قاسىم-جومارت توقاەۆ: قيىندىقتى بىرگە ەڭسەرەمىز (مەملەكەت باسشىسى ەل الدىندا تۇرعان ەڭسەلى مىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى)

مەملەكەتتىك كوميسسيا قايتا قۇرىلادى

جەر-جاھانعا قاۋىپ توندىرگەن ىندەتتىڭ ەلىمىزدە كەڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىندا قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇ­مى­سى قورىتىندىلانىپ, توتەنشە جاعداي رەجىمىنىڭ اياقتالعانى ءمالىم بولدى. سوڭعى ەكى ايدا قولعا الىنعان ءىس-شارالار سارالانعان وتىرىستا ءسوز تىزگىنىن ۇستاعان پرە­­زي­­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قاۋىپ-قاتەردىڭ ءالى بەتى قايتا قويما­­عانىن, دەگەنمەن ىندەتتىڭ شارىقتاۋ شەگى ارتتا قالعانىن اتاپ ءوتتى.

– توتەنشە جاعداي رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملە­كەت­تىك كوميسسيا اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ, ولاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جانە بيزنەسىن قولداۋ ءۇشىن 500-گە جۋىق شەشىم قابىلدانىپ, جۇزەگە اسىرىلدى. ەندى توتەنشە جاعداي رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋ جو­نىندەگى كوميسسيا ەكونو­مي­كالىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋ جو­نىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا بولىپ قايتا قۇرىلادى. بۇ­گىن بۇكىل ەلىمىزدەگى توتەنشە جاع­داي رەجىمى اياقتالدى. الايدا كەي­بىر ايماقتاردا دەرتتىڭ تارا­لۋى باسەڭدەمەي وتىر. ىندەت تو­لىعى­مەن جويىلىپ كەتكەن جوق. پان­دە­ميا حالىقتىڭ دەنساۋ­لىعى­نا ءالى دە قاۋىپتى. سوندىقتان كاران­تين­دىك شەكتەۋلەر ءار وڭىر­دەگى جاع­دايدىڭ جاقسارۋىنا قا­راي بىر­تىندەپ الىنادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, كوپ­تەگەن سالانىڭ قىزمەتى قالپىنا كەلە باستادى. قازىردىڭ وزىندە 1 ميلليون 100 مىڭنان اسا ازامات جۇمىسقا شىقتى. ەندى ەلىمىز بو­يىنشا دۇكەندەردىڭ ءبىرازى اشىلىپ, ءسان سالوندارىنىڭ, ءبىلىم ورتالىقتارىنىڭ تاعى باسقا نىسانداردىڭ قىزمەتى قايتا جاندانا باستايدى. ساياباقتار اشىلادى. جولاۋشىلارعا ارنالعان اۋە تاسىمالىنىڭ جۇمىسى قالپىنا كەلەدى. بۇعان دەيىن 6 قالانىڭ اۋەجايى اشىلعان بولاتىن. ەندى وعان تاعى 7 قالا قوسىلادى.

ايتسە دە كوپتەگەن شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالعانىنا قاراماستان, كۇندەلىكتى ومىردە ساقتىق شارالارىن قاتاڭ ۇستانۋ ماڭىزدى بولىپ قالا بەرمەك. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت جاڭا سانيتارلىق ەرەجەلەردى دايىنداپ, ەنگىزۋى قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. اتاپ ايتقاندا, شاعىن, ورتا, ءىرى كومپانيالار جاڭا ەرەجەلەرگە سايكەس جۇمىس ىستەۋى كەرەك. الەۋمەتتىك اراقاشىقتىقتى ساقتاۋ, كوپشىلىك جينالعان جەردە بەت­پەردە تاعىپ ءجۇرۋ قالىپتى جاعدايعا اينالۋعا ءتيىس. وبلىستار ارا­سىنداعى كولىك قاتىناسىنا قا­تىستى شەكتەۋلەر قالا بەرەدى. قو­عامدىق كولىكتەر جارتىلاي جۇك­­تەمەمەن جۇمىس ىستەيدى. جو­لاۋ­شىلاردان بەتپەردە تاعۋ تا­لاپ ەتىلەدى. كوشەدە توپتاسىپ جۇ­رە­تىندەر 3 ادامنان اسپاۋى كەرەك. مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ 50 پا­يىزى قاشىقتان جۇمىس ىستەي بەرە­دى. جەكە كاسىپورىن باسشىلارى قانشا قىزمەتكەردى جۇمىسقا شى­عا­راتىنىن وزدەرى انىقتاۋعا ءتيىس.

