قىزىلوردا قالاسىنىڭ قۇرىلعانىنا 195 جىل
استانالىق رۋح دەگەن بولادى. رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگىن, تۇركيانىڭ ىستامب ۇلىن قاراڭىز. تابانىڭىز تيگەننەن بۇرىن سول مەملەكەتكە استانا بولعانىن, بارلىق ماڭىزدى ماسەلەنىڭ سول قالادا شەشىلگەنىن سەزەسىز. ولاردى ايتپاي-اق, الماتىنى الىڭىز. الماتى – ءاربىر قازاققا ىستىق قالا. بۇگىندە اڭسارىمىز استاناعا اۋعانىمەن الماتىعا دەگەن ءبىر قيماستىقتىڭ اركىمدە بارى بىلىنەدى. سول سەكىلدى سىردىڭ بويىن جاعالاي جاتقان قىزىلورداڭىزدان دا استانالىق رۋحتىڭ سەزىلەتىنىن جاسىرمايمىز. سوناۋ ءبىر قيىن-قىستاۋ زاماندا, الماعايىپ كەزەڭدە بۇل قالا قازاققا استانا بولدى. وسى جەردە ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز شەشىلدى. سوندىقتان جەلى بەتىڭدى قارپىپ, شاڭى كوزىڭدى اشتىرماسا دا قازاقتىڭ ءاربىر بالاسىنان اقمەشىتكە دەگەن ءبىر ىڭكارلىك سەزەتىنىمىز بار. ەلباسىنىڭ ءوزى «سىر – الاشتىڭ اناسى» دەپ بەكەردەن-بەكەر ايتپاعان شىعار. ال وسى سىردىڭ بويىن جايلاپ جاتقان قالاعا دەگەن ىڭكارلىكتى دە ءبىز وسى ارادان تاباتىن سياقتىمىز.
قىزىلوردا قالاسىنىڭ قۇرىلعانىنا 195 جىل
استانالىق رۋح دەگەن بولادى. رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگىن, تۇركيانىڭ ىستامب ۇلىن قاراڭىز. تابانىڭىز تيگەننەن بۇرىن سول مەملەكەتكە استانا بولعانىن, بارلىق ماڭىزدى ماسەلەنىڭ سول قالادا شەشىلگەنىن سەزەسىز. ولاردى ايتپاي-اق, الماتىنى الىڭىز. الماتى – ءاربىر قازاققا ىستىق قالا. بۇگىندە اڭسارىمىز استاناعا اۋعانىمەن الماتىعا دەگەن ءبىر قيماستىقتىڭ اركىمدە بارى بىلىنەدى. سول سەكىلدى سىردىڭ بويىن جاعالاي جاتقان قىزىلورداڭىزدان دا استانالىق رۋحتىڭ سەزىلەتىنىن جاسىرمايمىز. سوناۋ ءبىر قيىن-قىستاۋ زاماندا, الماعايىپ كەزەڭدە بۇل قالا قازاققا استانا بولدى. وسى جەردە ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز شەشىلدى. سوندىقتان جەلى بەتىڭدى قارپىپ, شاڭى كوزىڭدى اشتىرماسا دا قازاقتىڭ ءاربىر بالاسىنان اقمەشىتكە دەگەن ءبىر ىڭكارلىك سەزەتىنىمىز بار. ەلباسىنىڭ ءوزى «سىر – الاشتىڭ اناسى» دەپ بەكەردەن-بەكەر ايتپاعان شىعار. ال وسى سىردىڭ بويىن جايلاپ جاتقان قالاعا دەگەن ىڭكارلىكتى دە ءبىز وسى ارادان تاباتىن سياقتىمىز.
بيىل الاشقا استانا بولعان اقمەشىتتىڭ ىرگەتاسى قالانعانىنا 195 جىل تولىپ وتىر. شىندىعىندا, قالانىڭ تاريحى ودان ارىدە جاتىر دەگەن ويىمىزدى جاسىرىپ قالعىمىز كەلمەيدى. دەگەنمەن, قاعازعا تۇسكەن ۋاقىت وسى. وسىنىڭ وزىندە قىزىلوردانىڭ ەكى عاسىرعا جۋىق تاريحى بار ەكەن.
استانا بولعان, باس قالا بولعان قىزىلوردانىڭ جاي-كۇيى قانداي؟ بۇگىن ءبىز وسى تۇرعىدان ءسوز قوزعاپ كورەلىك.
