ءتولتايدىڭ تاڭدايى گوبي شولىندەي قاڭسىپ, كوشەدەن قوس ۋىسىمەن كوسىپ العان ارىقتىڭ سۋىن اكەسىنىڭ بۇلاعىنا باس قويعانداي اۋسارلانا ءسىمىرىپ سالدى. سودان سوڭ كەڭ ماڭدايىنان بۇرق ەتكەن تەردى قولىنىڭ قىرىمەن قىرماندا ءدان كۇرەگەندەي ءبىر كۇرەپ سىپىرىپ تاستاپ, كوزىن الايتىپ جان-جاعىنا قارادى. وسىدان تۇپ-تۋرا وتىز ءۇش جىل بۇرىنعى الماتى مەنىڭ دە كوز الدىمدا سۋرەت بولىپ تۇرا قالعان: قالا تاڭ نۇرىنا بولەنگەن, اۋا تاپ-تازا, سۋ تۇپ-تۇنىق, قۇس سايراپ مارە-سارە.
– اناۋ نەگە ءبىزدى قارا قويشىنىڭ بالاسىنداي كورەدى؟ – دەدى ءتولتاي وزىنەن ءوزى شامىرقانىپ. – ءاي, سەنىڭ «جانسەبىلىڭ» وتىز جەتىنشى جىل تۋرالى ەمەس پە؟ ەندەشە, نەگە «تۇرمىستىق تاقىرىپتاردى جازادى» دەپ تومەندەتەدى؟ ونىڭ نەمەنە, اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىس پا؟
– ولاردىڭ تابيعاتى سونداي, – دەدىم مەن باسقا ءبىر عالامشاردىڭ ادامدارىن ءسوز ەتكەندەي سىرعاقسىپ. – ەكەۋمىزگە قاراعاندا, «ستاتۋسى» جوعارى. ولاردى مۇنداي ورىنعا ەشكىم تاعايىندامايدى. بىراق قوي باستايتىن سەركە دەگەن سونداي بولادى. نەگىزى ول جامان جىگىت ەمەس, جاقسى جىگىت!
مەنىڭ بۇل ءپالساپام اۋداندا ءجۇرىپ قارايىپ قالعان دوسىمىزدىڭ قۇلاعىنا دا كىرگەن جوق. الماتىنى ساعىنىپ كەلدىم ەكەن دەپ, تۇنىمەن اتتىڭ باسىن قويا بەرىپ, ەندى كوشەدەگى ارىقتان اڭسارىن باسىپ تۇرعان تۇرىسى مىناۋ. كەيبىر دوستارىمىزدىڭ سەنىڭ جانكەشتى ەڭبەگىڭدى قىلجاققا اينالدىرىپ, نەگە توبەڭنەن باسىپ قويعىلارى كەلەتىنىن ول ءالى تۇسىنبەيدى.
ونداي-وندايعا مەن دە اسا ءمان بەرە قويمايمىن. بىراق ۋاقىتىندا تىيىم كورمەگەن تاپ سول ادەت ماعان عانا ەمەس, كەيىن كەلە ۇلكەن ادەبيەتكە دە ءبىر زيانىن تيگىزەرىن قايدان بىلەيىن. باقسام ادام بويىنداعى كەيبىر جاقسىلى-جاماندى مىنەزدەر ونىڭ وزىمەن بىرگە وسەدى ەكەن. بۇگىن جۇرگەن ورتاسىنا ىقپال ەتسە, ەرتەڭ بۇكىل قوعامعا ىقپال ەتۋى دە عاجاپ ەمەس كورىنەدى.
ءتولتاي جاڭا عانا ءوزى ءسىمىرىپ سالعان ارىقتاعى سۋدان تاعى دا قوس قولداپ كوسىپ الىپ, بىلەگى مەن بەتىن جۋدى. تاعى دا «بىرەۋ كورىپ تۇرعان جوق پا؟» دەگەندەي الايىپ, بەتىنەن كۇمىس تامشىلار سورعالاپ جان-جاعىنا قارادى. وسى كەزدە قاسىمىزعا قوناقتاردىڭ سوڭىن تاكسيگە وتىرعىزىپ جىبەرىپ, كوك جايلاۋداي الماتىدا ەمەس, ىستىق يەرۋساليمدە جۇرگەندەي تەرلەپ-تەپشىپ ءشامىلدىڭ ءوزى دە كەلە قالدى.
– اياعىڭدى سۋعا مالساڭ, باسىڭا جاقسى ويلار كەلەدى, – دەپ قۇشىرلاندى كەلە سالا. – مىنا جۇكاش اياعىن سۋدان شىعارمايدى. مۇنىڭ جاقسى جازىپ جۇرگەنى سودان.