 پاندەميا ءالى دە قاۋىپتى

– جۇرتتىڭ كوبى ءالى دە ۇيدە وتىرا تۇرعانى دۇرىس بولار ەدى. بۇل – ەڭ الدىمەن, ادامدار­دىڭ قاۋىپ­سىزدىگىنە بايلانىس­تى ماسەلە. جۇمىس ورنىندا الەۋ­مەت­تىك اراقاشىقتىق جانە قاتاڭ ساني­تارلىق رەجىم ساقتالۋى قاجەت. ىن­دەتتىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءوزى­مىزدىڭ امان-ساۋلىعىمىزعا, ەڭ الدىمەن, ءوزىمىز جاۋاپتى بولۋى­مىز كەرەك. ىندەت قايتا ورشى­گەن جاعدايدا ۇكىمەت ناقتى شۇ­عىل ءىس-قيمىل جوسپارىن دايىندايدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەلىمىزدە داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ ەكى توپتاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. 4,5 ميلليوننان اسا ادامعا 42 500 تەڭگە كولەمىندە قارجىلاي كومەك كورسەتىلۋدە. 1 ميلليوننان اسا ازاماتقا ازىق-ت ۇلىك پەن تۇرمىستىق زاتتار ۇلەستىرىلۋدە. كوممۋنالدىق تولەمدەردىڭ ءتاريفى تومەندەتىلدى. ونى تولەۋ ءۇشىن اسا مۇقتاج جاندار قوسىمشا كومەك الادى. 2 ميلليونعا جۋىق ازاماتتىڭ نەسيە تولەۋ مەرزىمى كەيىنگە شەگەرىلدى. قولجەتىمدى نەسيە بەرۋ, كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىن جۇرگىزۋ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ جانە ساقتاۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي قاراجات ءبولىندى. 700 مىڭنان اسا كومپانيا مەن كاسىپكەرلەر ءۇشىن سالىق جۇكتەمەسى ازايتىلدى. سول ارقىلى ولار 1 تريلليون تەڭگەگە جۋىق قارجى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك الدى.

پرەزيدەنت جۇمىس بارىسىندا ولقىلىقتاردىڭ بولعانىن, ىندەت كوپ تارالىپ, ەكونوميكالىق ماسەلەلەر قاتتى ۋشىعىپ كەتكە­نىن, سوعان سايكەس دەر كەزىندە شۇعىل شارالار قابىلدانعانىن ايت­تى. تۋىنداعان كوپتەگەن ماسە­لە قوعام وكىلدەرىنىڭ بەلسەنە قاتى­سۋى ارقىلى دا شەشىلىپ وتىردى. بۇدان وسى شاق «حالىق ۇنى­نە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجى­رىم­داماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ­ما­ڭىزدى كەزەڭىنە اينالعانى كو­رىندى.

قارجى رەزەرۆى جەتكىلىكتى

– كوروناۆيرۋس پاندەمياسى الەمدىك رەتسەسسيانىڭ باستا­لۋىنا سەبەپ بولدى. ءتىپتى ۇزاققا سوزى­لاتىن ەكونوميكالىق داعدا­رىسقا دا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن. جەر-جەردە پروتەك­تسيو­نيزم­نىڭ كۇشەيۋى بەلەڭ الۋدا. ەكو­نو­ميكانىڭ تۇتاس سالالارى توقى­راۋعا ۇشى­راپ جاتىر. 400 ميلليون­نان استام كاسىپورىن بانكروت بولۋدىڭ الدىندا تۇر. الەمدەگى ەڭبەككە جارامدى حا­لىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ تابىسى ازايدى. ساراپشىلار جاھان ەكونوميكاسى سوڭعى ءجۇز جىل ىشىندە بولماعان دەڭگەيگە تۇسەتىنىن بولجاپ وتىر. وسىنداي جاعدايعا قاراماستان, ەلىمىز بىرقاتار باسىمدىققا يە بولىپ وتىرعانىن ايتقىم كەلەدى. بىزدە قارجى رەزەرۆى جەتكىلىكتى جانە مەملەكەت قارىزىنىڭ كولەمى مۇمكىندىگىمىزگە ورايلاس. ەڭ باس­تىسى, ءبىز جاڭا احۋال جاعدايىندا جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن رەسۋرستاردى قايدا جۇمساۋ كەرەكتىگىن بىلەمىز, – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىق­تىڭ ءومىرى مەن دەن­ساۋ­لىعىن ساق­تاي وتىرىپ, ازا­ماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ, بيزنەستى قولداۋ جا­نە ونى دامى­تۋ, ءبىلىم جانە عى­لىم جۇيە­سىن جەتىلدىرۋ كۇن تارتى­بىنەن تۇس­پەيتىنىن ايتا كەلە, داع­دارىس كەزىندەگى جانە ودان كەيىن­گى دا­مۋدىڭ باسىمدىقتارىنا توق­تالدى.

