كەشە پرەمەر-مينيستر اسقار ءماميننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ سەلەكتورلىق وتىرىسىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە تاۋار جەتكىزۋ جۇيەسىن قۇرۋ ماسەلەسى قارالدى. جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارى تۋرالى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ باياندادى.
كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارى سالىنادى
ب.سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىندەگى ءبىر ماسەلە – تاۋارلاردى ۇزاق مەرزىمدى ساقتاۋعا قاجەت ساپالى ينفراقۇرىلىمنىڭ تاپشىلىعى. بۇل تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ شىعىنىن كوبەيتەدى. ەكىنشىدەن, ساۋدا-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىنىڭ ءوزارا دۇرىس ۇيلەستىرىلمەۋى تۇتىنۋشىعا دەيىن جەتكىزەتىن تاۋار جولىن قيىنداتادى. ۇشىنشىدەن, ساۋدا ينفراقۇرىلىمىنىڭ ەسكى فورماتتارى ءونىمدى ءتيىمدى تاراتىپ, ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭگە باعانى تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى اتاپ وتكەندەي, ىشكى نارىقتاعى سۇرانىس وتاندىق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ەسەبىنەن وتەلەدى. الايدا, قازىرگى ناشار ينفراقۇرىلىم, جەتىلمەگەن لوگيستيكا, تاۋار اينالىمىنا قاتىسۋشىلاردىڭ ۇيلەسىمسىز ءىس-قيمىلى باعانىڭ ەداۋىر وسۋىنە الىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى وسىنداي جاعدايدى اسىرەسە, ماۋسىمارالىق كەزەڭدە سەزىنەدى.
– جىل سايىن اقپاننان مامىرعا دەيىن وتكەن جىلعى قور تاۋسىلىپ, كورشىلەس ەلدەردەن جاڭا ءونىم كەلە باستالعاندا, باعا قۇمىلمالى بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ينفلياتسياعا تەرىس اسەر ەتەدى. ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ازىق-ت ۇلىكتى دۇرىس ساقتاپ, وتكىزەتىن جۇيە قۇرۋ قاجەت ەكەنىنىڭ ءبىر سەبەبى وندىرۋشىلەردىڭ كوپ شىعىنعا باتۋىمەن بايلانىستى, – دەدى ب. سۇلتانوۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەل بويىنشا كوكونىس ساقتاۋ قويمالارىنىڭ تاپشىلىعى شامامەن 70%-دى قۇرايدى, ال كەيبىر وڭىرلەردە بۇل كورسەتكىش 90%-عا جەتەدى. سول سەبەپتى ءونىم شىعىن بولادى, ونى ۇزاق مەرزىمگە ساقتاۋعا مۇمكىندىك جوق. ماسەلەن, كوكونىس پەن جەمىستىڭ شىعىنى 19%-دى, ەت پەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ شىعىندارى 5%-دى قۇرايدى. ال كاسىپكەردىڭ بارلىق شىعىندارى ءونىمنىڭ تۇپكىلىكتى قۇنىنا اسەرىن تيگىزەدى. ساۋدا ينفراقۇرىلىمىنا كەلەتىن بولساق, قازىر ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن 750 ساۋدا بازارى بار, ولاردىڭ باسىم بولىگى (51%) ستاتسيونارلىق ەمەس.
ب.سۇلتانوۆ اتاپ وتكەندەي, تاۋاردى جەدەل جۇكتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زاماناۋي جۇك ءتۇسىرۋ («كروسس-دوك») جۇيەسىنىڭ جوقتىعى جانە تەمپەراتۋرالىق قويمالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى باعاعا تىكەلەي اسەرىن تيگىزەدى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان بازارلاردا تاۋار اعىمىن باقىلايتىن اقپاراتتىق جۇيە دە جوق. بۇل رەتتە وندىرۋشىلەردىڭ سورەلەرگە قول جەتكىزۋ تەتىگى بۇرمالانعان باعاعا, ادىلەتسىز ساۋدا ۇستەمەسىنە جانە بەلگىلى كەزەڭدەردە باعالاردىڭ نەگىزسىز وسۋىنە نەگىز بولادى.