تۇندەگى ايتقان ءسوزىن جۋىپ-شايعان ءتۇرى ەكەنىن تۇسىنە قويدىم. بىراق ونىڭ سوزىنەن بۇرىن, وزىنە كۇلكىم كەلدى. اركىم ءوزىنىڭ جانىنا باتقان نارسەنى ايتادى. ول ءتۋفليىن شەشىپ ءبىر جاققا لاقتىردى, باسى باشپايىنا جابىسقان ش ۇلىعىن شەشىپ ەكىنشى جاققا لاقتىردى. ءسويتتى دە ارىقتاعى تاستاي سۋعا اياعىن شالپ ەتكىزىپ مالىپ الدى.
– ال, ءتولتاي, ءىش! الماتىنىڭ ارىعىنداعى سۋ سەنىڭ اۋىلىڭداعى كولونكانىڭ سۋىنان تازا!
ءشامىل بىرەۋدى مازاقتاسا, قاسىنداعى ادامداردى وزىنە قوسىپ الىپ مازاقتايدى. وعان دا ەرەكشە تالانت كەرەك, ارينە. سونىڭ ارقاسىندا ارامىزداعى ازداعان تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ تىگىسى جازىلىپ, ءۇش دوس ارقا-جارقا ك ۇلىسىپ تارقاستىق. تەك قوشتاسار كەزدە ءتولتايدىڭ جانارىنان ءبىزدى توسىرقاعانداي تەرەڭ ءبىر مۇڭنىڭ ءىزىن كوردىم. «زيانسىز قىلجاقپەن ونىڭ جانىنا جارا سالعانداي بولعان جوقپىز با؟» دەگەن وي ىشىمدە كەتتى. ول تەرەڭ مۇڭنىڭ ءىزى باسقالاردان دا كەزدەسىپ, قۇددى ءبىر سول ادامنىڭ جانىنىڭ ايناسىنداي ءبىر توڭكەرىلەتىن دە جوعالاتىن.
ۇلتتىڭ مۇڭى!.. ەگەر اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىز بولماعاندا, بۇل جايت مۇلدەم ەسىمنەن شىعىپ تا كەتەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن. ءبىر كۇنى ول كىسىمەن قالاداعى مىڭ قيىر كوشەنىڭ بىرىندە كەزدەيسوق كەزدەسىپ قالدىم. جول بويىنداعى كوك تەرەكتەردىڭ تۇبىنە ءبىز دە تەرەكتەي بولىپ سورايىپ تۇرا قالدىق. بىردەن كولەڭكەگە قاراي ىعىسقانىمىزعا قاراعاندا, اعامىزدىڭ ويىندا ءبىر نارسە كەلە جاتقانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ەدى. ۇلكەندەر اراسىنداعى الدەبىر اڭگىمەلەردىڭ باسىن شالىپ وتكەننەن كەيىن:
– ال, اينالايىن, اياق كيىمىڭدى شەشە قويشى, – دەدى اسا ءبىر قامقور كوڭىلمەن جىلى شىراي تانىتىپ. – تابانىڭا سالىپ جۇرگەن ۇلتاراعىڭ بار ما, جوق پا, كورەيىن.
اقسەلەۋ اعانىڭ ماڭىزدى ماسەلە شەشەتىندەي ماڭعازدانا قالعانى ودان بەتەر تاڭىرقاتتى. وكشەسىنەن باسىپ سىپىرا سالسا دا بولاتىن ءتۋفليىمدى وزىمنەن ءوزىم قىسىلىپ, قولىممەن شەشىپ جەرگە قويدىم. ونىڭ اقسارى جۇزىمەن وڭدەس كوكشىلدەۋ كوزدەرى كونتاباندى كوكتەي ءوتىپ, سۇراق بەلگىسىندەي سوپايا قالعان مەنىڭ بەتىمە اۋدى. شىلدەنىڭ شىجىعان ىستىعىندا ول كىسى نەعىلعان ۇلتاراق تۋرالى ايتىپ تۇرعانىن تۇسىنسەم بۇيىرماسىن.
– بۇدان بىلاي تابانىڭا كيىز ۇلتاراق سالىپ ءجۇر, – دەدى اقسەلەۋ اعا سابىرلى قالپىنا قايتا كوشىپ. – تابانىڭنان سىز وتسە, بويىڭنان قۋات كەتەدى. بۇرىن جىلقىشىلار ساپتاما ەتىككە قوس-قوسىنان كيىز ۇلتاراق سالىپ كيگەن. ول ۋاقىتتا شارىق كيگەن شالداردىڭ ءوزى كۇش-قايرات جاعىنان ەشكىمگە دەس بەرمەگەن. سەبەبى شارىقتىڭ تابان جاعىنا كيىز ۇلتاراق سالىپ كيەتىن بولعان. قازاقتا جەتپىسباي, سەكسەنباي, توقسانباي دەگەن ەسىمدەر قايدان شىقتى دەپ ويلايسىڭ.
