قازىرگى كەزدە جانار-جاعارماي ماسەلەسى قوعامدا ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنى بەلگىلى. كولىكتەردەن شىعاتىن ۋلى زاتتار ءىرى مەگاپوليستەردە ادام دەنساۋلىعىنا وراسان زيان كەلتىرىپ, ءارى ەكولوگيالىق جاعدايدى ۋشىقتىرۋدا.
جاقىندا «Greenfoodglobal» (گرينفۋدگلوبال) كومپانياسىنىڭ وكىلى ەرلان ابدىراشيت ۇلىنان اتالعان كومپانيانىڭ ونىمدەرى ارقىلى ۇلكەن قالالارداعى ەكولوگيالىق قيىندىقتار مەن ساپاسىز جانار-جاعارماي ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋگە بولاتىنىن ەستىدىك. مۇنداي جاعدايدا كولىكتەردىڭ قۋاتى ارتىپ, وعان قوسا, كەز كەلگەن كولىك جۇرگىزۋشى جانارمايىن 20 پايىزدان 37 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەيدى ەكەن. ءبىز ودان وسى تۋرالى كەڭىرەك ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
قازىرگى كەزدە جانار-جاعارماي ماسەلەسى قوعامدا ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنى بەلگىلى. كولىكتەردەن شىعاتىن ۋلى زاتتار ءىرى مەگاپوليستەردە ادام دەنساۋلىعىنا وراسان زيان كەلتىرىپ, ءارى ەكولوگيالىق جاعدايدى ۋشىقتىرۋدا.
جاقىندا «Greenfoodglobal» (گرينفۋدگلوبال) كومپانياسىنىڭ وكىلى ەرلان ابدىراشيت ۇلىنان اتالعان كومپانيانىڭ ونىمدەرى ارقىلى ۇلكەن قالالارداعى ەكولوگيالىق قيىندىقتار مەن ساپاسىز جانار-جاعارماي ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋگە بولاتىنىن ەستىدىك. مۇنداي جاعدايدا كولىكتەردىڭ قۋاتى ارتىپ, وعان قوسا, كەز كەلگەن كولىك جۇرگىزۋشى جانارمايىن 20 پايىزدان 37 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەيدى ەكەن. ءبىز ودان وسى تۋرالى كەڭىرەك ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– ەرلان ءابدىراشيت ۇلى, بۇگىندە تەك ۇلكەن قالالاردا عانا ەمەس, جالپى, ەلىمىزدە ساپاسىز جانار-جاعارماي ماسەلەسى وتكىر تۇر. ال, ونىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزىپ جاتقان زاردابى ۇلكەن. سوندىقتان سىزدەر ۇسىنعان بالاما ءونىم شىنىمەن دە ەل ءۇشىن جاعىمدى جاڭالىق ەكەن. ەندەشە, ول تۋرالى كەڭىرەك بىلگەن ءجون-اق ەكەن.
– ءيا, ۇلكەن قالالاردا كولىكتەردەن شىعاتىن زياندى تۇتىندەردى بولدىرماۋ وتكىر قويىلىپ وتىرعان ماسەلە. تىعىرىقتان شىعار ءتۇرلى جوبالار قاراستىرىلۋدا. مىسالى, كەيبىرەۋلەر الماتى قالاسىندا قوسىمشا ساياباقتار سالۋدى ۇسىنىپ وتىر. مەنىڭ ايتاتىنىم, الماتىدا 600 مىڭنان استام كولىكتىڭ قۇبىرلارىنان شىعاتىن زياندى گازداردى توقتاتپايىنشا قانشا ساياباق اشقانمەن ەكولوگيالىق پروبلەما سول قالپىندا قالا بەرمەك. بار بالە, كولىكتەردە ەمەس, ساپاسىز جانارمايدا. جوعارىدا اتاپ ءوتكەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, 600 مىڭنان اسا اۆتوكولىكتەن شىققان گاز الماتى اسپانىنا كوتەرىلگەن زياندى قالدىقتاردىڭ 80 پايىزعا جۋىعىن قۇرايدى ەكەن. دەمەك, الماتىداعى جانارماي بەكەتتەرى ساپاسىز ءونىم ساتۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى دەگەن ءسوز.
