باتىر بالاپانوۆ

ناعىمەتۋللا بالاپانوۆ 1913 جىلى ارال اۋدانى قاراتەرەڭ اۋىلدىق كەڭەسىنە قاراستى شەۆچەنكو كولحوزىندا  دۇنيەگە كەلگەن. اۋىلداعى جەتى سىنىپتىق مەكتەپ­تى بىتىرگەننەن كەيىن 1930 جىلى «كوپ­بىرلىك» كولحوزىنىڭ بالىقشىسى اتان­دى. كوپ ۇزاماي-اق باسشىلىق جاس جىگىتتى ارال قالاسىنداعى بالىق تۇتى­نۋ­شىلار وداعى جانىنداعى بۋحگالتەرلەر دايارلايتىن كۋرسقا جىبەرەدى. ون جەتى جاستاعى بالاڭ جىگىتتىڭ بويىنان تىن­دى­رىمدىلىقتى بايقاعان باسشىلار ونى ۇزىنقايىر بالىقشىلار تۇتىنۋ قوعامىنىڭ دۇكەنشىلىگىنە ۇسىنادى. ساۋدا سالاسىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنە ءجۇرىپ, تاجىريبەسىن شىڭداي تۇسەدى. سوعىس باستالعانعا دەيىن «سارباسات», «بوگەن» بالىقشىلار تۇتىنۋ قوعامى توراعاسى قىزمەتتەرىنە دەيىن كوتەرىلىپ, مىندەتىن ابىرويمەن اتقاردى. 1939 جىلى پارتيا قاتارىنا قابىلدانىپ, سوعىس ءورتى بۇرق ەتىپ ەل باسىنا كۇن تۋعاندا, العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اسكەري كوميسسارياتقا  ءوتىنىش جازادى.

ناعىمەتۋللا 1941 جىلدىڭ 16 شىلدە­سى­نەن باستاپ كالينين مايدانىنداعى 91-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 275-پولكىندە 45 ميلومەترلىك زەڭبىرەك باتەرەياسىنىڭ وقتاۋشىسى بولىپ قىز­مەت ەتەدى. ول سوعىس جىلدارىنداعى ال­عاشقى  جاۋىنگەرلىك جولىن تاريحتا «رجەۆ قىرعىنى» دەپ اتالعان سۇرا­پىل اپات وشاعىندا باستادى. بۇل نەمىس­تىڭ «تايفۋن» وپەراتسياسىنا قارسى كەڭەس اسكەرى تاراپىنان كالينين جانە باتىس مايداندارىن ۆيازما ماڭىندا ءتۇيىستىرىپ, گەرمانيانىڭ ءتورت ارمياسىن رجەۆ قالاسىندا جويۋ وپەراتسياسى ەدى. وسى وپەراتسياعا قازاقستاندىق 22 مىڭ جاۋىنگەر قاتىسىپ, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قاندى قىرعىندا قازا تاپقان.  قازىرگى تاريحشىلار بۇل قىرعىن ستالينگراد شايقاسىنان اسىپ تۇسكەن دەگەن دەرەكتەر كەلتىرىپ ءجۇر.

مىنە, وسى قىرعىننىڭ بەل ورتاسىندا بولعان ن.بالاپانوۆ بەلىي دەرەۆنياسى ءۇشىن 1942 جىلى 27 اقپان كۇنى بولعان شايقاستا جەڭىل جاراقات الادى. ازعانتاي ۋاقىت سانيتارلىق گوسپيتالدە ەمدەلگەننەن كەيىن رجەۆ قالاسى ءۇشىن قايتا سوعىسقا كىرەدى.

كەزەكتى شابۋىلداردىڭ بىرىندە دۇشپان بەكىنىستەرىنىڭ ترانشەيالارىنا باسىپ كىرگەن ساتتە ەكىنشى رەت اياعىنان اۋىر جاراقات الادى. كالينين جانە 3-بەلارۋس مايداندارىندا ءۇش رەت جارالانىپ, دالا گوسپيتالىندە ەمدەلىپ ءوز پولكىنە قايتا قوسىلادى.

رەسەيدىڭ ورتالىعىنداعى كالينين وبلىسىن نەمىس باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋگە قاتىستى. دۋحوۆششينا قالاسىن جاۋ­دان تازارتقان الاپات ايقاستا مايدانداستارىمەن بىرگە جەڭىستى جاقىنداتۋعا اتسالىستى. 1943 جىلى 13 تامىز كۇنى گرەميلوۆكا دەرەۆنياسى ءۇشىن بولعان شايقاستا ەكى جاق ۇزاق اڭدىسىپتى. اسىرەسە, جاۋدىڭ پۋلەمەتشىلەرى قارايعاندى قاعىپ تاستاپ وتىرادى. بۇل كەزدە زەڭبىرەك كوزدەۋشىسى بولعان ناعىمەتۋللا جاۋدىڭ جاسىرىن بلينداجىن بايقاپ قالىپ, جەتى پۋلەمەتشىنىڭ بەكىنگەن  ۇياسىن  جويىپ جىبەرەدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتالادى.