– قالالاردا كارانتين ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى تۋىنداعان دۇربەلەڭ وسىنداي ماسەلەلەردى كورسەتتى. اتالعان پروبلەمالاردى جەدەل جانە جۇيەلى شەشۋ ءۇشىن كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ بىرىڭعاي كەشەنىن قۇرايتىن ۇلتتىق تاۋار وتكىزۋ جەلىسىن قۇرۋ ۇسىنادى. بۇل ەكوجۇيە ءوندىرۋشى مەن تۇتىنۋشىنى جاقىنداتاتىن جەكەلەگەن ەكونوميكالىق كلاستەر قۇرايدى, رەسپۋبليكانىڭ ساۋدا ينفراقۇرىلىمىنا قوسىلادى, – دەدى ب.سۇلتانوۆ.
كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارى ءونىمدى ساقتاۋ مەن قايتا وڭدەۋدەن باستاپ تاراتۋ مەن وتكىزۋگە دەيىنگى مامانداندىرىلعان قىزمەتتەردى ۇسىندى. بۇل ينفراقۇرىلىم ءونىمدى جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى ءۇشىن ءتيىمدى كولىكتىك-لوگيستيكالىق ارنالاردى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىنە, ورتالىق ازياعا جانە قىتايعا ەكسپورتتىق-يمپورتتىق وپەراتسيالار جۇزەگە اسىرىلادى, بۇل وتكىزۋ نارىعىن كەڭەيتەدى.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ جەلىسى تاۋار وتكىزۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى قاتىسۋشىلارى اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىن بولادى, ءسويتىپ وندىرۋشىلەردى, جەتكىزۋشىلەردى جانە ساتۋشىلاردى ءبىر كلاستەرگە بىرىكتىرەدى. ۇسىنىلىپ وتىرعان جۇيە جاھاندىق ترەندتەرگە تولىق سايكەس كەلەدى. «رانجيس» پەن «مەركاسا» سياقتى الەمدىك جەتەكشى جۇيەلەردى زەرتتەۋ كەزىندە ساۋدا-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋدا مەملەكەتتىڭ باستى ءرول اتقاراتىنى بايقالدى. مىسالى, فرانتسيادا 20 كوتەرمە ازىق-ت ۇلىك بازارىنىڭ بىرەۋى عانا جەكە, قالعان بازارلار تولىق نەمەسە ءىشىنارا مەملەكەتتىك بولىپ تابىلادى. يسپانياداعى Mercasa كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىعى دا مەملەكەتتىك. سونداي-اق ۆارشاۆاداعى اۋىل شارۋاشىلىعى كوتەرمە بازارىنىڭ اكتسيالارىنىڭ 62%-ى مەملەكەتكە تيەسىلى.
كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىعى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى ءتيىمدى قالالاردان 20 شاقىرىم جەردە ورنالاساتىن بولادى. ولاردىڭ تاعى ءبىر قىزمەتى – فەرمەرلەردى وتكىزۋ بازارلارىنا جاقىنداتۋ. اۋماعىندا كەدەندىك تەرمينالدىڭ بولۋى جۇكتەردى راسىمدەۋدى جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– ءبىز ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارى جەلىسىن قۇرۋدى جوسپارلاۋدامىز, ول تاۋاردىڭ وندىرۋشىدەن سورەگە دەيىنگى جەتكىزىلۋ تىزبەگىن قامتيدى. تاۋار وتكىزۋ جۇيەسىن 3 كەزەڭدە جۇزەگە اسىرۋ ۇسىنىلادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن ساقتاۋعا باعدارلانعان 5 كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىعىن پاۆلودار, الماتى جانە تۇركىستان وبلىستارىندا سالۋ جوسپارلانۋدا, – دەدى ب. سۇلتانوۆ.
جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ جالپى قۇنى 237,5 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. تاۋار وتكىزۋ جۇيەسىن قۇرۋعا شامامەن 10,5 مىڭ, ونىڭ ىشىندە قۇرىلىس كەزەڭىنە 4,2 مىڭ, وبەكتىلەردى پايدالانۋعا 6,3 مىڭ ماماندى تارتۋعا مۇمكىندىك تۋادى. وبەكتىلەردى سالۋ ءۇشىن وتاندىق جوبالاۋ جانە قۇرىلىس كومپانيالارى تارتىلادى. 2022 جىلعا قاراي جالپى قۋاتى جىلىنا 4,8 ملن توننانى قۇرايتىن تەتىك ازىرلەنىپ, ۇسىنىلادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى س.وماروۆ ءوز كەزەگىندە قولدا بار شيكىزات بازاسى ساۋدا-لوگيستيكالىق جۇيەنىڭ دامىماعانىنا بايلانىستى جىل بويى ساپالى شيكىزاتتىڭ بىركەلكى جەتكىزىلىپ تۇرۋىن قامتاماسىز ەتپەيتىنىن جەتكىزدى.
