جاھاندى جاپپاي COVID-19 پاندەمياسى بەلەڭ العالى ەكونوميكاسى شيكىزاتقا تاۋەلدى ەلدەردىڭ جاعدايى كۇن ساناپ قيىنداي تۇسۋدە. ەنەرگەتيكا مەن باعالى مەتالدار باعاسىنىڭ ارزانداۋى ءوز الدىنا, قارا التىن سانالاتىن مۇنايدىڭ قۇلدىراۋى ءتىزىمنىڭ كوشىن باستاپ تۇر. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ دايىنداعان كەزەكتى بايانداماسىندا جاقىن اراداعى الەمدىك ەكونوميكالىق احۋالعا بولجام جاسالىپ, دامۋشى ەلدەردىڭ ەندىگى باسىمدىق بەرۋى ءتيىس سەكتورلارى ايقىندالدى.
بولات ءوندىرىسىنىڭ جارتىسىنان استامى قىتايعا تيەسىلى
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قارجى جانە ينستيتۋتتار جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى دجەيلا پازارباسيوگلۋدىڭ ايتۋىنشا, كوروناۆيرۋس ىندەتى ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرۋمەن قاتار, مەملەكەتتەردىڭ قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىن تەجەپ, اسىرەسە شيكىزاتقا تاۋەلدى ەلدەردىڭ جاعدايىن قيىنداتىپ وتىر.
– بۇگىنگى ساياسي شەشىمدەردىڭ ىشىندە ەنەرگەتيكالىق سۋبسيديالاۋ رەفورمالارىن جۇرگىزۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. بۇل رەفورمالار قوعامنىڭ نەعۇرلىم وسال توپتارىن قورعاۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. ساياساتكەرلەر ساۋدا-ساتتىق سالاسىنداعى شەكتەۋلەرى توقتاتىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ءمان بەرۋ كەرەك, – دەيدى دجەيلا پازارباسيوگلۋ.
بانك كەلتىرگەن مالىمەت بويىنشا, شيكى مۇنايدىڭ قاڭتار-ناۋرىز ايلارىنداعى ورتاشا باعاسى 50 پايىزعا تومەندەدى. ءساۋىر ايىندا قارا التىن قۇنى تاريحي مينيمۋمعا جەتتى. دەسە دە, جىل سوڭىنا دەيىن مۇناي باعاسى ورتاشا ەسەپپەن باررەلىنە 35 دوللاردى قۇرايدى دەگەن بولجام بار. سونىمەن قاتار تۇتاستاي العاندا ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ (تابيعي گاز بەن كومىردى قوسا العاندا) باعاسى بيىل ورتاشا ەسەپپەن 40 پايىزعا تومەن بولادى دەپ كۇتىلۋدە. دەگەنمەن دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بولجامى وپتيميستىك كوزقاراسقا قاراي اۋىسىپ, 2021 جىلى باعا ءبىرشاما تۇراقتايدى دەگەن پىكىرگە سايادى.
الەمدىك داعدارىس سالدارىنان بيىل باعالى مەتالداردىڭ قۇنى دا قۇلدىراپ تۇر. اسىرەسە مىس پەن مىرىشتىڭ باعاسى ارزانداعان. بيىل جىل سوڭىنا دەيىن الەمدىك ونەركاسىپ سالاسى تۇرالاپ, مەتالل باعاسى شامامەن 13 پايىزعا قىسقارادى دەپ بولجانۋدا. جالپى, مەتالعا سۇرانىستىڭ كوپ بولىگىن قىتاي قامتاماسىز ەتىپ وتىرعانى بەلگىلى. بۇل ەلگە تاسىمالداناتىن شيكىزات تۇرلەرى شەكارادا شەكتەلىپ, لوگيستيكالىق تىزبەك ۋاقىتشا ء«ۇزىلىپ» تۇر. اۆتوموبيل تاسىمالدارىنىڭ تەجەلۋى, پورتتارداعى كەپتەلىستەردىڭ ورىن الۋى قىتايداعى كىرىس جانە شىعىس ساۋداسىنىڭ تەجەلۋىنە اكەپ سوقتى. وسىعان بايلانىستى ونەركاسىپ پەن قۇرىلىس سالاسىندا شيكىزاتقا سۇرانىس ايتارلىقتاي تومەندەگەن.
لوندون مەتالدار بيرجاسىندا مىس, نيكەل جانە مىرىش باعاسى جىل باسىنان بەرى 9-14%-عا تومەندەدى. تەمىر كەنىنىڭ 62%-ى اقپان ايىنىڭ باسىندا ءبىر جىل ىشىندە ەڭ تومەنگى دەڭگەيدى كورسەتكەن بولاتىن.