– جۋىق ارادا ەڭ وزەكتى دەگەن مىناداي ماسەلەلەردى شەشۋىمىز كەرەك. ءبىرىنشىسى – قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوزىن ءوزى قامتۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ. بۇل ءۇشىن قولدا بار قۋاتتى شيكىزات قورى نەگىزىندە ونەركاسىپ سالاسىنداعى وڭدەۋدىڭ تىڭ تا­سىل­دەرىن دامىتۋ قاجەت. ءبىز قازاق­ستان ەكونوميكاسىنىڭ كەلەشەك­تەگى قۇرىلىمىنا جاڭا كوزقا­­راس­پەن قاراۋىمىز كەرەك. ونىڭ ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, قىزمەت كورسەتۋ سياقتى باستى سالا­لارىنىڭ ءرولىن ايقىنداعان ءجون. باسقاشا ايتقاندا, شۇعىل تۇردە ەكونوميكانىڭ جاڭا قۇرى­لى­مىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىسپىز. ەنەرگەتيكا سەكتورىنا ايتار­لىق­تاي رەفورما جۇرگىزۋ قاجەت. داع­دارىستان كەيىن بۇل سالا بۇرىن­عىداي بولمايدى. ورتا مەرزىمدەگى كەزەڭدە «جاسىل ەنەرگەتيكاعا» بەت بۇرۋ – اسا ماڭىزدى مىندەت. ين­دۋستريالاندىرۋ ۇدەرىسىنە قا­تىستى ۇستانىمدى قايتا قاراۋ قاجەت. ەكسپورتتىق جانە ىشكى نارىقتارداعى ناقتى مۇم­كىن­دىكتەردى ايقىنداۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە العا قويعان ماقساتتاردى, ءادىس-تاسىلدەردى بەلگىلەپ, ىلگەرىلەي تۇسكەن ءجون, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى ساتىپ الۋدى ساۋاتتى پايدالانۋدى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. وتاندىق تا­ۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋعا باعىت­تالعان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ ەرەكشە ءتارتىبى بيىل تامىز ايىنا دەيىن جالعاسىن تابادى.

 اگروسەكتوردى قولداۋ ۇلعايادى

مەملەكەت باسشىسى اگرار­شى­لارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتى­لەتىنىن مالىمدەدى. قازىردىڭ وزىندە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان فورۆاردتىق ساتىپ الۋلارعا قوسا وففتەيك-كەلىسىمشارتتاردى ەنگىزۋ جانە «قازاگرو» كرەديتتەرى بويىنشا بەرەشەكتى قايتا قۇرىلىمداۋ جولىمەن قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى كەڭەيتىلەدى.

قازاقستاندا 1 ميلليون 700 مىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق بار. الايدا ولاردىڭ ونىمدەرى ساۋدا وبەكتىلەرى ارقىلى رەسمي ساتىلمايدى جانە قايتا وڭدەۋ كاسىپ­ورىندارىنا تۇسپەيدى. مەم­لەكەت ولاردان سالىق المايدى, مۇن­داي شارۋاشىلىقتاردا جۇمىس ىستەيتىندەر الەۋمەتتىك جاعى­نان قورعالماعان. وسى رەتتە پرە­زيدەنت ۇكىمەتكە «اتامە­كەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتا­سىمەن بىرلەسىپ, اۋىلداعى كووپەراتسيالىق جەلىنى دامىتۋ ءۇشىن «ەگىس القابىنان – دۇكەن سورەسىنە دەيىن» اتتى قاناتقاقتى جوبانى بىرنەشە وڭىردە باستاۋدى تاپسىردى. سودان كەيىن ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, 2021 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي تولىققاندى باعدارلاما ازىرلەنبەك. وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە «قازاگرو» ارقىلى جىلدىق مولشەرلەمەسى 6 پايىز بولاتىن جەڭىلدەتىلگەن شاعىن نەسيە بەرىلەدى. مۇندا «دامۋ» قورىنىڭ كەپىلدىك بەرۋ تاسىلدەرىن پايدالانعان ءجون.

