قوعامدا پوليتسەيلەر تۋرالى پىكىر مەن كوزقاراس ءار الۋان. جۋىردا ءبىر اپاي «پوليتسەيلەردى ايايمىن, ءوزىمنىڭ جالعىز ۇلىم بار, ولار دا سول سياقتى اكە-شەشەسىنىڭ اياۋلى پەرزەنتى, جۇبايىنىڭ ارقا سۇيەر ازاماتى, بالا-شاعاسىنىڭ اسىراۋشى اكەسى ەمەس پە؟ مەن جۇمىسقا كەتكەن ۇلىمدى ءارتۇرلى ۋايىمدار جەتەگىندە كۇتىپ, ول ۇيگە ەنگەنگە دەيىن دەگبىرىم قالمايدى, ولاردىڭ دا اتا-اناسىنىڭ ءدال مەندەي بولىپ كۇتەتىنى انىق. بىراق حالىق سىيلامايدى, اۋىزدارىنا كەلگەندى ايتىپ, وجەكتەپ جاتادى. ءتىپتى سوڭعى كەزدەرى ابدەن ءجۇنى جىعىلىپ, ساعى سىنعان پوليتسەيلەر كوشەدە ادامداردى, نە كولىكتى قىزمەت بابىندا توقتاتقاندا اۋىر ءسوز ايتا ما نەمەسە ىلىك ىزدەپ ءسال نارسەنى تاۋداي ەتىپ ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ, ايداي الەمگە جايىپ ابىرويدى تۇسىرەر دەپ ۇرەيلەنە مە, ايتەۋىر وزدەرى قورقىپ, جىگەرسىزدەۋ سويلەيدى, جالتاقتاپ-جاسىپ تۇرادى. ءتىپتى پوليتسەي جامان دەگەننىڭ وزىندە ەرتەڭ وزدەرىنىڭ بالا-شاعاسى اراسىنان ەشكىمنىڭ ساقشى بولماۋىنا كەپىلدىگى جوق قوي ولاردىڭ», دەگەن ەدى كۇيىنە.
نەگە بۇلاي؟ راسىندا ءتارتىپ ساقشىسى بولۋ جەككورىنىشتى قىزمەت پە؟ سىمداي تارتىلعان سىمباتتى تۇلعاسىنا كورىكتى فورماسى, فورماسىنا كوركەم پاگونى جاراسىپ, جان-جاعىنا باتىلدىعىمەن, ادىلدىگىمەن, قايراتتىلىعىمەن ۇلگى بولۋى ءتيىس ساقشىلار مۇنداي كۇيگە قالاي ءتۇستى؟ كىشكەنتاي بالالارعا «وسكەندە كىم بولاسىڭ؟» دەگەندە «پوليتسەي بولامىن!» دەپ ويلانباي-اق جاۋاپ بەرەتىن بۇل قىزمەت, بۇل ماماندىق تاپ-تازا بالا قيالدىڭ قىزىعۋشىلىعىنا يە ەدى...
نەگىزى پوليتسەي دە, پوليتسەيلىك قىزمەت تە جامان ەمەس – ولار قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قاداعالاۋشىلار, ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋشى كۇش. ءزابىر كورگەن مەن جاپا شەككەننىڭ شاعىم ايتىپ بارار قورعانى, اققا جاق بولىپ ادىلدىككە اراشا تۇسەر ورىن. بىراق پوليتسەيلەر ءدال وسى ۇدەدەن كورىنە الىپ ءجۇر مە؟ قوعام اراسىنداعى اڭگىمە دە, تۋىنداپ تۇرعان ماسەلە دە – وسى جەردە.