ساراپشىلار ەپيدەميا باستالعانعا دەيىن بىلتىرعىداي تەمىر كەنىنىڭ باعاسى 2020 جىلى دا جوعارى بولادى دەگەن بولجام ايتقان. الايدا ىندەتتىڭ جاپپاي بەلەڭ الۋى ينۆەستورلاردىڭ ويىن ونعا بولگەن سىڭايلى. قىتاي شيكى بولات وندىرۋدە جەتەكشى مەملەكەت. وتكەن جىلى الەمدىك ءوندىرىستىڭ 54 پايىزى وسى ەلگە تيەسىلى بولعان ەدى. قىتاي مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى قاۋىمداستىعىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, بىلتىر ەلدىڭ قۇرىلىس سەكتورى بولاتتىڭ 54 پايىزىن قولدانعان. كۇنشىعىس ەلىندەگى قۇرىلىس سالاسى بۇگىندە توقتاعان. بۇل دەگەنىمىز بولاتتىڭ دا سۇرانىسى تومەندەپ كەتكەنىن اڭعارتادى. سونىمەن قاتار ءاۆتووندىرىس سالاسىندا ءجيى قولدانىلاتىن ليتي مەن كوبالت ەلەمەنتتەرىنىڭ دە باعاسى قۇنسىزدانعانى انىقتالىپ وتىر. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وڭتۇستىك كورەيانىڭ Hyundai كومپانياسى قىتايمەن بىرلەسىپ, اۆتوبولشەكتەر شىعارادى. قازىرگى قىتايداعى جاعدايدىڭ سالقىنى اتالعان كومپانياعا دا كەرى اسەر ەتىپ وتىرعانى انىق. دەگەنمەن بيىل قىتايدا اۆتوكولىك ساتىپ الۋشىلار كولەمى ارتۋى مۇمكىن. كارانتين كەزىندە قىتايلىقتار قوعامدىق كولىككە وتىرۋدان گورى جەكە كولىكپەن قاتىناۋ قاۋىپسىز ەكەنىن ەسكەرىپ, سۇرانىس ارتۋى ىقتيمال. بۇل جاعدايدى الدىن الا بولجاعان قىتاي بيلىگى ەپيدەميا باستالعانعا دەيىن قىتاي ونەركاسىپ جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مينيسترلىگى بيىل شىلدەدەن باستاپ ەلەكتروموبيلدەرگە سۋبسيديا بەرۋ تۋرالى شەشىمدى كەيىنگە قالدىرىپتى. بۇل جاعداي ءتىپتى, اككۋمۋلياتورلار ءۇشىن قولدانىلاتىن ليتي گيدروكسيدىنىڭ باعاسىن 10%-عا ارتۋىنا وڭ اسەر ەتىپ وتىر. ايتا كەتەرلىگى, قىتايدا ليتي مەن كوبالت وڭدەۋ زاۋىتتارىندا قازىر قور جەتكىلىكتى. بىلتىر بۇل ەلەمەنتتەردىڭ ايتارلىقتاي دەڭگەيدە ارتىلىپ قالعانى, بيىلعا ازىق بولۋدا.
ارپا-بيداي اس ەكەن...
ەگەر استىقتىڭ تونناسى كەنەتتەن مۇناي تونناسىمەن سالىستىرعاندا ارتىق باعالانسا, وندا الەمدىك شيكىزات پەن ازىق-ت ۇلىك نارىعى تۇراقسىزدىققا تاپ بولعانىن كورسەتەدى.
دۇنيەجۇزىلىك بانك كەلتىرگەن مالىمەتتە الەم بويىنشا بيىل جىل سوڭىنا دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ قورى جەتكىلىكتى بولىپ, جالپى باعا تۇراقتى دەڭگەيدە ساقتالادى دەلىنگەن. ازىق-ت ۇلىك باعاسىندا تۇراقتىلىق ساقتالعانىمەن سالادا كەم-كەتىك ماسەلەلەر ورىن الۋ بەك مۇمكىن. مىسالى, تىڭايتقىشتاردىڭ جەتىسپەۋى, ءيا بولماسا جۇمىس كۇشىنىڭ قولجەتىمدى بولماۋى كۇتىلۋدە. بۇدان بولەك, لوگيستيكا سالاسىندا بىرقاتار ماسەلەنىڭ تۋىنداۋى دامۋشى ەلدەردىڭ نارىعىنا جىبەرىلەتىن گۇلدەر, جەمىستەر مەن كوكونىستەر سياقتى تەز بۇزىلاتىن ونىمدەردىڭ ەكسپورتىن تەجەيدى.