سونداي-اق تۇراقتى ساتىپ الۋ جانە ساتۋ جۇيەسىن قالپى­نا كەلتىرۋ كەرەك. جوباعا قاتىسۋ­شى­لاردى وقىتۋ جانە ولاردىڭ اگرار­لىق سالاداعى قۇزىرەتىن ارتتى­رۋ ءىسىن دە قولعا الۋ قاجەت. مۇنىڭ ءبارى 2 ميلليونعا جۋىق اۋىل تۇرعىنىنىڭ تابىسىن كو­بەيتۋگە, وتاندىق اۋىل شارۋا­شىلىعى كاسىپورىندارىنىڭ جۇك­تەمەسىن 53 پايىزدان 70 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

– ەكىنشىدەن, ءبىز «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى» باعدار­لا­ما­سىن جۇزەگە اسىرۋعا 1 تريل­ليون تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبو­لىپ وتىرمىز. بۇل – قوماقتى قارا­جات. ونى شاعىن بيزنەستى نەسيە­لەۋگە دە پايدالانۋعا بولادى. سو­نىڭ ءبارى قۇزىرلى ورىن­دار­دىڭ باقىلاۋىندا بولىپ, تو­لىعى­مەن ماقساتقا ساي جۇمسالۋعا ءتيىس. وسى كۇردەلى كەزەڭدە قارجى­لان­­دى­رىلىپ جاتقان جوبالار ارقىلى ەڭ الدىمەن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ قاجەت. بۇعان جۇمىسشىلاردى بارىنشا كوپتەپ تارتۋ كەرەك. ۇنەمى ەكونوميكالىق تابىس اكەلەتىن نەمەسە ادام كاپيتالىن دامىتاتىن باستامالار قولعا الىنۋى قاجەت. وسىعان وراي مەكتەپ, اۋرۋحانا جانە باسقا دا نىساندار سالىنىپ, جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. بىركەلكى نىسانداردىڭ ءار ايماقتاعى قۇنى وتە الشاق بولۋىنا جول بەرمەۋ اسا ماڭىزدى. وكى­نىشكە قاراي مۇنداي جاعداي بىز­دە كوپ كەزدەسەدى. جۇزەگە اسقان جوبا­لاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق تيىمدىلىگىنە تالداۋ جا­سالادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت, ۇشىنشىدەن, ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ, جۇمىسپەن قامتۋدى كۇشەيتۋدىڭ جانە الەۋ­مەتتىك قولداۋدىڭ فاكتورى رەتىندە قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي سالۋ ماسەلەسىنە ءمان بەردى. بۇل رەتتە ول ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «7-20-25» باعدارلاماسى يپوتەكالىق نەسيەلەندىرۋگە جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلكەن سەرپىن بەرگەنىن اتاپ ءوتتى.