اقسەلەۋ اعا دا اڭگىمە ايتىپ تۇرىپ الىسقا قاراعانداي بولاتىن دا, كوزىنە جۇمباق ءبىر مۇڭ ۇيالاي قالعانداي كورىنەتىن. ساعان باسقا اڭگىمە ايتىپ تۇرىپ, ويىندا باسقا اڭگىمە تۇرعانداي قىسىلىپ تا قالاتىنسىڭ. بىراق ءبىز جاس كەزدە نەنىڭ پارقىن ءبىلىپپىز. سونداعى سان ساققا جۇگىرتىلىپ ايتىلعان اڭگىمەدەن ءبىر-اق نارسەگە ويىم قادالدى دا قالدى. ول اقاڭنىڭ «كيىز ۇلتاراق سالىپ كيسەڭ, اياق كيىمىڭە ءيىس-قوڭىس جولامايدى», دەگەن ءسوزى ەدى. ەسىمە ارىقتان سۋ كورسە بولدى, اياعىن شالپىلداتىپ ءبىر مالىپ الاتىن ءشامىل تۇسە كەتتى. جول ءۇستى بولعان سوڭ قيىنسىنباي, كەشكە ۇيىنە سوقتىم. وبالى نە كەرەك, ءبىر بولمەسىندەگى كىتاپ سورەسىنە مۇقاباسى التىنمەن اپتالىپ, كۇمىسپەن كۇپتەلگەن كىتاپتاردىڭ تالايىن ءتىزىپ قويىپتى. بىراق وندا قولدان قولعا ءوتىپ وقىلاتىن, قالىڭ وقىرمان اراسىندا اڭىزعا اينالعان ج ۇلىم-ج ۇلىم كىتاپتار جوق.
– بۇگىن اقسەلەۋ اعادان ءوز قۇلاعىممەن ءبىر اڭگىمە ەستىدىم, – دەدىم جاڭالىقتىڭ ءبارىن ەكى اۋىز سوزبەن جەتكىزىپ بولعاننان كەيىن. – مىناۋ اياق تەرلەيتىن اۋرۋ اتا-بابامىزدا اتىمەن بولماپتى. سەبەبى ولار تاباندارىنا كيىز ۇلتاراق سالىپ ءجۇرىپتى. بۇل اۋرۋ كەيىن شىققان ەكەن, نەگىزى اقسۇيەكتەردىڭ اۋرۋى كورىنەدى. سەن دە اقسۇيەكسىڭ عوي, بۇدان بىلاي تابانىڭا كيىز ۇلتاراق سالىپ جۇرسەڭشى.
– مىنانداي ىستىقتا تۋفليىڭە كيىز ۇلتاراق سالىپ كيسەڭ, تابانىڭ تاندىر بوپ كەتپەي مە؟ – دەپ ءشامىل ادەتىنشە ءوز جۇدىرىعىمەن ءوزىنىڭ باسىن توقپاقتاي كۇلدى. – ءبىزدىڭ ۇيدە اۋىلدان اكەلگەن ەسكى تەكەمەت بار. قالادا ءبارىبىر توسەپ جۇرگەن جوقپىز. بالكوندا شاڭ-شاڭ بولىپ بوسقا جاتىر. سودان قىرىق ۇلتاراق شىعادى. اقسەلەۋ اعاڭ ەكەۋىڭ ءتىلىپ-ءتىلىپ, تاباندارىڭا سالىپ الىڭدار!
قىلجاق!.. ءشامىل ءوزىنىڭ باسىن توقپاقتاعانىمەن قويماي, مەنىڭ دە يىعىمنان سارت ەتكىزىپ ءبىر سالدى. ءسويتىپ دوسىمنىڭ ۇيىنە جاقسى اتتانىپ بارىپ, قىرىق ۇلتاراقتىق قىلجاق ءسوز ەستىپ قايتتىم. ونىمەن قويماي اقسەلەۋ اعامىزدىڭ دا قادىرى ءبىر مىسقال كەمىپ قالعانداي قوڭىلتاقسىپ تا قالدىم. «شارىقتى تابانىنا كيىزدەن ۇلتاراق سالىپ كيەدى», دەپ جازعان ءبىر سويلەم كەيىن اقسەلەۋ اعامىزدىڭ كوپ تومدىعىندا ءجۇردى. دەمەك ول قىلجاققا اينالدىرا قوياتىن ءسوز ەمەس.