پاندەميا مەن وعان قارسى كۇرەستىڭ سالدارى اگرارلىق ءونىم وندىرۋشىلەر ءۇشىن دە, تۇتىنۋشىلار ءۇشىن دە ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. مىسالى, گەرمانيادا شەكارانىڭ جابىلۋى ماۋسىمدىق اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىسشىلارىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. نەمىس شارۋا وداعىنىڭ (DBV) باسشىسى يواحيم رۋكۆيدتىڭ ايتۋىنشا, نەگىزگى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىندە قيىندىقتار بولۋى مۇمكىن ەمەس, بىراق كوكونىستەر مەن جەمىستەرگە قاتىستى كەيبىر داقىلداردىڭ تاپشى بولۋى كادىك. ءوز كەزەگىندە ءونىمنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى باعاعا اسەر ەتەدى.
ال نەگىزىگى ازىق سانالاتىن ازيالىقتاردىڭ كۇرىشى الداعى جوسپارلانعان ۋاقىتقا جەتپەي قالۋى دا ىقتيمال. بيىل كۇرىش باعاسى تايلاندتا التى جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە ەڭ جوعارى دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلگەن. ۆەتنام ۇكىمەتى 25 ناۋرىز كۇنى حالىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە رەزەرۆتەر جيناۋ ءۇشىن كۇرىش ەكسپورتىنا ۋاقىتشا تىيىم سالدى. ىندەتكە دەيىن ۆەتنام مەن تايلاند الەمدىك نارىققا كۇرىشتى ەكسپورتتاپ وتىرعان كوشباسشى ەلدەر ساناتىنا جاتقىزىلىپ كەلگەن ەدى.
الەمدىك نارىققا بيداي ەكسپورتىن تۇراقتى جۇرگىزىپ وتىرعان رەسەي 1 ساۋىردەن باستاپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەەو) شەگىنەن تىس ەلدەرگە نەگىزگى ءداندى داقىلدار – بيداي, قارا بيداي, ارپا, جۇگەرى ەكسپورتىنا شەكتەۋ ەنگىزدى. بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ ەل دە بيدايدى سىرتقا شىعارۋعا تىيىم سالعانىن بىلەمىز. كەيىن كۆوتا ارقىلى, ياعني شەكتەلگەن كولەمدە ەكسپورتتالاتىنى بەلگىلى بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى شەكارادان شىعارۋعا تىيىم سالىنعان اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىنىڭ تولىق ءتىزىمىن جاساپ, قاراقۇمىق, قانت, كارتوپ, ءسابىز, قىزىلشا, كۇنباعىس مايى سىندى ونىمدەر كۆوتا ارقىلى ەكسپورتتالىپ وتىر.
بۇۇ ىندەتتىڭ سوڭى تىيىلماسا, الەم بويىنشا ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋى ورىن الىپ, ءتىپتى وسى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي جەر جاھانداعى 265 ملن ادام ىشەر اسقا جارىماي قالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ باسشىسى ماكسيمو تورەرونىڭ ايتۋىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان ەلدەردە ەگىن جاقسى بولعانىمەن, بۇل سالادا قىزمەتكەرلەر سانى جەتىسپەۋى مۇمكىن.
– بۇل جاعداي باعاعا اسەر ەتىپ, تاريفتەر قىمباتتايدى, ءار ەل الدىمەن ءوز حالقىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءونىم ەكسپورتىنا شەكتەۋ ەنگىزەدى. جاعداي كۇردەلەنسە, ۇكىمەتتىڭ ازىق-ت ۇلىك اعىنىن شەكتەۋى مۇمكىن. ەركىن ساۋدا اعىنى ەندى باقىلاۋعا الىنادى. بۇل جاعداي ەلدەر اراسىنداعى نارىققا تالاستىڭ تۋىنا, تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ورناۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن. حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ داعدارىسقا ۇشىراماۋىن قاداعالاۋ دا اسا ماڭىزدى. اسىرەسە وداقتاس ەلدەر ءوز ونىمدەرىن كورشى ەلدەرگە كوپتەپ وتكىزۋگە تىرىسۋى مۇمكىن. تۇپتەپ كەلگەندە شيەلەنىستەن قاشىپ, الەم بويىنشا ازىق-ت ۇلىك اعىنىن قورعايتىن ۋاقىت جەتتى, – دەدى بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ باسشىسى.