– اكىمدىكتەردىڭ الدىن الا دەرەگى بويىنشا رەسپۋبليكادا جالپى سىيىمدىلىعى 1 908,3 مىڭ توننا بولاتىن 1249 جەمىس-كوكونىس جانە كارتوپ ساقتاۋ ورنى بار. بۇل جەتكىلىكسىز. 2019 جىلى وندىرىلگەن 6,7 ملن توننا كارتوپقا, قىرىققاباتقا, سابىزگە, پيازعا, قىزىلشاعا (2018 جىلمەن سالىستىرعاندا ءوسىم 5%) جانە كەلەسى جىلدىڭ ونىمىنە دەيىن كوكونىستەردى ىشكى تۇتىنىم ءۇشىن دە, ەكسپورت ءۇشىن دە ساقتاۋعا قۋاتى شامامەن 2,8 ملن توننا بولاتىن مامانداندىرىلعان ساقتاۋ ورنى قاجەت, – دەپ ءتۇسىندىردى س.وماروۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءوز تاراپىنان ساۋدا-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلاتىن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, تالىمباق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ساپالى تۇقىمدار مەن كوشەتتەردى پايدالانۋ, سۋارمالى جەرلەر الاڭىن كەڭەيتۋ, زاماناۋي سۋارۋ ماشينالارىن پايدالانۋ, سونداي-اق جەمىس, كوكونىس جانە كارتوپ ساقتايتىن سىيىمدىلىقتى جاڭعىرتۋ ەسەبىنەن كوكونىس پەن جەمىس ءوندىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋ شارالارىن قابىلداۋدا.
– كوكونىس ساقتاۋ ورىندارىن سالۋعا كاسىپكەرلەردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن مينيسترلىك 25% مولشەرىندە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا, سونداي-اق قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى باعدارلاماسى بويىنشا جەڭىلدەتىلگەن كرەديت بەرۋدى كوزدەپ وتىر, – دەدى س.وماروۆ.
ماسەلەنى قورىتىندىلاعان پرەمەر-مينيستر اسقار مامين قازاقستان ۇلتتىق تاۋار وتكىزۋ جەلىسىن – كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارى كەشەنىن (كتو) قۇرۋ ارقىلى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەن ولاردىڭ باعاسىن باقىلاۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعاتىنىن ايتىپ ءوتتى.
ۇلتتىق تاۋار وتكىزۋ جۇيەسىن قۇرۋ جوباسى 2022 جىلعا دەيىن 3 كەزەڭدە ىسكە اسىرىلىپ, 24-تەن اسا كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىعى سالىنادى. بۇل شامامەن 4,8 ملن توننا اگروونىمدى ساقتاۋعا, وڭدەۋ مەن تاراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بيىل پاۆلودار, الماتى جانە تۇركىستان وبلىستارىندا 5 كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىعى ىسكە قوسىلادى, بۇل قوسىمشا 600 مىڭ توننا ءونىمدى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىن ىسكە قوسقاندا ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ وزىندە باعا بەلگىلەۋدىڭ اشىقتىعى مەن جاڭا ءتيىمدى ساۋدا مەحانيزمدەرىنىڭ ارقاسىندا ءبىز اگرارلىق ءونىم باعاسى 25%-عا دەيىن تومەندەيدى دەپ بولجاپ وتىرمىز, – دەدى ا.مامين.
ۇكىمەت باسشىسى وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرىنە كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىنا جەر ۋچاسكەلەرىن ءبولىپ, ولارعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى جۇرگىزۋ, سونداي-اق جاڭا وندىرىستەردى قۇرۋعا جەكە سەكتوردى تارتۋ مەن كەڭەيتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى تاپسىردى.
بيىل اۋىل ينتەرنەتى داميدى
سونداي-اق ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلدى مەكەندەردى كەڭجولاقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار بارىسى قارالدى. بۇل تۋرالى تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى اسقار جۇماعاليەۆ باياندادى.