بىراق ەلدە لاڭكەستەر لاڭ سالعان قيىن كەزدەردە ەلدى امان ساقتاۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن كەۋدەسىن وققا توسقان – پوليتسەيلەر, ءوز ءومىرىن ءوزى تارك ەتىپ كوپىردەن نە بيىك ۇيدەن سەكىرمەك بولىپ بەل بۋعانداردىڭ جانىنان تابىلىپ, ءوز باسىن قاتەرگە تىگەتىن – پوليتسەيلەر, اقجال تولقىنمەن الىسىپ سۋعا باتىپ بارا جاتقان ادامدى بايقاسا تەڭىزگە, الاپات ءورتتى كورسە جالىنعا قويىپ كەتەتىن – پوليتسەيلەر. كوشەدەگى ۇرى-قارىنى اۋىزدىقتاپ, كۇنى-ءتۇنى كوشە بويلاپ ءتارتىپتى تالاپ ەتىپ جۇرەتىن دە – سولار. جول ساقشىلارى قاداعالاپ تۇرماسا ەرسىلى-قارسىلى اعىلعان كولىكتەر اراسىندا قانداي باسسىزدىقتار بولاتىنىن ەلەستەتىپ كورىڭىز, سەبەبى مىڭداعان كولىكتەردىڭ تىزگىنىندەگىلەردىڭ كىمدەر ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى...
پوليتسەيلەر اراسىندا بىرەۋدى قۇتقارامىن دەپ ءوزى اجال قۇشقان بوزداقتار از ەمەس. تىرىسىندە پوليتسەي بولعانى ءۇشىن جەر-جەبىرىنە جەتەتىن حالقى قايعىلى كەزدە ايانىشپەن قاراپ, ازالى ءسوزىن ارنايدى. تۇسىنىكسىز. ازاماتتىڭ كوزى تىرىسىندە قادىرى جوق, ولگەن سوڭ باعالى. سوندا «پوليتسەي تەك قىزمەت بابىندا قازا بولسا عانا قۇرمەتتى بولا ما؟» دەپ ويلايسىڭ.
ەل پىكىرىنە سۇيەنسەك, ولار پوليتسەيلەرگە كوبىنە پاراقورلىق ءۇشىن رەنجيدى ەكەن. جول بويىندا – اقشا, قىلمىستى ءىستى تەرگەۋ-اشۋ ءۇشىن – اقشا, كەز كەلگەن ءىسى ءتۇسىپ بارعان ادامنىڭ تاعدىرىن, ءىسىن پارا شەشەدى دەپ قىنجىلادى تۇرعىندار. وكىنىشتىسى, پاراقورلىق, سىبايلاستىق بارلىق سالادا بار. ەگەر بۇل جامان ارەكەت دەندەپ كەتپەسە مەملەكەتتە سىبايلاستىققا قارسى كۇرەسەتىن بىلدەي ورگان قۇرىلىپ, بىلەك سىبانىپ, بەلسەنە ىسكە كىرىسەر مە ەدى؟! الايدا وسىلاي رەنجيتىندەر بىرجاقتى پىكىرگە سۇيەنەدى, سەبەبى پوليتسەيدىڭ ءبارى پاراقور ەمەس. ءوز ءىسىن ادال اتقارىپ, ەل-جۇرتىنىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن, قايىرىمدىلىق ىستەرىمەن ەلىن سۇيسىنتكەن, قاراپايىم باۋىرعا كومەك قولىن سوزىپ جۇرگەن ساقشىلار از ەمەس. جول بويىندا كولىك قوزعالىسى ەرەجەسىن بۇزىپ ءوتىپ پارانى ءوزى ۇسىناتىن جۇرگىزۋشىلەر دە بار. «التىن كورسە پەرىشتە جولدان تايار» دەگەندەي, تەك پوليتسەي ەمەس, وڭاي جەردەن ءتۇسىپ تۇرعان ولجادان, ويدا جوقتا ساپ ەتە قالعان سىيدان باس تارتۋ كوپ ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن تىرلىك! جول ەرەجەسىن بۇزباعان, ەشقانداي كىناسى جوق جۇرگىزۋشى-جولاۋشىدان قىزمەت بابىن پايدالانىپ «تەمەكىگە اقشا» سۇراعان پوليتسەي – ءوز قىزمەتىنىڭ ءمانىن تۇسىنە الماي, الدىنا كەلگەننەن الۋ كەرەك دەگەن ويدان ءارى اسا الماي قالعان جارتىكەش جاۋاپتىلىقتاعى جاندار, پوليتسەيلىك قىزمەت وندايلاردىڭ ورنى بولماۋى قاجەت.
