داڭعىل جولدار اينالسا داڭعايىرعا

جولدار جاتىر اياقتالماي, باستالماي...

بىرازعا دەيىن اۆتوموبيل جولدا­رىنىڭ بەتى بەرى قارا­ماي قويعاندىقتان, باس باسىلىم بەتىندە «قىرىقاياق نەگە كەشىكتى؟» سىندى كولەمدى ما­قا­­لامىزدا سىنعا ۇشىراعان ماڭ­عىس­تاۋ جولدارى بۇگىندە ءبىراز قالىپقا ءتۇستى – بىرنەشە جولاقتى, ساپاسى مەن قۇرىلى­مىنا قاراي ۇلكەندى-كىشىلى دەڭگەيلەرگە بولىنەتىن جولدار سالىنىپ, حالىق يگىلىگىنە ۇسىنىلدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا اۆتوموبيل جولدارى­نىڭ جالپى ۇزىندىعى 2948 شاقىرىمدى قۇراسا, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق ماڭىز­داعى – 1020 شاقىرىم, ال 1928 شاقىرىم جول – وبلىستىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزعا يە.

ءوڭىر جولدارىندا وتكەن جى­لى 107,7 شاقىرىم جول­عا اسفالت جابىندىسى توسە­لىپ,­ 150 شاقىرىمدى قۇراي­تىن 4 جوبا تولىعىمەن اياق­تال­دى. ۇزىندىعى 22 شاقى­رىم­­دى قۇ­رايتىن «قۇرىق – پورت قۇرىق» اۆتوجولىن رە­كونسترۋكتسيالاۋعا 8,2 ملرد تەڭ­گە جۇمسالسا, 54 شاقىرىم «شەت­پە – ۇشتاعان» جولىنا 946 ملن تەڭگە جۇمسالعان. سون­داي-اق 668 ملن تەڭگەگە 88-154 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى «اق­تاۋ – فورت-شەۆچەنكو – قا­لام­قاس كەن ورنى», 138 ملن تەڭ­گەگە 8 شاقىرىمدىق «وندى اۋى­لىنا كىرەبەرىس» جولدارىنا ورتاشا جوندەۋ جۇرگىزىلگەن. ودان وزگە 275,4 شاقىرىمدى قام­تيتىن 7 اۆتوموبيل جول­دارىنىڭ رەكونس­ترۋكتسياسى مەن­ جوندەۋ جۇمىستارىن اياق­تاۋ جوسپارلاندى. بيىل 59,6 شاقى­رىمدى قامتيتىن حگمز جول قيىلىسىنان №23, 24, 28 «ا» شاعىن اۋداندارىنىڭ قيىلىسىنا دەيىنگى №55 اۆتوجولىن قايتا قۇرىلىمداۋ, «شەتپە – تيگەن» اۆتوموبيل جولىن ورتاشا جوندەۋ, ماەك سۋ جيناۋ كانالىنان «قۇرىق» پا­رومدى كەشەنىنە دەيىنگى اۆتوموبيل جولىن رەكونسترۋكتسيالاۋ, ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى ماەك سۋ العىشىنان باستاپ قۇرىق تەڭىز پورتىنا دەيىنگى اۆتوموبيل جولىن رەكونسترۋك­تسيالاۋ, اقتاۋ قالاسىنىڭ ومىر­زاق ەلدى مەكەنىنەن جىلى جاعا­جايعا دەيىنگى اۆتوموبيل جو­لىنىڭ قۇرىلىسى سىندى 5 جو­بانىڭ قۇرىلىسى جالعاسادى. جانە «فورت-شەۆچەنكو – تاۋ­شىق – شەتپە», «وندى اۋى­لىنداعى لاگەرگە كىرمە جول», «ەراليەۆ ستانساسىنا كىرمە جول», «شايىر اۋىلىنا كىرمە جول», «جارمىش اۋىلىنا كىر­مە جول», «سىڭعىرلاۋ اۋىلىنا كىرمە جول», «جاڭاوزەن – قۇ­لان­دى» اۆتوموبيل جولى», «قى­زىلوزەن اۋىلىنا كىرمە جول»,­ «تاۋشىق اۋىلىنا كىرمە جول»,­ «ماڭعىشلاق ستانساسى – كارەر-400», «جاڭاوزەن قالا­سىنا كىرمە جول» مەن «جاڭاوزەن ستانساسىنا كىرمە جول» اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ورتاشا جوندەۋ سەكىلدى 95,2 شاقىرىمدى قامتيتىن 12 جاڭا جوبانىڭ جۇ­مىسى باستالادى. اتالعان تراس­سالاردىڭ بارلىعى كەڭەستىك كە­زەڭدە سالىنعان. ۋاقىتىندا جون­دەۋ كورمەگەن سوڭ توزىعى جەتىپ, كولىكتىڭ جۇرۋىنە جارامسىز جاعدايدا بولعان جولداردىڭ قالىپ­قا كەلتىرىلەتىنى قۋانتادى.

– اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىت­تالعان 2019 جىلى ەلىمىزدە «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى قا­بىل­داندى. جوبا اياسىندا بەي­نەۋ, شەتپە جانە ماڭعىستاۋ اۋىل­دارىندا 24,3 شاقىرىم جول ورتاشا جوندەۋدەن ءوتتى, ماڭ­عىستاۋ اۋىلىندا 7,5 شا­قى­رىم جاڭا جول سالىندى. وسى جىلى بەينەۋ, اقشۇقىر, قى­زىل­توبە, باياندى, باسقۇدىق اۋىل­دارىندا 4 ملرد تەڭگەگە 46,1 شاقىرىم جول سالىنادى جانە 47,4 شاقىرىم جول ورتاشا جون­دەۋدەن وتكىزىلەدى, – دەيدى ماڭ­­عىستاۋ وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولات ەرەجەپوۆ.

دەمەك, جول سالاسىندا بىتكەن ءىس تە بار, بىتىرەر ءىس تە از ەمەس.

 مەردىگەر ءۇنسىز

ايتسە دە رەسپۋبليكانىڭ بار­لىق اي­ما­عىندا وزەكتىلىگىن جوي­ماعان اۆتوموبيل جولدا­رى­نىڭ قۇرىلىسى مەن ساپاسى ماڭعىستاۋ ءوڭىرى ءۇشىن دە ماڭىزدى مىنبەرىنەن تۇسكەن جوق. جول احۋالىن جاقسارتۋ ءۇشىن مەملەكەت قازىناسىنان جىل سايىن كەمى 700 ملرد تەڭگە شاماسىندا قارجى بولىنەدى ەكەن. قوماقتى قاراجاتتىڭ ماقساتتى جۇمسالىپ, ناتيجەلى يگەرىلۋىن وكىلەتتى ورگاندار قاتارىندا «جول اكتيۆتەرى ۇلتتىق ساپا ورتالىعى» رەس­پۋبليكالىق مەم­لەكەتتىك كاسىپورنى دا قاداعالاپ كەلەدى. اتالعان كاسىپورىننىڭ ماڭعىستاۋ وبلىستىق في­ليا­لىنىڭ ماماندارى ءوڭىر كولە­مىندە ءجۇرىپ جاتقان كولىك جولدارىنا قىسى-جازى رەيدتىك تەكسەرۋلەر جۇرگىزىپ, سىنامالار الادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىندار تاراپىنان مەكەمەنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشالارىنا كەلىپ تۇسكەن ءوتىنىش-حاتتار نەگىزىندە دە كەشەندى جۇمىس اتقارىلۋدا.

جول دەمەكشى, ماڭعىستاۋدا «جىڭعىلدى – شايىر – شەر­قالا» جول ۋچاسكەسى قۇرىلىسى تۇر­عىنداردىڭ «باس اۋرۋىنا» اينالدى. قارجىنىڭ 90 پايىزى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن, نەبارى 29 شا­قىرىمدىق جول قۇرىلىسى باستالعالى ءۇش جىل, الايدا حالىق يگىلىگىنە ۇسىنىلادى دەگەن قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ «جىرى» كوپ. ياعني قۇرىلىستى ساپالى سالۋعا جانە مەر­زىمىندە بىتىرۋگە مىندەتتى مەردىگەر مە­كەمەنىڭ جۇمىسىنان شىققان ءمىن ماسەلەگە اينالىپ كەتتى. جوباعا جاۋاپتى «التىنقۇرىق» مەردىگەر مەكەمەسىنە جول ساپاسىنا قاتىستى بىرنەشە رەت ەسكەرتۋلەر بەرىلگەنىمەن ءالى كۇن­گە ورىندالماي كەلەدى. ناقتى ايتساق, جەرگىلىكتى ۇلتتىق ساپا ورتالىعىنىڭ زەرتحاناسىندا تالدانعان سىنامالار نەگىزىندە باستاپقىدا مەردىگەر تاراپقا جولدىڭ اسفالت-بەتوندى جابىندىسى شەكتەن تومەن ەكەندىگى تۋرالى ەسكەرتۋلەر بەرىلگەن. ەكى رەت جولدانعان قىزمەتتىك حاتقا قىڭق ەتپەگەن مەردىگەر مەكەمەنىڭ ۇنسىزدىگىن ەشكىم تۇسىنە الار ەمەس. وزىنە جولدانعان زەرتحانا قورىتىندىسىمەن كەلىس­پەگەن جاعدايدا تالداۋ جاسا­تىپ, وكىلەتتى ورگاندارعا شاعىمدا­نۋعا قۇقىلى بولا تۇرا مۇنداي ارەكەتكە دە بارماعان مەكەمەنىڭ جۇمىسىن ماماندار «جۇمىسىنا جاۋاپسىزدىقپەن قاراۋ» دەپ باعالاپ وتىر.

