلەردە 7,3 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلىپتى.

جۇمىسپەن قامتۋ باعدار­لاماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 169,4 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلعان. ونىڭ 54,5 ملرد. تەڭگەسى كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى مەن جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا, 32,9 ملرد. تەڭگە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا, 26,9 ملرد. تەڭگە ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, 42,3 ملرد. تەڭگە حالىق كوپ شوعىرلانعان اۋىلداردى دامىتۋعا بولىنگەن.

نەگىزىنەن بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىراتىن بىردەن-ءبىر ءتيىستى مەكەمە ول – جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى. 2011 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىندا جانە استانا, الماتى قالالارىندا «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باع­دار­­لاماسىن جۇزەگە اسىراتىن جۇ­مىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى قۇ­رىل­عان بولاتىن. ال وسى جۇمىس­پەن قامتۋ ورتالىقتارى حالىقتى قان­شالىقتى جۇمىسپەن قامتىپ جا­تىر دەگەنگە كەلسەك, وعان جوعا­رى­دا اتالعان كورسەتكىشتەر جاۋاپ بولا الادى.

«جۇمىسپەن قامتۋ ورتا­لىق­تارى جۇمىسپەن قامتىپ جاتىر ما؟» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن بيىل جازدا ءوت­كەن رەسپۋبليكالىق «ماماندىقتار جارمەڭ­كەسى­نەن» دە ىزدەپ كوردىك. ەڭبەك جانە حالىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ جۇ­مىسپەن قامتۋ ماسەلەسى ءجو­نىن­دەگى اقپاراتتىق تالداۋ ورتا­لىعىنىڭ ءمالى­مەت­تەرىنە قارا­عاندا, بيىل جازدا ەلىمىزدىڭ ايماقتارىندا وتكەن اتالمىش شاراعا 40,1 مىڭنان استام ادام قاتىسىپتى. ولار­دىڭ 61 پايىزى, ياعني 24,4 مىڭ ادام – جۇمىس­سىزدار, 23 پايىزى نەمەسە 9,3 مىڭى – ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار. 5206 جۇ­مىس بەرۋشى 31275 بوس جۇمىس ورىندارى تۋرالى جاريالاپ, بۇل جۇمىس ورىندارىنا 10127 ادام جولداما الىپ, ونىڭ 78,5 پايىزى نەمەسە 7953 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. سونداي-اق, 517 وقۋ ور­نى قاتىسىپ, ولارمەن 1013 كەلىسىمشارت جا­سالعان. 1505 ادام وقۋعا, ونىڭ ىشىندە 632 ادام نەمەسە 42 پايىزى كاسىپتىك دايىن­دىققا جىبەرىلىپتى. جارمەڭكەدە جالپى قۇرىلىس ماماندىقتارىنا دەگەن سۇرانىسى جوعارى بولعاندىعى بايقالعان. سۇرانىسى جوعارىلار قاتارىندا ودان ءارى مۇعالىم جانە دارىگەر سىندى ماماندىقتار تۇر.

قالاي بولعاندا دا, ەلىمىزدە جۇمىسپەن قامتۋ جونىندە جۇ­مىس­تار جۇيەلى ءجۇرىپ جاتقانداي. تەك ەڭبەككە دەگەن ىنتا-جىگەر بولسا بول­عانى, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلادى.

دينارا بىتىكوۆا,

«ەگەمەن قازاقستان».