ن.بالاپانوۆ 1944 جىلى 6 ماۋسىم مەن 26 قازان ارالىعىندا نەمىستىڭ ەكى پۋلەمەتى مەن ەكى جۇك ماشيناسىن جويىپ, ءتورت مارتە جاۋ شابۋىلىنا تويتارىس جاساپ, قىرىققا جۋىق نەمىس وفيتسەرى مەن جاۋىنگەرىنىڭ كوزىن جويادى. وسى شايقاستارداعى باتىلدىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالادى.

وسىدان كەيىن دە جاۋدىڭ كۇشتى بەكىنگەن قورعانىس بەلدەۋىن نىساناعا الىپ, جاۋ راسچەتىنە ەس جيعىزباي  سناريادتان وق جاۋدىرىپ زەڭبىرەكتەرىنىڭ كوزىن جويادى. ۆيتەبسك-ورشا باعىتىندا ەكى جۇك اۆتوكولىگى مەن جاياۋ اسكەرىن تالقانداپ, ءبىر ءوزى اۆتوماتىمەن بەس نەمىس وفيتسەرى مەن سولداتىن جايراتادى. ءۇش نەمىستى قارۋ-جاراعىمەن قولعا تۇسىرەدى. وسى شايقاستا كورسەتكەن ەرلىگى مەن باتىلدىعى ءۇشىن ءىىى  دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن ماراپاتتالادى.

زلوبينو دەرەۆنياسى ءۇشىن بولعان قاندى شايقاستا باتىلدىق پەن ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتەدى. ءوز زەڭبىرەگىمەن قارسى شابۋىلعا شىققان جاۋدىڭ ەكى تانكىسىن, جۇزگە جۋىق سولداتىن نىساناعا ءدال الادى. قارسى كەلگەن جاۋعا اۆتوماتىنان وق جاۋدىرىپ ون ءفاشيستىڭ  كوزىن جويادى. نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى وسى شايقاستاعى ەرلىگىن ەسكەرىپ جاۋىنگەردىڭ كەۋدەسىنە ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىن تاعادى.

سوعىستىڭ سوڭعى جىلى ەدى. سەگىزىنشى اقپان كۇنى شىعىس پرۋسسياداعى لەنگنيتەن قىستاعى ءۇشىن كەسكىلەسكەن مايدان وتەدى. بۇل سوعىستا دا ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن گۆارديا كىشى سەرجانتى ن. بالاپانوۆ ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

ن.بالاپانوۆتىڭ اسكەري ءبولىمى فا­شيس­تىك گەرمانيا جەرىنە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كىرىپ, بەرليندەگى جەڭىس كۇنىن تويلاپ, ەلگە قايتار كۇندى اسىعا كۇتكەن. الايدا اتاقتى ديۆيزيانى شى­عىس­تاعى زابايكالە مايدانىنان ءبىر-اق شىعارادى. ەندى ول جاپوندارمەن قان­قۇيلى شايقاستارعا قاتىسىپ, حينگان اسۋ­لارىنان اسىپ, مانچجۋرياداعى كۆان­تۋن ارمياسىن تالقانداۋعا قاتى­سادى.

جەڭىس كۇنىن قيىر شىعىستا قارسى العان ستارشينا ن.بالاپانوۆ ءى دارەجەلى «داڭق» وردەنىنە ۇسىنىلعان ەكەن. بىراق قاراۋىنداعى جاۋىنگەرلەر اشىققان ساتتەردىڭ بىرىندە مايدان دالاسىندا كولىك رەتىندە پايدالانىپ جۇرگەن قوداستىڭ ءبىرىن پىشاققا ىلگەنى وعان بۇل ماراپاتتى يەلەنۋىنە كەسىرىن تيگىزىپتى. دەگەنمەن ءۇش مايداندا سوعىسىپ, ەرلىك كورسەتكەن جەرلەسىمىز ءبىز ءۇشىن باتىر.

ن.بالاپانوۆ ەلگە ورالعاننان كەيىن اۋداندا ساۋدا سالاسىندا جۇمىس ىستەدى, سەكسەۋىل كەنتى جانە وكتيابر اۋىلدىق كەڭەستەرىن باسقاردى. قازىر ارال قالاسىندا كەيىپكەرىمىزدىڭ اتىندا كوشە بار.

بولاتبەك قۋاتوۆ,

«قىزىلوردا وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى» كمم ارال اۋداندىق فيليالىنىڭ باسشىسى