داۋاسىز دەرتتىڭ دۇربەلەڭى باسىلماي تۇرعان قازىرگى ۋاقىتتا جۇرتتىڭ داۋ-دامايعا بوي الدىرماي, بارىنشا ىمىراشىل بولعانى ماڭىزدى. دەسە دە بىلايعى كۇندە ءبىر-بىرىنە دەس بەرمەي, باسىنان داۋى ارىلماي جۇرگەندەردىڭ قاراسى قىسىلتاياڭ شاقتا دا سەيىلەر ەمەس. وندايلارعا ورايى كەلىپ, سوتتىڭ ونلاينعا كوشكەنى وڭدى بولدى.
«بايتال تۇگىل باس قايعى» بولىپ تۇرعان تار كەزدىڭ وزىندە كەلىسپەۋشىلىك پەن كيكىلجىڭدى كەيىنگە قالدىرعانعا كوندىكپەي, سوتقا جۇگىنەتىندەر جەتەرلىك. ىندەتكە بايلانىستى كارانتين شارالارى قاتاڭداتىلعان العاشقى اپتادا كۇنىنە مىڭعا جۋىق سوت پروتسەسى قاشىقتان وتسە, ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا بۇل كورسەتكىش ەكى ەسە وسكەن. بۇگىنگى تاڭدا سوتتار كۇن سايىن 4,5 مىڭعا جۋىق ءىستى ونلاين رەجىمدە قاراپ جاتىر.
بۇدان توتەنشە جاعداي سوت ءىسىن تسيفرلاندىرۋدى ەداۋىر جەدەلدەتىپ جىبەرگەنىن بايقاۋعا بولادى. بيىل كارانتينگە دەيىن كۇنىنە 150 ونلاين سوت وتىرىسى وتسە, بىلتىر – 110, ال الدىڭعى جىلى بار بولعانى 40 پروتسەسس بەينەبايلانىس ارقىلى جۇرگىزىلىپتى. ال ءدال قازىر سوت پروتسەسى 100% ونلاينعا كوشىپ, سايكەسىنشە قۇجات اينالىمى دا تولىقتاي ەلەكتروندى فورماتقا اۋىستى. بۇل, ءارى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا جولداۋىندا سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا بايلانىستى تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋدى ىلگەرىلەتەدى. وسى ماقساتتا قازىر پارلامەنتتە سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا, ارتىق سوت رەسىمدەرىن قىسقارتۋعا, وزىق ەلەكتروندى سەرۆيستەردى ەنگىزۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر.
جالپى, قانداي جاعداي بولسىن, ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدان ءتيىستى ورگاندار قاشاندا قالىس قالمايدى. قازىر كوپ تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن قاشىقتان تارقاتۋعا تىرىسىپ جاتقان سوتتاردىڭ كەيىنگە قالدىرعان ىستەرى دە شامالى. بۇگىندە توقتاتىلعان ازاماتتىق ىستەردىڭ ۇلەسى 13%-دان اسپايدى, ال قىلمىستىق ىستەردىڭ ۇلەسى – 14%.
دەگەنمەن, ەل باسىنا كۇن تۋعان سىن ساعاتتا الاۋىزدىققا جول بەرمەي, اۋىزبىرلىگىمىزدى ساقتاۋعا تىرىسقان ءجون. وتباسى, وشاق قاسىنداعى ۇرىس-كەرىستى ۋشىقتىرماي, اعايىن اراسىنداعى ارازدىقتى قوزدىرماي, تاتۋلاسۋ ارقىلى كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋ قوعامدى ىزگىلىككە باستايدى. وسى ويدى جوعارعى سوت توراعاسى جاقىپ اسانوۆ تاتۋلاستىرۋ راسىمدەرىنە قاتىستى ۇندەۋىندە كەڭىنەن تارقاتادى. ول «جاۋ مەن داۋ – ەگىز» دەگەن بۇرىنعىنىڭ ءسوزىن مىسالعا كەلتىرىپ, داۋلاسۋ كەز كەلگەن, ءتىپتى دامىعان ەلدەرگە دە ءتان قۇبىلىس ەكەنىن ايتادى.
