جۇمىس قاشىقتان جالعاسىپ جاتىر

– قازىرگى پاندەميا جاعدايىندا سوت جۇمىسى قالاي رەتتەلىپ جاتىر؟

– قازاقستان تاريحىندا توتەنشە جاعداي العاش رەت جاريالاندى جانە سوڭعىسى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ەشقانداي توتەنشە جاعداي ازاماتتاردىڭ سوت ارقىلى قورعالۋ قۇقىعىن شەكتەمەيدى. بىزگە قىسىلتاياڭ شاقتا وسى قۇقىقتى تولىقتاي قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, سوت پروتسەستەرىنە تارتىلعان بارلىق ادامنىڭ دەنساۋلىعىن بارىنشا قورعاۋ تاسىلدەرىن تابۋ قاجەت بولدى.

وتكەن جىلى سوتقا 3,3 ملن ءىس پەن ماتەريال كەلىپ تۇسكەن. بۇل – تالقىلاۋدى تالاپ ەتپەيتىن ىستەردەن سوتتاردى بوساتۋ ءۇشىن ەكى جىل بويى اتقارعان بەلسەندى جۇمىستىڭ ناتيجەسى. ودان ەكى جىل بۇرىن 2018 جىلى 4,5 ملن ءىس قاراعان بولاتىنبىز. وسىدان-اق سوت ادامداردىڭ كوپ جينالاتىن جەرى ەكەنى ايقىن كورىنىپ تۇر.

ءبىز سوتتارعا ىستەردى كەيىنگە قال­دىرۋعا, ەگەر كەيىنگە قالدىرۋ مۇمكىن بول­ماسا, وتىرىستاردى قاشىقتان وت­كىزۋگە كەڭەس بەردىك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ەسكەرىپ, جۇمىس الگوريتمى جەدەل تۇزەتىلىپ, سوتتارعا جەتكىزىلدى. جەرگىلىكتى سوت­تاردىڭ ىستەردى قاشىقتان قاراۋى دەرەۋ قامتاماسىز ەتىلدى. ينتەرنەتى قوسىلعان گادجەتتەردى قولدانۋ ارقىلى سوتقا ونلاين قاتىسۋعا بولادى.

توتەنشە جاعداي رەجىمىنىڭ ءبىرىنشى اپتاسىندا سوتتار كۇن سايىن مىڭعا جۋىق ءىستى نەمەسە بارلىق سوت وتىرىسىنىڭ 50%-ىن قاشىقتان قارادى. ءساۋىر ايى­نىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە كۇن سايىن 2 مىڭعا جۋىق ونلاين وتىرىس وتسە, قازىر كۇنىگە 4,5 مىڭعا جۋىق پروتسەسس ءوتىپ جاتىر. سالىستىرىلمالى تۇردە ايتساق, 2018 جىلى سوتتا كۇن سايىن بەينەبايلانىس ارقىلى – 40, 2019 جىلى – 110, 2020 جىلى كارانتينگە دەيىن كۇنىگە 150 وتىرىس وتكىزىلدى.

كارانتين سوتتاردا ەلەكتروندى قۇجات اينالىمىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتتى. قاعاز تۇرىندەگى حاتتار قازىرگى كەزدە ماڭىزدى ەمەس, زارارسىزداندىرۋدان كەيىن ولار مىندەتتى تۇردە ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلەدى.

– بىراق ونلاين وتىرىستاردىڭ كىدىرىسسىز ءوتۋى وڭاي بولماي تۇر عوي. مۇنداي كەلەڭسىزدىككە تاپ بولعاندا نە ىستەۋ كەرەك؟

– نەگىزىنەن, پروبلەمالار بايلانىس ارنالارىنىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرىنە قاتىستى. مەن اتاپ وتكەندەي, كۇندەلىكتى قاشىقتان وتكىزى­لەتىن سوت وتىرىسىنىڭ سانى 150-دەن (15 ناۋرىز) 2 مىڭعا دەيىن (8 ءساۋىر), ياعني 13 ەسە ءوستى. وسىنداي جوسپارلانباعان جۇكتەمەگە توتەپ بەرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن شۇعىل شارالار قابىلداندى. بىرىنشىدەن, 18-19 ناۋرىزدا كارانتيننىڭ العاشقى كۇندەرى 85 قوسىمشا سەرۆەر ورناتىلدى. وعان دەيىنگى سوت جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋدىڭ كورسەتكىشى 67 سەرۆەر ەدى. قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا 152 ءموبيلدى بەينەبايلانىس سەرۆەرى جۇمىس ىستەيدى.

ەكىنشىدەن, بايلانىس ارنالارىنىڭ جىلدامدىعى ارتتى. ناتيجەسىندە, سوت ءوزىنىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارىن 100% ونلاين فورماتتا ىسكە اسىرا الدى. بۇل – قازىرگى كۇننىڭ ءسوزسىز جاقسى ۇلگىسى. الايدا مۇمكىندىكتەر ارتا تۇسكەنىمەن, بايلانىستىڭ جوعالۋى, بەينەنىڭ ب ۇلىڭعىرلانۋى, داۋىس ىرعاعىنىڭ كىدىرۋى سياقتى ىركىلىستەرى بايقالدى. تيىسىنشە قاتىسۋشى تاراپتاردان شاعىمدار دا ءجيى تۇسە باستادى.