ا. جۇماعاليەۆ ايقانداي, حالىقتى زاماناۋي بايلانىس قىزمەتىمەن قامتاماسىز ەتۋ – تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. 2005 جىلى ەلىمىزدە ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلار سانى 100 تۇرعىنعا شاققاندا نەبارى 4 ادامدى, ال سۇرانىسقا اسا يە قىزمەتتەر توپتاماسىنىڭ باعاسى 19900 تەڭگەنى (128 كب/س ءۇشىن 150 $) قۇراعان.
– تەلەكوممۋنيكاتسيا سالاسىن دامىتۋدىڭ قابىلدانعان باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە دوللارلىق ەكۆيۆالەنتتەگى تاريفتەر بىرنەشە ەسە تومەندەدى (19900 تەڭگەدەن 3600 تەڭگەگە دەيىن). سونداي-اق قازاقستانداعى ينتەرنەت قىزمەتتەرىنىڭ تاريفتەرى ەڭ تومەنگى تاريفتەردىڭ قاتارىندا» دەدى ا.جۇماعاليەۆ.
حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنسەك, جەر كولەمى ۇلكەن ەلدەرمەن سالىستىرعاندا قازاقستان ينتەرنەت قولدانۋشىلار سانى بويىنشا سەنىمدى ورىندا ءتۇر. مىسالى, ينتەرنەت قولدانۋشىلاردىڭ ۇلەسى رەسەيدە ‒ 76%, اقش-تا ‒ 87,3%, قىتايدا ‒ 61,2%, ۋكراينادا – 62,5% بولسا, قازاقستاندا ‒ 84,2%-دى قۇرايدى. بۇگىندە ەلىمىزدەگى 118 قالا مەن 4 235 اۋىلدا تۇراتىن 18 ملن حالىق 3G نەمەسە 4G بايلانىس جەلىلەرىن قولدانۋ مۇمكىندىگىنە يە.
2018 جىلدان باستاپ, مەملەكەتتىك جەكەمەنشىك ارىپتەستىك اياسىندا «اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس تەحنولوگياسى ارقىلى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ» جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل جوبا 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 1 250 اۋىلدى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى, بۇل تالشىقتى-وپتيكالىق جەلىنىڭ ۇزىندىعى 20 مىڭ شاقىرىمنان اسادى. وسى جىلدىڭ 20 ساۋىرىندەگى جاعداي بويىنشا 637 اۋىلعا ينتەرنەت جەلىسى جەتكىزىلگەن, قازىرگى تاڭدا 613 اۋىلعا ينتەرنەت قوسۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. اتالعان جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينتەرنەتپەن جالپى 5163 اۋىل قامتىلادى. حالىقتىڭ 99,3%-ى 3G جانە 4G جەلىسىمەن قامتىلادى.
تاقىرىپتى قورىتىندىلاعان پرەمەر-مينيستر اسقار مامين جۇرگىزىلەتىن جۇمىستار ناتيجەسىندە اۋىلداردا 7,6 ملن-نان استام ادام ونلاين ءبىلىم الۋعا, تەلەمەديتسيناعا, مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە, ەلەكتروندىق ساۋداعا قول جەتكىزەتىنىن ايتتى.
– توتەنشە جاعداي كەزىندە ينتەرنەتپەن تۇراقتى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا. قازىرگى جاعدايدا ينتەرنەت حالىقتىڭ نەگىزگى بايلانىس ارناسىنا اينالدى. ول سونداي-اق ەلەكتروندىق ساۋدا, ونلاين-وقۋ, ەلەكتروندىق مەملەكەتتىك قىزمەتتەر, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى, قارجى جانە ەكونوميكانىڭ باسقا دا سالالارىندا ماڭىزدى قۇرال بولىپ وتىر, – دەدى پرەمەر-مينيستر.
ۇكىمەت باسشىسى تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنە بايلانىس وپەراتورلارىمەن بىرلەسىپ جوسپارلانعان ەلدى مەكەندەردى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ جوبالارىن ۋاقتىلى ىسكە اسىرۋ بويىنشا بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋدى تاپسىردى. اكىمدىكتەرگە انتەننالىق-ماچتالىق قۇرىلىستار سالۋعا جانە بايلانىس جەلىسىن تارتۋعا جەر ءبولۋ, ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن جەدەل شەشۋ تاپسىرىلدى.