«جومارتتىڭ قولىن جوقتىق بايلايدى» دەگەن ءسوز بار. سول سياقتى بۇگىندە بار تىرلىكتىڭ قارجىعا كەپ تىرەلەتىنى بەلگىلى. سوڭعى كەزدە قالانىڭ بيۋدجەتى كوبەيگەنىن بايقايمىز. جىل باسىندا قالا بيۋدجەتى 23 ميلليارد 699 ميلليون تەڭگە دەپ بەلگىلەنگەن-ءتىن. ارادا التى اي وتكەندە بيۋدجەتتىڭ 40,3 پايىزعا ۇلعايعانىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. ياعني, ءدال وسى كەزەڭدە قىزىلوردانىڭ قازىناسى 33 ميلليارد 251 ميلليون 390 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. قارجىنىڭ كوزى جەتكىلىكتى. ەندى نە جاسالىپ جاتىر؟
رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 5 ميلليارد 317 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. بۇل تەك جول جوندەۋگە عانا جۇمسالاتىن اقشا ەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا جالپى ۇزىندىعى 93,6 شاقىرىمدى قۇرايتىن 76 كوشەگە قايتا جاڭعىرتۋ, كۇردەلى جانە ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, قالالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 101 ميلليون 200 مىڭ تەڭگەگە 82 كوشەنىڭ جولدارى اعىمداعى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. اۋەجايدان قالاعا دەيىنگى جولدار كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, جارىقتاندىرىلۋدا, ورتالىق جىبەك جولى كوشەسى 6 جولاقتى بولىپ كەڭەيتىلدى. ايتا كەتەيىك, جىبەك جولى كوشەسى وتە از ۋاقىتتا ساپالى تۇردە جاسالىپ شىقتى.
سونىمەن قاتار, قالانى اباتتاندىرۋدا دا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. 2013 جىلى قالالىق بيۋدجەتتەن باعدارشامداردىڭ, جول بەلگىلەرى مەن جول باعىتتاعىشتارىنىڭ جوبا-سمەتالىق قۇجاتتارىن ازىرلەۋگە 10 ميلليون 600 مىڭ تەڭگە قارالىپتى. بۇگىندە جاڭا ۇلگىدەگى 31 باعدارشام جانە جول بەلگىلەرى مەن جول باعىتتاعىشتارى ورناتىلدى. قالادا اباتتاندىرۋ جۇمىستارى قارقىن الدى. وسى جىلى قالالىقتاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولىن سالۋعا وبلىستىق, قالالىق بيۋدجەتتەن 923 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. اتالعان قارجىعا 24,3 شاقىرىمدى قۇرايتىن 20 كوشەگە جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولى سالىنىپ, 37 كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ اۋلاىشىلىك جاياۋ جۇرگىنشى جولدارى مەن اۆتوتۇراقتارى سالىنۋدا. بيىل تۇنگى قالانىڭ كوركى اجارلانىپ كەلەدى. تۇنگى ۋاقىتتا نەون شامدار كوزىڭدى قىتتىقتاپ, سامالاداي جارقىراعان جارىقتاردان ساۋلە شاشىلىپ تۇرادى. سونىمەن قاتار, قازىرگى زامان تالابىنا ساي 50 جەرگە ا ۆتوبۋس ايالدامالارى ورناتىلدى.
جالپى, قىزىلوردا قالاسىنىڭ باس جوسپارى تۇڭعىش رەت 1976 جىلى 18 قازاندا جاسالعان. ودان بەرى تالاي زامان ءوتتى. سوندىقتان قالانىڭ باس جوسپارى قايتا جاسالدى. باس جوسپارعا سايكەس الداعى 10-15 جىلدىڭ كولەمىندە قالا سىرداريا وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى وڭتۇستىك باعىتتا داميتىن بولادى. قازىردىڭ وزىندە قالادا 250 مىڭنان استام تۇرعىن تۇرادى. بولاشاقتا بۇل كورسەتكىش 500 مىڭنان اسادى دەگەن بولجام بار. سوندىقتان دا بۇگىنگى كۇنى داريانىڭ سول جاق جاعالاۋىن يگەرۋ ماسەلەسى تۇر. سىرداريا وزەنىنىڭ سول جاق جاعالاۋىنداعى جالپى كولەمى 1532 گەكتار اۋماققا, وزەننىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى 30 گەكتار اۋماققا ينجەنەرلىك گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 132 ميلليون 800 مىڭ تەڭگە ءبولىندى. باس جوسپارعا سايكەس اتالعان اۋماقتا 5-6 قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر, 5-9 جانە 5-12 قاباتتى الەۋمەتتىك نىساندار مەن بيزنەس ورتالىقتار قۇرىلىسى جوبالانۋدا. سىرداريا وزەنىنىڭ ەكى جاعالاۋىن بايلانىستىراتىن مۇراتباەۆ كوشەسىنەن اۆتوموبيل كوپىرىنىڭ قۇرىلىسىنا وتكەن جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 63 ميلليون 600 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ, جوبا-سمەتالىق قۇجاتتارى مەملەكەتتىك ساراپتاما قورىتىندىسىمەن ازىرلەندى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 5 ميلليارد 975 ميلليون تەڭگەنى قۇراماق.
جىل باسىنان بەرى پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 1,5 ەسەگە ارتىپ, 50586 شارشى مەتردى قۇرادى. رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن بولىنگەن 3 ميلليارد 177 ميلليون تەڭگەگە بارلىعى 44063 شارشى مەتردى قۇرايتىن 26 تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, 684 وتباسى جاڭا پاتەرمەن قامتىلادى.