مۇنداي قولايسىزدىققا, باي­لانىس­تىڭ ناشارلىعىنا سوتتى ايىپ­تاۋعا نەگىز جوق. بۇل رەتتە گادجەتتەردىڭ جانە پرو­تسەس­كە قاتىسۋشىلاردىڭ ورنا­لاسقان جەرىن­دەگى ينتەرنەت ساپاسىن ەسكەرۋ كەرەك.

– تۇسىنىكتى. ايتسە دە وسىنداي ول­قىلىقتاردى جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا حابارلاپ, ينتەرنەت باي­لا­نى­سىنىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە تىرىساسىزدار ما؟

– ءيا, ءبىز تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيا جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنە بايلانىس ارنالارىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ەكى ەسەگە ۇلعايتۋ تۋرالى ءوتىنىش بىلدىردىك. سونىمەن قاتار سوتقا قاتىسۋشىلار ءۇشىن قاشىقتان وتەتىن سوت پروتسەسىنە دايىندىق تۋرالى جادىناما ازىرلەپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز. وتكەن جىلى سوت وتىرىسىنا قاتىسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تەحنيكالىق بايلانىس قۇرالدارىن قولدانۋ ەرەجەلەرىن جانە قويىلاتىن تالاپتارىن بەكىتكەنبىز. بۇل ادىلەت ورگاندارىندا تىركەلگەن.

كارانتين جاريالانعان ساتتەن باس­تاپ سوتتار ازاماتتاردى تاتۋلاسۋعا, داۋ­لاردى سوتتان تىس شەشۋ تاسىلدەرىنە ەرىكتى تۇردە جۇگىنۋگە شاقىرۋدا. وسى جاعدايدى پايدالانىپ, جوعارعى سوت­تىڭ چەللەندجىن قولداعان ادامدارعا العىس ايتقىم كەلەدى.

– بۇل ىندەتتىڭ دە بەتى قايتىپ, توقتاتىلعان نەمەسە كەيىنگە قالدى­رىلعان ىستەردى قارايتىن ۋاقىت كەلەدى. وعان قوسا اعىمداعى ىستەردىڭ دە تولاستامايتىنى انىق. سوتتار ونىڭ ءبارىن دەر كەزىندە قاراي الا ما؟

– ءبىرىنشى جانە اپەللياتسيالىق سوتتارداعى ىستەردىڭ سانى تۋرالى بىزدە تولىق مالىمەت بار. ۇنەمى مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرامىز. بۇگىندە توقتاتىلعان ازاماتتىق ىستەردىڭ ۇلەسى 13%-دان اسپايدى, ال قىلمىستىق ىستەردىڭ ۇلەسى – 14%. سوندىقتان بارلىق ءىستى جاپپاي توقتاتۋعا بولمايتىنىن تۇسىندىك. وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, سوتتارعا الدىمەن تاراپتارعا ىستەردى قاشىقتان قاراۋ مۇمكىندىگىن ءتۇسىندىرۋ, باس تارتقاننان كەيىن عانا ولاردى توقتاتۋ نەمەسە كەيىنگە قالدىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ ۇسىنىلدى.

وسىعان بايلانىستى قىلمىستىق ىستەرگە, سونىڭ ىشىندە قاماۋدا وتىرعان سوتتالۋشىلارعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. سوت توراعالارىنا بۇل ماسەلەنى باقى­لاۋعا الۋ جانە ازاماتتاردىڭ كونس­تيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋ تاپسىرىلدى.

سونىمەن قاتار سۋديالاردا كاران­تيننەن كەيىنگى كەزەڭدە اۋقىمدى جۇكتەمە كۇتىپ تۇرعانىن جوققا شى­عارۋعا بولمايدى. كارانتيننىڭ سالدارىنان نەكە-وتباسى, ەڭبەك جانە شارت­تىق داۋلار ارتۋى مۇمكىن. بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش بۇكىل الەمدە كارانتين جاع­دايىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ بەلەڭ الۋىن قاپەرگە سالدى. بۇعان ىندەت العاش جايىلعان قىتايدىڭ تاجىريبەسى دالەل بولا الادى. بۇل ەلدە كارانتين رەجىمىن الىپ تاستاعاننان كەيىن نەكەنى بۇزۋ تۋرالى ارىزداردىڭ سانى كۇرت ارتتى. شارتتىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداماۋ, سالىق جانە بانك تولەمدەرىن, الەۋ­مەتتىك تولەمدەردى كەيىنگە قال­دىرۋ بو­يىن­شا تالاپ-ارىزداردىڭ ءوسۋى مۇمكىن.

مەملەكەت باسشىسى كەشە  حالىققا جولداعان مالىمدەمەسىندە حالىقتى تى­نىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا شاقىردى. سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا شيەلەنىستەردىڭ الدىن الۋ نەمەسە ولاردى سوتتان تىس شەشۋ جونىندە شارالار قابىلداۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى قولعا الىپ جاتىرمىز.

– جان-جاقتى مالىمەت بەرگەنىڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن 

ورىنبەك وتەمۇرات,

«Egemen Qazaqstan»