ماڭعىستاۋ وبلىستىق جولاۋ­شىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى مەن «جول اكتيۆتەرى ۇلتتىق ساپا ورتا­لىعىنىڭ» ماڭعىستاۋ فيليالى ءوزارا كەلىسىمشارتقا وتىرۋى سەبەپتى ەكى جاق ماماندار بەرگەن زەرتحانا ساراپتاماسىنا ساي جول ساپاسىنا تالاپ قويۋعا قۇقىلى.

– ەندىگى كەزەكتە ولقىلىق تۇزەل­مەسە, ول جەردى مەردىگەر تو­لىق قىرىپ تاستاپ, قايتادان ءوز اقشاسىنا سالۋى ءتيىس. سەبەبى جۇمسالعان اقشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى, ءار نار­سەنىڭ ەسەبى بار. ال جوبا بيىل تولىعىمەن اياقتالۋى ءتيىس, – دەي­دى ولار.

قازىر ۋچاسكەدە جۇمىستىڭ تىم باياۋ ءجۇرۋى سەبەپتى اتالعان جەرمەن وتەتىن كو­لىكتەر مەن جۇمىس­شىلار ءۇشىن «جاسىل ءدالىز» جاسالعان. الداعى كۇندەرى جول ساپاسىن باقىلاۋشىلار تا­عى ءبىر مارتە تەكسەرۋ جۇرگىزەدى. بۇل رەتتە دە جول ماتە­ريالدارى تالاپقا ساي بولماي شىقسا, تراس­سا ساپاسىز سالىنعان دەپ ايتۋ­عا بولادى. كەمشىلىكتەر تۇگەل جويىلماي, مەردىگەر جاۋاپ­كەرشىلىكتەن بوساتىلمايدى.

ەكپىنى باياۋ ءارى ماردىمسىز, ساراپتاما قورىتىندىسىنا ساي جۇ­مىسى ساپاسىز دەپ تانىلسا دا توڭ-تورىس كۇيدە جۇرگەن مەردىگەر مەكەمەنىڭ نە ويلاعانى بارىن ەشكىم بىلمەيدى. حالىققا قاجەتى بىرەۋدىڭ ويى مەن ويىنى ەمەس, جولدىڭ جايلى بولۋى. بى­راق مەردىگەر مەكەمەگە قاشان ء«تىل بىتەدى», جۇرت اراسىندا جىل­دار بويى جىرعا اينالعان جوبا قاشان ءوز مارەسىنە جەتەدى, بەلگىسىز...

 اپاتتىڭ ايىبى, وپاتتىڭ وبالى وڭاي ەمەس...

ساپالى جول – قاۋىپسىز ءومىر كە­پىلى. جول بويىندا ورىن الاتىن جول-كولىك وقيعالارىنا وزگە دە سەبەپتەرمەن بىرگە جول ساپاسىنىڭ دا اسەر ەتەتىنى انىق. ماڭ­عىستاۋ وبلىسىندا 2019 جىلى 9 اي قورىتىندىسى بويىنشا جول-كولىك وقيعاسىنىڭ سانى 4,1%-عا, سونداي-اق ونىڭ سالدارىنان جاراقاتتانعاندار 14,0%-عا وسكەن, ال قازا بولعاندار سانى 13,7%-عا تو­مەندەگەن. ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشىنىڭ تومەن­دەۋى قۋان­تارلىق جاعداي, بولماسا ءتىپتى جاقسى. سون­­دىقتان قولدا بار مۇمكىندىكتى تولىق پاي­دا­لانىپ, بولىنگەن قاراجاتتى تولىق جۇم­ساپ جانە كاسىبي شەبەرلىكتى زاماناۋي تەح­نول­و­گيا­­لارمەن ۇشتاستىرا قىزمەت ەتۋدىڭ ما­­ڭى­زى زور.