«بىزدە كەز كەلگەن داۋدى سوت شەشەدى دەگەن كوزقاراس قالىپتاسقان. دەگەنمەن, مىنانى بىلگەن ءجون. بىرىنشىدەن, ءىستى قاراۋ ۇزاققا سوزىلۋى مۇمكىن. ول اياقتالعانشا, ءبىر ەمەس, ءبىراز سوت وتىرىسى وتەدى. اپپەلياتسيا, ءتىپتى كاسساتسيا شەشىمى دە كوڭىلدەن شىقپاۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, بۇل – ۇلكەن شىعىن. مەملەكەتتىك باج تولەيسىز, سوت شىعىنىن وتەيسىز, زاڭگەر جالدايسىز. جولعا, قوناقۇيگە شاشىلاسىز. ۇشىنشىدەن, اشۋعا ەرىك بەرىپ, جۇيكەڭىز جۇقارادى. نەگە دەسەڭىز, سوت – داۋ الاڭى. وندا ايتىسىپ, تارتىسۋعا ءماجبۇرسىز. وتباسى, دوستار, جۇمىس, بيزنەس – ءبارى شەتتە قالادى. بۇل – بەر جاعى. كەيدە تاراپتار اشۋعا بەرىلىپ, ءبىر-بىرىنە اۋىر سوزدەر دە ايتىپ جاتادى. ەگەر داۋلاسۋشىلار ءبىر اۋلەتتەن بولسا, وندا سول شاڭىراقتان بەرەكە قاشادى. ال دوس, قىزمەتتەس بولسا, اراداعى سىيلاستىق بۇزىلادى», دەيدى جاقىپ اسانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە داۋ-داماي سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. 2014 جىلى سوتتاردا 1,6 ملن ءىس قارالسا, بۇل 2019 جىلى ەكى ەسە كوبەيىپ, 3,3 ملن-عا جەتكەن. ءار سۋديا ءبىر مەزەتتە 100-دەن اسا ازاماتتىق ءىس پەن ماتەريال قارايدى ەكەن.
«ىستەرگە كومىلگەن سۋديادان قانداي ساپا, قانداي ناتيجە كۇتۋگە بولادى؟ ونىڭ ۇستىنە اق-قاراسىن ايىرۋعا كەلمەيتىن جاعدايلار دا بار. مىسالى, اعايىن اراسىنداعى داۋدى سوت تارازىسىنا سالۋ قانشالىقتى دۇرىس؟ بابالارىمىز «الدىڭا كەلسە, اتاڭنىڭ قۇنىن كەش» دەگەن. بۇل – قانىمىزدا بار قاسيەت. قازاق دالاسىندا داۋ بەيبىت جولمەن شەشىلىپ وتىرعان. دامىعان ەلدەردە داۋلاردىڭ 70-90%-ى سوتسىز, بىتىممەن اياقتالادى. ەڭ دۇرىسى – تاتۋلاسۋ, كەلىسۋ, ءبىر مامىلەگە كەلۋ. بۇل – مەملەكەت وركەندەۋىنىڭ العىشارتى. مەنىڭ ۇندەۋىمنىڭ نەگىزگى سەبەبى دە – وسىندا», دەيدى جوعارعى سوت توراعاسى.
داۋدى سوتقا جەتكىزبەي شەشۋ – بەيبىتسۇيگىش حالىقتىڭ ءبىر سيپاتى. قانداي جانجالعا بولسىن جول بەرمەۋ ءۇشىن ەلىمىزدە جان-جاقتى جاعداي جاسالىپ جاتىر. وسى ماقساتتا وڭىرلەردە تاتۋلاسۋ ورتالىقتارى اشىلدى. وندا مەدياتورلار, پسيحولوگتار, باسقا دا ماماندار جۇمىس ىستەۋدە. بۇعان قوسا سوتقا كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دە قولعابىس ەتىپ جاتىر. ورتالىقتىڭ مىندەتى – ەكى جاققا دا قولايلى شەشىم ۇسىنۋ. بۇل – تاراپتار اراسىنداعى داۋدى تارقاتىپ قانا قويماي, قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ساقتالۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزەدى.
قازىر ىندەت ءورشىپ, كوپشىلىكتەن وقشاۋلانىپ وتىرعان شاقتا بولماشىدان وت شىعارىپ, وپىنىپ قالماس ءۇشىن بارىنشا تاتۋلاسۋعا تىرىسۋ قاجەت-اق. سوزگە توقتاۋ قاشاننان ءبىزدىڭ قوعامنىڭ باستى قۇندىلىعى بولىپ كەلەدى. ىرىستىڭ شاشىلماۋى ىمىراشىلدىقتان ەكەنى قاپەردەن شىقپاسا ەكەن.