– «Greenfoodglobal» كومپانياسىنىڭ «EnviroTabs» ونىمدەرى تۋرالى ناقتىراق ايتىپ بەرسەڭىز. كولىك يەلەرىنىڭ ساپاسىز جانارمايلارىن قالاي تازالايدى, قالاي ۇنەمدەيدى, موتوردىڭ كۇشىن قالاي قۋاتتاندىرادى؟
– «Greenfoodglobal» كومپانياسىنىڭ ءونىمى 2009 جىلى اقش-تا شىعارىلا باستادى, 2012 جىلى رەسەيگە جانە وسى جىلدىڭ اياعىندا قازاقستانعا جەتكەن EnviroTabs-تى ءالى دە كوپ ادامنىڭ بىلە بەرمەۋى زاڭدىلىق. EnviroTabs اەروكوسموستىق ونەركاسىپ پەن جانارماي وندىرىسىندەگى جانۋ كامەراسىنىڭ كاتاليزاتورىن زەرتتەۋدە 20 ميلليون ساعاتتى قۇراعان 30 جىلدىق ىزدەنىستىڭ جەمىسى. ءبىزدىڭ كومپانيانىڭ ەڭ ءبىرىنشى مىندەتى ەكولوگيا ماسەلەسىنە قاتىستى. ءونىمنىڭ اتاۋى – «EnviroTabs» (ەنۆايروتابس) بيوكاتاليزاتورى. بىردەن ايتا كەتەيىن, شەشىلمەي كەلە جاتقان ەكولوگيا ماسەلەسىنىڭ شەشىمى وسى «EnviroTabs» بيوكاتاليزاتورى. جانارمايمەن جانە گازبەن جۇرەتىن ءتۇرلى تەحنيكالار مەن كەز كەلگەن گەنەراتورلارعا ارنالعان بۇل ءونىم اۆتوكولىگى بار ادامدار ءۇشىن عانا ەمەس, الماتى سياقتى ۇلكەن مەگاپوليسكە جانە ونىڭ بۇكىل تۇرعىندارىنا پايدالى ءارى ماڭىزدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. كوبىسى ءبىزدىڭ ءونىمدى كولىكتەرگە زيانى تيەتىن حيميالىق پريسادكالارمەن شاتاستىرادى. نەگىزى ولاي ەمەس. «EnviroTabs» بيو-كاتاليزاتورى ەش زيانى جوق ءونىم, بار بولعانى بۇرشاقتىڭ كولەمىندەي عانا. ءبىر قاپتامادا 28 تابلەتكا بار. ءبىر قاپتاماسى 1000-1400 ليترگە دەيىن جەتەدى. ءونىم ەرا حالىقارالىق قورشاعان ورتانى قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ تىركەۋىمەن, پاتەنتتەلگەن. تابلەتكانىڭ ءبىر تالىن بەنزوباققا سالادى. جانارمايدىڭ قۇرامى ودان وزگەرە قويمايدى. ول بەس-ون مينۋتتىڭ ىشىندە جانارمايمەن باكتا ەرىپ بولعان سوڭ, ءوز جۇمىسىن ىسكە اسىرا باستايدى. دەمەك, ءبىزدىڭ ءونىم, جانارمايمەن فورسۋنكا ارقىلى ىشكى جاعۋ كامەراسىنا بارعان سوڭ, ساپاسىز بەنزيندى 98 پايىزعا دەيىن ورتەيدى. بۇل كولىكتىڭ ارتقى قۇبىرىنان شىعاتىن زياندى گاز دا سونداي پايىزعا دەيىن ازايادى دەگەن ءسوز, بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, كولىك موتورلارىنىڭ ىشكى قوزعالتقىشتاعى مايىن تازارتا وتىرىپ, موتوردىڭ قۋاتىن كۇشەيتەدى. ال قازىرگى ساپاسىز بەنزيندەردى قولدانىپ جۇرگەن كولىكتەردە جانارمايدىڭ ورتەنۋ پروتسەسى 50-60 پايىزعا دەيىن عانا. جانباي قالعان ساپاسىز بەنزيننىڭ قالدىعى سىرتقا شىعادى.
– جانارماي بەكەتتەرىندە تۇتىنۋشىلار ساپاسىز بەنزيندى قولدانىپ جاتقانى تۋرالى ناقتى مالىمەتتى قايدان بىلەسىزدەر؟
– جوعارىدا ايتىلعانداي, اقپارات قۇرالدارىندا بۇل تۋرالى تالاي جازىلدى. ونى كەز كەلگەن قالالىق تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتى دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە راستاۋدا. ماسەلەن, الماتىداعى 600 مىڭنان اسا اۆتوكولىكتەن شىققان گاز الماتى اسپانىنا كوتەرىلگەن زياندى قالدىقتاردىڭ 80 پايىزعا جۋىعىن قۇرايدى ەكەن. دەمەك, الماتىداعى جانارماي بەكەتتەرى ساپاسىز جانارماي ساتۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى دەگەن ءسوز. مۇنداي كەلەڭسىز جايتتاردى «ورگانيك» تاۋەلسىز مۇناي ونىمدەرىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى دا راستايدى. بۇل دەگەنىمىز وتە كۇردەلى ماسەلە. بۇل تۋرالى عالامتورعا كىرىپ, «ساپاسىز جانار-جاعارمايلار ساتىلۋدا» دەپ تەرسەڭىز بولدى, اقپاراتتاردىڭ بارلىعى الدىڭىزدان شىعا كەلەدى.