ال قازاق تامسىلىندە ايتىلاتىن ء«بىر قارىن مايدى شىرىتەتىن ءبىر قۇمالاقتى» وزگە سالالاردان دا كەزدەستىرۋگە بولادى. ءبىر قىزىعى كەشە جۇمىسسىز كەزىندە پارا الاتىنداردى سىناپ-مىنەپ وتىراتىنداردىڭ الدەقالاي «بارماق جالاتاتىنى بار» جۇمىسقا ورنالاسسا – جالاپ-جۇقتاۋدى قالاي تەز مەڭگەرىپ كەتەتىنە تاڭعالاسىڭ. وسىعان قاراپ قىزمەتتى, ءتىپتى جامان دا بولسا پارا الۋدى سىنايتىنداردىڭ اراسىندا ادالدىق, ادىلدىككە اراشا بولۋشى شىنايى جاندارمەن بىرگە, كورە الماۋشىلىقتان, قىزعانىشتان, پايداكۇنەمدىكتەن اسىرا ءسوز ايتىپ, كۇيىنە ىزالاناتىندار دا بار دەۋگە بولادى.
جۋىردا ماڭعىستاۋدا ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ قىزمەتىنە سىن بولىپ, ابىرويلارىنا داق سالاتىنداي وقيعا تىركەلدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى وبلىستىق پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ, ماڭعىستاۋ وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ زاڭسىز ارەكەتىن اشكەرەلەدى. ياعني, ولار اقتاۋ قالاسىندا كارانتين كەزىندە «جۇمىس ىستەۋدى» جالعاستىرعان جەزوكشەلەر ورداسىنىڭ زاڭسىز ارەكەتىنە پوليتسيانىڭ «قامقورلىق» جاساعانىن انىقتادى.
بۇل تۋرالى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قوعامدىق كوممۋنيكاتسيالار ورتالىعىندا وتكەن بريفينگتە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى تەرگەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى باۋىرجان بايمىرزا مالىمدەدى.
باۋىرجان سەرىك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, وبلىس اۋماعىندا كارانتين جاريالانعانىنا قاراماستان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قۇقىقبۇزۋشىلىق ارەكەتتەردى توقتاتۋ شاراسىن قولعا الماعان. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت ءتارتىپ ساقشىلارى كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىن جۇقتىرعان ادامنىڭ جەزوكشەلىكپەن اينالىساتىن شەتەل ازاماتشالارىمەن بايلانىستا بولعانى تۋرالى اقپاراتتى جاسىرىپ قالعان دەپ تۇجىرىمداپ, پوليتسيا وسى تۋرالى مالىمەتتى «قۇپيادا ۇستادى» دەپ جاريالادى.
– اتالعان مالىمەتتەرگە ساي, پارا الۋ, قىزمەتتىك وكىلەتتىكتەرىن اسىرا پايدالانۋ, جەزوكشەلىكپەن اينالىسۋعا ارنالعان ورىنداردى ۇيىمداستىرۋ جانە ولاردى جاسىرۋ, ادامداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن جاعدايلاردى جاسىرىپ قالۋ فاكتىلەرى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلۋدە, – دەدى ول.
ساقشىعا جاراسپايتىن ورەسكەل ارەكەت, وزدەرى قىزمەت ەتەتىن, قورعاپ-سۇيەنەتىن زاڭعا قاراما-قارسى تىرلىك. بىراق سول ءۇشىن بۇكىل پوليتسەيگە كۇيە جاعا المايسىڭ, مىسالى, ءبىر مۇعالىمنىڭ, ءبىر جولسەرىكتىڭ, ءبىر دارىگەردىڭ نەمەسە كەز كەلگەن ءبىر ادامنىڭ ارەكەتى بۇكىل ۇجىمىنىڭ, ارىپتەستەرىنىڭ ايناسى ەمەس, ءبىر ءجۋرناليستىڭ پىكىر-پايىمى بارشا جۋرناليستەر قاۋىمىنىڭ ءۋاجى ەمەس.