الايدا جۇمىسى قىزىپ جات­قان جولدار ساپا­سىندا ءمىن جوق ەمەس. «جول اكتيۆ­تەرى ۇلت­تىق ساپا ورتالىعى» ماڭ­عىس­تاۋ فيليالىنىڭ قىزمەتكەر­لەرى بيىلعى العاشقى ءۇش اي­دا وڭىردەگى رەسپۋبليكالىق جانە جەر­گىلىكتى ماڭىزداعى تراس­سا­لارعا 84 رەت تەكسەرۋ جۇ­مى­سىن جۇرگىزدى. جول قۇرى­لى­سى مەن ساپاسىن باقىلاۋ­شىلار اي­ماقتا سالىنىپ جاتقان رەس­پۋب­ليكالىق ماڭىزداعى جول­دار­عا 56 رەت, جەرگىلىكتى ماڭىز­داعى تراسسالارعا 28 رەت بارىپ, سىنامالار العان ەدى.

– قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار­دىڭ كومەگىمەن جول قۇرىلىسىندا قولدانىلعان 160 ماتەريال الىندى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز كۇت­­كەن كەمشىلىكتەر تاعى دا انىق­­­تالىپ وتىر. ماسەلەن, رەس­پۋب­­ليكالىق ماڭىزعا يە اۆتوموبيل جولىنان الىنعان بەس سىنامانىڭ ساپاسى نورماتيۆتىك قۇجاتتار تالابىنا سايكەس كەلمەي شىقتى. ال جەرگىلىكتى جولداردان تابىلعان ولقىلىق بۇدان ون ەسە كوپ. ىرىكتەلىپ الىنعان 155 جول ماتەريالىنىڭ 56-سى قول­دانىسقا جارامسىز, – دەيدى فيليال قىزمەتكەرلەرى.

جالپى, بيىلعى جىلدىڭ ال­عاشقى توقسا­نىندا وبلىس كولە­مىندە جول سالۋدىڭ ساپاسىن تەك­سەرۋ كەزىندە 103 اقاۋ تابىل­دى جانە ونىڭ جۇزگە جۋىعى رەس­پۋبليكالىق ماڭىزداعى تراس­­سالارعا قاتىستى. تەكسەرۋشى مە­كە­مەنىڭ قۇزى­رەتى – انىقتالعان كەم­شىلىكتەردى تەز ارادا تۇزەتۋ ءۇشىن جول سالۋشى مەردىگەر مەكەمەلەر مەن ولارعا تاپسىرىس بەرۋشى مەملەكەتتىك مەكە­مە-كاسىپورىندارعا قىزمەتتىك حات جولداۋ. جول اكتيۆتەرى ۇلتتىق ساپا ورتالىعى ماڭ­عىستاۋ فيليالى بۇل تۇرعىدا ءتيىستى دەگەن مەر­دىگەرلەر مەن مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرۋشى مەكەمەلەرگە 46 رەت قىزمەتتىك حات جولداعان.

حاتقا جاۋاپ بولا ما, ەڭ باس­تىسى, ايتىلعان سىن مەن تا­بىل­عان ءمىندى قورىتىپ, ورىن العان ولقىلىقتار تۇزەتىلە مە؟ بۇگىندە ماڭىزدى ساۋال وسى بولىپ تۇر. پايدالانۋعا بەرىل­گەن سوڭ كوپ ۇزاماي ويى­لىپ-تەسىلىپ, سوگىلىپ-سەتىنەپ, جولاۋ­شىلاردىڭ مازاسىن, كولىك­تەردىڭ سۇرقىن الۋى, جولدا ءجۇرۋ ۋاقىتىنا كەرى اسەر ەتۋى بىلاي تۇرسىن, ءومىر قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە ال­ماي, كەرىسىنشە اپاتتى جاع­داي­­دىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپكەر بولما­سىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ەكى دۇنيەدە دە اپات­تىڭ ايىبىن, وپات جاننىڭ وبالىن ارقالاۋ كىم-كىمگە دە وڭاي بولماسى انىق. بۇل جول سالۋشى مەكەمەلەرگە ۇلكەن مىندەت جۇكتەيدى. ولار وزىنە ارتىلعان سە­نىم مەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىن­گەنىن بولىنگەن قارجىنى تيىن-تەبەنىنە دەيىن جۇمساپ, ءبىر-ەكى جىلدان سوڭ قايىرا جون­دەۋگە سۇرانىپ تۇرمايتىن ساپالى جولدى حالىققا ۇسىنىپ, سوڭى­نان ساپالى ءىس, داڭعايىر جول قالدىرۋ ارقىلى دالەلدەۋى ءتيىس.

ماڭعىستاۋ وبلىسى