 تۇرعىن ءۇي نەسيەسى: 5-10-20

– كەزەكتە تۇرعان ازاماتتاردىڭ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي نەسيەسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ار­نال­عان «5-10-20» جاڭا جوباسىن ىسكە اسىرۋدى تاپسىرامىن. وسى­عان وراي داعدارىسقا قارسى بولىن­گەن قاراجات ەسەبىنەن 390 ميل­ليارد تەڭگە بولەمىز. بيىل ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان كولەم­دە تۇرعىن ءۇي سالىنادى. اتاپ ايت­قاندا, 15 ميلليون شارشى مەتر نەمەسە 150 مىڭ پاتەر. ازامات­تارىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي جاع­دايىن جاقسارتۋ – ماڭىزدى ماسەلە. شىن مانىندە, بۇل – ۇكىمەت جۇمى­سىنداعى ستراتە­گيالىق باسىم­دىعى بار باعىت­تاردىڭ ءبىرى. سول ءۇشىن ينستي­تۋتسيونالدىق قۇرى­لىمدى جاڭ­عىرتۋ كەرەك. ۇكىمەت جىل سوڭىنا دەيىن «تۇر­عىن­ۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» اكتسيو­نەر­لىك قوعامى نەگىزىندە تولىق­قاندى دامۋ جانە قولداۋ كورسەتۋ باعىتىنداعى «وت­با­سى بانكىن» قۇرۋعا ءتيىس. بۇل قۇرى­لىم تۇرعىن ءۇي ەسە­بىن, كەزەك­كە قويۋ جانە ءۇي بەرۋ ءتار­تىبىن ءبىر ورتالىقتان جۇ­زەگە اسى­راتىن بو­لادى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسى ازاماتتارعا زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن باسپانا الۋ ءۇشىن پايدالانۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن 1 شىلدەگە دەيىن اياقتاۋدى جۇكتەدى.

 سالىق تولەۋدەگى الەۋمەتتىك ادىلدىك

تورتىنشىدەن, پرەزيدەنت تاراپىنان الەۋمەتتىك ادىلدىك ءۇشىن جالاقى مەن باسقا دا كىرىس تۇرلەرىنە قاتىستى جەكە كىرىس سالىعىنىڭ ۇدەمەلى ولشەمىن ەنگىزۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ كەرەك ەكەنى نازارعا الىندى. مۇن­داعى ماقسات – ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ مەيلىنشە كەڭ تاراعان ءارى جاسىرىن ءتاسىلىن «كولەڭكەدەن» شىعارۋ. ەگەر ءتيىستى سالىق مولشەرى قىسقا­راتىن بولسا, جالاقىنى جاسى­رىن تولەۋدىڭ قاجەتتىلىگى بول­مايدى. حالىقتىڭ تابىسى تومەندەگەن قازىرگىدەي جاعدايدا تۇتى­نۋشى­لارعا نەسيە بەرۋ نارىعىنا موني­تورينگ جۇرگىزۋدى جالعاستىرۋ ماڭىزدى. بۇل ازاماتتاردىڭ قا­رىز­عا بەلشەسىنەن باتۋىنا جول بەر­مەۋ ءۇشىن كەرەك.

– جاڭا الەۋمەتتىك تولەمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بىرىڭعاي جيىن­تىق تولەم تالاپ ەتىلدى. اتالعان الەۋمەتتىك كومەكتى العان ازا­ماتتاردىڭ 40 پايىزدان استامى بىرىڭعاي جيىنتىق تولەمدى العاش رەت تولەدى. بۇلار – شىن مانىندە, مەملەكەتتىك كومەككە مۇقتاج جان­دار. ولاردى ەكونوميكاعا بارىنشا تارتۋ قاجەت. وسى ازامات­تاردىڭ وزىمەن-ءوزى قالىپ, قايتادان «كولەڭكەگە» كەتۋىنە جول بەرمەۋ كەرەك. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە مەملەكەتتىك قولداۋعا, الەۋمەتتىك كومەككە, لايىقتى زەينەتاقىعا, ەڭ الدىمەن, زاڭدى جۇمىس ىستەپ, سالىق تولەگەندەر عانا قول جەتكىزە الادى. سوندىقتان ۋاقىتشا جۇمىسسىز قالعاندارمەن قاتار وسىنداي ازاماتتار دا ۇكىمەت پەن اكىمدەردىڭ ۇدايى نازارىندا بولۋى كەرەك. نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا كەز كەلگەن ادام جۇمىسىنان ۋاقىتشا ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن. وسىعان وراي ۇكى­مەت ەڭبەك بيرجاسىنا تىركەۋدى بارىنشا جەڭىلدەتۋى قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