بۇگىندە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى باعىتى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. وسى كۇنى قىزىلوردادا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا جاسالعان كارتا بويىنشا جانە ودان تىس قۇنى 1 ميلليارد 218 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 5 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە قوسىپ, 217 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانۋدا.
اتاپ ايتقاندا: «جان اراي جەم» جشس-ءنىڭ «قۋاتتىلىعى تاۋلىگىنە 80 توننا قۇراماجەم زاۋىتى» جوباسى. جوبا قۇنى 280 ملن. تەڭگە, جاڭادان 18 جۇمىس ورنى اشىلادى; «اقبارىس» جشس-ءنىڭ «مال بورداقىلاۋ تسەحى جانە ەت ءوندىرۋ تسەحىنىڭ قۇرىلىسى» جوباسى. جوبا قۇنى 200 ملن.تەڭگە, جاڭادان 40 جۇمىس ورنى اشىلادى; «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق قىزىلوردا فيليالىنىڭ «50 دانا جىلىجاي قۇرىلىسى» جوباسى. جوبانىڭ قۇنى 283 ملن. تەڭگە. جاڭادان 55 جۇمىس اشىلادى; «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق قىزىلوردا فيليالىنىڭ «70 دانا جىلىجاي قۇرىلىسى» جوباسى. جوبانىڭ قۇنى 385 ملن. تەڭگە. جاڭادان 70 جۇمىس ورنى اشىلادى; «ۋزاكوۆ» جك-نىڭ «قابىرعا جانە جاياۋ جۇرگىنشى جولداردىڭ ماتەريالدارىن ءوندىرىس قۇرۋ» جوباسى. جوبانىڭ قۇنى 70 ملن.تەڭگە. جاڭادان 34 جۇمىس ورنى اشىلادى.
قىزىلوردادان شىنى زاۋىتىن سالۋ جونىندە شەشىمنىڭ قابىلدانۋى, قالادا كوپتەگەن جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ءوڭىردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قوساتىن ۇلەسىن ارتتىرارى ءسوزسىز.
قالادا الداعى جىلۋ ماۋسىمىنا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بيىل رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 291 ميلليون 300 مىڭ تەڭگەگە ۇزىندىعى 2 شاقىرىم ماگيسترالدى جىلۋ تراسسالارى مەن جىلۋ جەلىلەرى قايتا جاڭعىرتىلۋدا. الداعى جىلۋ ماۋسىمىندا ءبىرىنشى كەزەكتە شەشۋدى قاجەت ەتەتىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – جىلۋ ورتالىعىنداعى توزىعى جەتكەن №3 تۋربوگەنەراتوردى اۋىستىرۋ ءۇشىن جوبا-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن ازىرلەپ, مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزۋگە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 13 ميلليون 400 مىڭ تەڭگە ءبولىندى.
بۇل قالادا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ءبىر پاراسى عانا. ايماق باسشىلىعىنىڭ سىرداعى استاناعا بايلانىستى ءىس-جوسپارلارىن ءسوز ەتەر بولساق, اڭگىمەنىڭ بۇدان دا ۇزايتىنىن بىلەمىز. سوندىقتان وسى ارادان ءبىر ءتۇيىپ, قىزىلوردا قالاسىنىڭ 195 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي وتكىزىلەتىن ىستەردى ايتايىق. قالا كۇنى – بۇل تەك قىزىلوردانىڭ عانا ەمەس, بارشا اۋدانداردىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرۋگە ءتيىس شارا بولىپ وتىر. سوندىقتان قىزىلوردا قالاسىنىڭ ەل ومىرىندەگى ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعىن كورسەتۋ باستى مىندەتى تۇر. وبلىس تاريحى ءۇشىن ماڭىزى بار مەرەيتويدى ءوز دەڭگەيىندە اتاپ ءوتۋ ماقساتىندا مەرەكەنىڭ نەگىزگى ءىس-قيمىل باعىتىن انىقتايتىن «قالا كۇنى» مەرەكەسىن ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋدىڭ ارنايى تۇجىرىمداماسى دايىندالدى. مەرەكەگە دايىندىق بارىسىندا قالا اۋماعىنداعى كوشەلەر, ۇيلەردىڭ قاسبەتى مەرەكەگە ساي بەزەندىرىلەدى, سونداي-اق گۇلزارلار, ساياباقتار, اۋلا اۋماقتارى, باسقا دا قوعامدىق ورىندار كوگالداندىرىلىپ, تارتىپكە كەلتىرىلۋدە. «قالا كۇنىنە» ايماق اۋداندارى مەرەكەلىك تارتۋ جاساماق. بۇگىندە قالانىڭ ارنايى بەلگىلەنگەن اۋماقتارىندا سكۆەر-اللەيالار سالىنۋدا. سونىمەن بىرگە, قالانىڭ كوركەمدىك-ەستەتيكالىق ءسانىن, كەلبەتىن جاقسارتۋ باعىتىندا جىبەك جولى كوشەسى بويىنا ارنايى جاساندى «گۇل كومپوزيتسياسى» قويىلىپ, ەل