وسىلايشا قىزمەتىن ورىنسىز, ءتىپتى تەرىس باعىتتا پايدالانعانداردىڭ كەسىرىنەن ونسىز دا حالىق اراسىندا بەدەلى كوتەرىلمەي كەلە جاتقان ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ قىزمەتى سىنعا ىلىكتى. كىنالىلەر جازالاناتىنى انىق, الايدا ولاردىڭ قاتەلىگىنىڭ «قولتاڭباسى» ساقشىلارعا دەگەن سەنىمدى سۇيىلتا بەرە مە دەگەن وي تۋىندايدى. ەلىمىزدە توتەنشە جاعداي ەنگىزىلىپ, كارانتيننىڭ شەكتەۋ-شارالارى كۇشەيگەن شاقتا قىزمەتتەرى بىرنەشە ەسەگە ارتقان, ىندەتتەن بۇرىن دا كەزدەسكەن قيىندىقتاردا دا ساپتان جوعالماعان ساقشىلاردىڭ وزىندىك ورنى بار. جول جيەگىندە قىزمەت اتقارىپ تۇرعان پوليتسەيلەردى كولىكپەن قاعىپ ءوتۋ, ونى «چەللەندجگە اينالدىرسا» دەپ كەلەكە ەتۋ – ورەسكەلدىك. پوليتسەي دە – ادام, وتباسىن اسىراۋ ءۇشىن ناپاقا تاۋىپ, مەملەكەتكە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ازامات. پوليتسەيلەرگە دەگەن قۇرمەتسىزدىك, انايى سوزدەر مەن تىلدەۋلەر ولاردىڭ دا جۇيكەسىن جۇقارتىپ, «كۇنى-ءتۇنى تىنىم تاپپاسا دا باسىنان ءسوز كەتپەيتىن» قىزمەتتەن ءوز ەركىمەن كەتۋىنە ءماجبۇر ەتەدى.
ءوز باۋىرى تۇگىل باسقانى «وكپەگە قيسا دا ولىمگە قيمايتىن» حالقىمىز ساقشىلاردى سىناسا دا سىيلاعانى ءجون, ال ولاردىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرۋگە ەشكىمنىڭ حاقى جوق! حالىقتىڭ سىنى – ءتارتىپسىزدى تەزگە سالار قالىپ, بىراق تەك ورىندى بولسا. قازاقتىڭ داۋلار مەن ءارتۇرلى ماسەلەلەردى شەشەتىن بي-شەشەندەرگە قازىلارعا, اقساقالدارعا جۇگىنۋى ەلدىڭ ءۇنىن تىڭداۋ, جۇرتشىلىق سوتىن مويىنداۋى ءجون-اق, بىراق بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلىدە وتىرىپ ورىندى-ورىنسىز پىكىرلەردى جاۋدىرۋ – باتىرلىق-بيلىك, ازاماتتىق ەمەس ەكەنى بەلگىلى. ءمىندى تۇزەتۋ ءۇشىن سىننىڭ ءوزى ورىندى, تەرەڭ تولعانىستان تۋىنداعان كوشەلى ۋاجدەردەن قۇرىلاتىن فيلوسوفيالىق شەشىم بولۋى ءتيىس. سونداي-اق ساقشىلار دا ءجونسىز ارەكەتى ءوزىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس سالانىڭ, بارشا ارىپتەستىڭ ابىرويىن اياقاستى ەتەر ىستەردەن ساق, اتتارىنا كىر كەلتىرەتىن ىستەردەن اۋلاق بولىپ, ەل-جۇرتىنا سۇيكىمىن كەتىرمەسە ەكەن!
ماڭعىستاۋ وبلىسى