 ۇلتتىق بيزنەستى دامىتۋدىڭ ۇتىمدى جولدارى

وتىرىستا جاريا بولعان بە­سىنشى باسىمدىق – ۇلتتىق بيزنەستى قولداۋ. مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ ايتۋىنشا, سۇرانىس كولەمى ازايىپ, اكتيۆتەر مەن كەپىل­دەگى مۇ­لىكتىڭ نارىقتىق قۇنى تومەن­دەگەن جاعدايدا «دامۋ» قورىنىڭ نە­سيەنى كەپىلدەندىرۋ مۇمكىندىگىن پاي­دالانۋ اسا ماڭىزدى. قوردىڭ كەپىلدىگى ۇلتتىق بانكتىڭ اينا­­لىمداعى قاراجاتتى نەسيە­لەۋ باعدارلاماسى ارقىلى بەرى­لەتىن زايمداردى قامتيدى. ونىڭ مولشەرى – 600 ميلليارد تەڭگە. قاجەت بولعان جاعدايدا مۇنىڭ كولەمى ۇلعايا تۇسپەك. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى ەكونوميكانى نەسيەلەۋ كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن پرۋدەن­تسيالىق شەكتەۋلەردى قىسقارتۋ جانە وتىمدىلىككە قىسىم كورسەتۋدى ازايتۋ شارالارىن قابىلدادى. بۇل بانك سەكتورىندا شامامەن 600 ميلليارد تەڭگەنى ۇنەم­دەۋگە مۇمكىندىك بەردى. اتالعان قاراجات ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن جۇمسالۋعا ءتيىس. ۋاقىتشا پرۋدەن­تسيالىق قوسىمشا شارالار ازىرلەۋ كەرەك. سول ارقىلى بانكتەردىڭ ەكو­نوميكانى نەسيەلەندىرۋ مۇم­كىندىگىن ارتتىرامىز.

– ميكرو جانە شاعىن كاسىپ­كەرلىك سالاسىنا دا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەت. بۇل سالا وكىلدەرىنە بانكتەردىڭ ستاندارتتى ونىمدەرىن پايدالانۋ ءۇشىن قاتاڭ شەكتەۋ قويىلىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا شاعىن بيزنەس ءۇشىن ارنايى شارالار قاراستىرۋدى تاپسىرامىن. ۇكىمەت پەن «اتامەكەن» ۇكپ بۇعان بولىنەتىن قاراجات كولەمىن ايقىنداۋعا ءتيىس. بانكتەر مەن باسقا دا قار­جى ۇيىمدارى بىرقاتار سالاعا قاتىس­تى نەسيەنى قايتارۋ مەرزى­مىن شەگەردى. جەڭىلدىك بەرىلگەن مۇن­داي سالالاردىڭ ءتىزىمى كەڭەيتىلەدى. بۇل – بيزنەستى قولداۋدىڭ تاعى ءبىر ناقتى شاراسى. بۇعان ساۋدا, وڭدەۋ ونەركاسىبى, كولىك جانە قويما, قوناقۇي جانە تاماقتانۋ, اقپارات جانە بايلانىس, ءبىلىم جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى ەنگىزىلۋگە ءتيىس. وڭدەۋ ونەركاسىبىنە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ءاردايىم نەگىزگى مىندەتىمىز بولادى. بۇل سەكتورداعى ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ دامۋ بانكىنە قوسىمشا قارجى ءبولۋ قاجەت. سونىمەن قاتار وندىرۋشىلەردىڭ كەڭەيتىلگەن مىندەتتەمەلەرى بو­يىنشا جينالعان قاراجات ەسەبىنەن ونەركاسىپتى دامىتۋ قورىن قۇرۋعا بولادى. ونىڭ جۇمىسى بيزنەستى قولجەتىمدى نەسيەمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالادى. مۇنداي نەسيە وڭدەۋ ىسىمەن اينالىساتىن بولا­شاعى زور كاسىپورىندارعا 3 پايىزدان اسپايتىن مولشەرلەمە بويىن­شا بەرىلەدى, – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ, التىنشىدان, شەتەل كاپيتالى ءۇشىن باسەكەلەستىك ارتقان كەزدە ءاربىر قارجىگەرمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەۋگە باسا ءمان بەرۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. بۇل رەتتە ينۆەستيتسيا تارتىپ, قور نارىعىن دامىتۋ ءۇشىن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ باعىتى نازارعا الىندى.