– وسى EnviroTabs جايىنداعى ماماندار پىكىرى قانداي؟
– بۇل ءونىم قازاقستانعا جاقىندا عانا كەلگەندىكتەن, ەشتەڭە ايتا المايمىن. بىراق رەسەي ماماندارى تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلۋدە. ءبىر قىزىعى, رەسەيدە ءبىراز تقس قىزمەتكەرلەرىنە ۇناي قويماپتى. ويتكەنى, اتالمىش كاتاليزاتور ولاردىڭ ءبىرازىن جەپ وتىرعان نانىنان ايىراتىن كورىنەدى. سوندىقتان ولار ادامداردى EnviroTabs-تىڭ زيان ەكەنىن, كولىككە زالالىن تيگىزەتىنىن ايتىپ شوشىندىرىپ باققان. دەگەنمەن, رەسەيدە ونى قولداناتىندار سانى كۇننەن-كۇنگە ارتا تۇسۋدە.
– مۇمكىن تقس قىزمەتكەرلەرى بۇرىنعى نافتالين قوسۋ ادىسىمەن شاتاستىرعان شىعار؟
– ءيا, سولاي بولۋى دا مۇمكىن. ەرتەرەكتە نافتالين قوسۋ ءادىسى وكتاندى كوتەرۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن, بىراق ول قوزعالتقىشقا ايتارلىقتاي زيانىن تيگىزەتىن. ال EnviroTabs-تىڭ قوزعالتقىشقا دا, سالنيكتەرگە دە ەش زيانى جوق. ءتىپتى, وتە تومەن تەمپەراتۋرادا دا قوزعالتقىش تەز وتالادى.
– ءسىزدىڭ ونىمدەرىڭىزدى قولدانىپ, ناتيجەسىنە كوزدەرى جەتىپ, وعان ريزا بولىپ جۇرگەن تۇتىنۋشىلارىڭىز بار ما؟
– ارينە, بار. ءار سالادا قىزمەت اتقاراتىن تۇتىنۋشىلار سانى دا كوبەيىپ كەلەدى. ءبىر-ەكەۋىن مىسال رەتىندە كەلتىرە كەتەيىن. مىسالى, الماتى قالاسىنىڭ نۇرسۇلتان سارسەنباەۆ دەگەن كاسىپكەر جىگىت بىلاي دەپ جازادى: «1994 جىلعى «تويوتا كامري» اۆتوكولىگىنە العاشقى كۇننەن باستاپ اسەر ەتتى. كولىك ورنىنان جىلدام قوزعالىپ, موتوردىڭ قۋاتى كۇشەيدى, موتوردىڭ داۋسى باسەڭدەپ, سەرپىندىلىگى جاقساردى. بۇدان بۇرىن باسەڭدەتكىشتەن (گلۋشيتەل) تۇتىنمەن قوسا جاعىمسىز ءيىس شىعاتىن, قازىر ەش ءتۇتىن دە, ءيىس تە جوق, تازا بۋ شىعاتىن بولدى. بۇعان دەيىن قاتتى سۋىقتاردا كولىكتى قىزدىرۋعا 15-16 مينۋت ۋاقىت كەتسە, قازىر 8-9 مينۋتقا دەيىن ازايدى. بۇرىن قالا ىشىندە 100 شاقىرىمعا 12-13 ليتر جانارماي جاعىلسا, قازىر 9-10 ليتر كەتەدى».
سول سياقتى «قازاقستان-زامان» گازەتىنىڭ جۇرگىزۋشىسى ەركەبۇلان بەيسەنباەۆ «سۋبارۋ يمپرەزا» اۆتوكولىگى قالا ىشىندە 100 شاقىرىمعا 12 ليتر جانارماي جاعاتىن, قازىر EnviroTabs-تى پايدالانعاننان كەيىن 100-گە 10 ليتر جاعاتىن بولدى. جانارمايدى 20 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەگەن. كولىگىنە تيگىزەر وڭ اسەرى بىردەن بايقالعان. دەمەك, 20-35 پايىزعا دەيىن جانارمايلارىن, وتباسىنىڭ بيۋدجەتىن ۇنەمدەۋ ارقىلى ەكولوگياعا دا پايدالارىن تيگىزىپ وتىر جانە قوسىمشا تابىس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
داستان كەنجالين,
«ەگەمەن قازاقستان».