– بۇل مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى جەكەشەلەندىرۋ بارىسىندا اسا ماڭىزدى بولماق. سونىمەن قاتار بيزنەستەگى داۋ-دامايلار كەزىن­دە وتاندىق كاسىپكەرلەر ءۇشىن اعىل­شىن قۇقىعىنىڭ باسىمدىعى مەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ اربيتراجىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ۇلتتىق كومپانيالارىمىزعا تيەسىلى جەكەلەگەن قۇرىلىمداردى شەتەلدىك زاڭنامانىڭ اياسىنان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قۇزىرىنا بىرتىندەپ كوشىرۋدى باستاعان ءجون. ەگەر ءوز كومپانيالارىمىز باسقا ەل زاڭناماسىنىڭ قۇزىرىندا بولۋدى قالاپ جاتسا, شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنە يە بولا المايمىز. ۇكىمەت, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانە شەتەلدەردەگى وكىلدىكتەر «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ينۆەستيتسيالىق سالىقتىق رەزيدەنتتىگى جونىندەگى باعدارلاماسىن ناسيحاتتاۋعا كۇش جۇمىلدىرۋى قاجەت. ورتالىق اكىمشىلىگى 2025 جىلعا دەيىنگى جاڭا ستراتەگيانى ازىرلەۋدە, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

جەتىنشىدەن, پرەزيدەنت كاسىپ­ورىنداردىڭ ءبارىن جانە بارلىق جۇمىس ورنىن ساقتاۋ قيىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءاربىر بيزنەستىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – بۇكىل الەمگە ءتان جاعداي. سوندىقتان توتەنشە جاعداي رەجىمىنىڭ ەنگىزىلۋى ودان كوبىرەك زارداپ شەككەن ەكونوميكا سەكتورلارى ءۇشىن فورس-ماجور بولعانىن زاڭ جۇزىندە مويىنداۋ كەرەك. بۇل رەتتە جەكە كاسىپكەرلەر مەن شاعىن بيز­نەس وكىلدەرى سوتقا جۇگىنگەن كەز­دە توتەنشە جاعداي رەجىمى فورس-­ماجور رەتىندە مويىندالۋعا ءتيىس.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باس­شى­سى وسى كۇردەلى كەزەڭدە جەكە­مەنشىك پەن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايتىپ, بيىلعى 1 قازانعا دەيىن زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەرگە قاتىستى بانكروتتىق راسىمدەردى باستاۋدى توقتاتا تۇرۋدى تاپسىردى. بۇل الاياق كرەديتورلاردىڭ قىسىم جاساۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن كەرەك.

 تۇرالاعان اكتيۆتەردىڭ وركەنيەتتى نارىعىن قۇرۋ – جۇيەلى شەشىم

– كەلەسى ماسەلە. وسىعان دەيىنگى داعدارىستاردىڭ سالدارى­نان بانكتەردىڭ بالانسىندا ەكو­نوميكالىق اينالىمنان شىعىپ قالعان اكتيۆتەر سانى كوبەيدى. بانكتەر تۇرالاپ قالعان اكتيۆتەردى ساتۋ ءۇشىن ناقتى جوسپار ازىرلەپ, سوعان جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردىڭ جۇ­مىسىن باقى­لاۋدى جانە باعا­لاۋدى كۇشەيتۋى كەرەك. قارجى نا­رى­عىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنت­­تىگى قاتەردىڭ الدىن الۋعا باعىت­تالعان قاداعالاۋ شاراسى ار­قىلى بانكتەردىڭ قيىندىققا تاپ بولعان اكتيۆتەرگە قاتىستى جۇ­مىسىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋدى جانە باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. تۇرالاپ قالعان اكتيۆتەردىڭ وركە­نيەتتى نارىعىن قۇرۋ – جۇيەلى شە­شىم. سەكيۋريتيزاتسيا مەن ساقتان­دىرۋدىڭ قاراپايىم ءارى وڭتايلى تەتىگىن قالىپتاستىرۋ كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى ازامات­تاردى قولداۋ مەن بيزنەستى دامى­تۋعا ارنالعان وسى جانە باسقا دا شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قايتا قال­پىنا كەلتىرۋ جونىندەگى كەشەندى جوس­پار ازىرلەنىپ جاتقانىن, ول جوس­پار جۋىق ارادا بەكىتىلەتىنىن ما­لىمدەدى.

 جاڭا تالاپقا ساي جۇيە كەرەك

پرەزيدەنت ءوز سوزىندە جاڭا تا­لاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالا­لارىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە ەرەكشە نازار اۋداردى. ول حالىق اراسىنا جۇقپالى اۋرۋدىڭ تارالۋىن باقىلاۋ, تەلەمەديتسينانى جانە قاشىقتان دياگنوستيكا جاساۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ادىستەرىن ازىرلەۋ; ۇلتتىق سانيتارلىق-ەپيدە­­ميالىق قىزمەتتى بارىن­شا كۇشەيتۋ, بەدەلدى عالىم­دار مەن ساراپشىلاردى جۇمىل­دىرىپ, بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەس قۇرۋ سياقتى ماسەلەلەردى اتاپ ءوتتى.

بۇعان قوسا ءبىلىم بەرۋ ءىسىن وڭ­تايلى ەتۋ نازارعا الىنىپ, بار­لىق وقۋ ورىندارىندا تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ تاپسى­رىلدى.

سونداي-اق مەملەكەتتىك باس­قارۋ جۇيەسىن جاڭارتۋ ماڭىزدى باعىت بولىپ بەلگىلەندى.

– ورنىققان جۇمىس ءتاسى­لى رەتىندە ۇكىمەتتىڭ, مينيستر­لىكتەردىڭ, اكىمدىكتەردىڭ ءتۇرلى جيىندارىن قاشىقتان وتكىزۋدى ۇسىنامىن. قاجەتسىز راسىمدەردى, كەلىسىمدەر مەن كەڭەستەردى, ۋاقىت پەن قاراجاتتى شىعىندايتىن باسقا دا شارالاردى جويۋ كەرەك. بۇل تاجىريبە ەسكىردى. ەلەكتروندى ۇكىمەت تۇجىرىمداماسىنىڭ ءمانىن قايتا قاراۋ قاجەت. كەڭەس الۋ, انىقتاما الۋ, ءوتىنىش بەرۋ جونىندەگى راسىمدەر ونلاين رەجىمىنە تولىق كوشىرىلدى. ال «egov» جۇيەسىنىڭ ءتىلىن حالىق ءۇشىن قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى ەتۋ قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.

جيىن بارىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركىستان وبلى­سىنداعى توتەنشە جاعدايدىڭ سالدارىن جويۋ ماسەلەسىنە دە توقتال­دى. 1 مامىر كۇنى وزبەكستانداعى سار­دوبا سۋ قويماسى بوگەتى بۇزىلىپ, ودان پايدا بولعان سۋ تاسقىنىنىڭ زيانى ءبىزدىڭ وڭىرگە دە ءتيدى. تەحنوگەندى سيپاتتاعى بۇل توتەنشە جاعدايدىڭ سالدارىنان ماقتاارال اۋدانىنا قاراستى 5 اۋىلدىڭ 1 مىڭنان اسا تۇرعىن ءۇيىن سۋ باسىپ قالدى. سونداي-اق 9 ەلدى مەكەندى سۋ باسۋ قاۋپى تۋىندادى.

– شۇعىل قابىلدانعان شارا­لاردىڭ ارقاسىندا سۋ تاسقىنىنىڭ ءارى قاراي تارالۋىنا جول بەرمەدىك. قازىر سۋ تاسقىنىنىڭ زارداپتارىن جويۋ, تازالاۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلۋدە. قوعامدىق ءتارتىپ پەن تۇر­عىنداردىڭ دۇنيە-مۇلكىنىڭ ساق­تالۋىن قامتاماسىز ەتۋ – باس­تى نازاردا. ءبىز اۋداننىڭ كۇن­دەلىكتى تىرشىلىگىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالار قابىلدايمىز. جالپى كۇزگە دەيىن قيراعان ۇيلەردىڭ ورنىنا جاڭا تۇرعىن ۇيلەر سالىنادى. زارداپ شەككەن ءاربىر ادامعا 100 مىڭ تەڭگە كولەمىندە وتەماقى تولەنەدى. مال شىعىنى, تاسقىننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنا تي­گىزگەن زيانى وتەلەدى. زارداپ شەككەن اۋدانعا كومەكتەسىپ جات­قان ازاماتتاردىڭ بارىنە ريزاشى­لىعىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى مەم­لەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوزىنىڭ سوڭىنا قاراي حال­قىمىزدىڭ بەكەم بىرلىگى بارىمىزگە كۇش-قۋات بەرەتىنىن, كەز كەلگەن مىندەتتى ورىنداۋعا مۇمكىندىگىمىز جەتەتىنىن ايتىپ, بۇل قيىندىقتى دا ەڭسەرەتىنىمىزگە سەنىم ءبىلدىردى.