بىراق مەن دوسىمنىڭ سول جولى تەكتەنتەك باسىن توقپاقتاپ كۇلمەگەنىن سوڭىرا ءبىلدىم. كەيبىر ادامدار دا ينستينكت ەرەكشە جەتىلەدى. مەنىڭ دوسىم دا سونداي ادام, وعان زاماننىڭ قالاي قۇبىلاتىنى ينستينكت ارقىلى بەرىلگەن. بۇگىن ءبىر ءتاجدى تاستاردى جەلكەسىنەن شىمشىپ الىپ جىلجىتىپ وتىرسا, ەرتەسىنە شىنىمەن دە بىرەۋلەردىڭ ورىن اۋىستىرىپ جاتقانىن كورەسىز.
الگى وقيعادان كەيىن ارادا اپتا اينالماي جاتىپ جۇمىس تەلەفونىم شىڭعىر ەتە قالدى. تەلەفون سوققان ادام بيلىك تاراپىنداعى ەڭ ىقپالدى يدەولوگ ەكەن. قايبىرەۋلەر سياقتى ساسقاننان اتىمدى ۇمىتىپ قالماسام دا, ورنىمنان تۇرىپ كەتكەنىمدى بىلەم. قىزمەتى قانشا ۇلكەن بولسا دا, جۇمساق قوڭىر داۋىسپەن وزىمسىنە ءتىل قاتتى.
– شەرحان مۇرتازانى تابا المادىم, ءداۋ دە بولسا ماقالا وسى بولىمدە دايىندالعان شىعار دەپ قوڭىراۋ شالىپ تۇرمىن. انا اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ «كۇڭگىر, كۇڭگىر كۇمبەزدەر» دەگەن كىتاپ جازادى, بارساڭ كۇڭگىرلەپ تۇرعان كۇمبەز كورمەيسىڭ. ال سەندەر ونى گازەتتەرىڭە تەكسەرمەي باسا بەرەسىڭدەر, كىشكەنە الدى-ارتتارىڭا قاراساڭدارشى, دەدى.
سول ەكى اۋىز ءسوزدى ايتتى دا, تەلەفوندى توق ەتكىزىپ قويا سالدى. مەنىڭ ومىرىمدەگى ءبىرىنشى رەت بيىك ورىننان شالىنعان قوڭىراۋدى قالاي ۇمىتايىن. جوعارعى جاقتان ونداي قوڭىراۋ جايدان-جاي سوعىلمايتىنىن دا ءىشىم سەزەدى. «اپىر-اي, مىنا كىسى اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆتى قۇرمەتتەسە, جاڭاعىنداي ءسوز ايتپاۋعا ءتيىس ەدى عوي», دەپ ويلادىم. ەسىمە بىردەن «بالكوندا جاتقان ەسكى تەكەمەتتى اقسەلەۋ اعاڭ ەكەۋىڭ ءتىلىپ-ءتىلىپ, تاباندارىڭا سالىپ الىڭدار», دەگەن ءشامىل دوستىڭ قىلجاعى ءتۇستى. ءبىرىنىڭ اۋزىنا ءبىرى تۇكىرىپ قويعانداي سوزدەرىنىڭ ءبىر جەردەن شىققانىنا تاڭىرقاپ قالدىم. ادامعا بۇدان ارتىق قانداي ينستينكت كەرەك!
ينستينكت!.. كەيىن ويلاپ قاراسام, اقىن-جازۋشىلاردىڭ قادىرىن ءتۇسىرىپ, ءسوزىن قىلجاققا اينالدىرۋ سول كەزدەن باستالىپتى. بۇل ادەيى ويلاستىرىلماعان ناۋقان بولۋى دا مۇمكىن. ەلدىڭ ساناسىن تازالاپ, ورنىنا جاڭا يدەولوگيا ەنگىزۋ دە وڭاي شارۋ ەمەس. مىنە, وسى كەزدە كەيىنگى ۇرپاققا ينستينكت ارقىلى بەرىلگەن «حالىق جاۋى» دەگەن تۇسىنىك العا شىققان سياقتى. ال ەندى وتپەلى قوعامدا ونىڭ وتىن كوسەپ, شوعىن ۇرلەۋشىلەر تابىلماي قالماسى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ەدى. وسىندايدا اقىن-جازۋشىلاردىڭ ابىرويىن توگۋگە سەبەپ تە جەتكىلىكتى بولىپ شىقتى.
سونىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك سىيلىق توڭىرەگىندە تۋىندادى. بۇل ءوزى قاي قيسىنعا سالساڭىز دا مازاققا اينالاتىنداي نارسە ەمەس. بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك سىيلىق دەگەن مارتەبەسى بار. ەكىنشىدەن, ول دا الامان بايگە سياقتى الاپات جارىستان تۇرادى. ۇشىنشىدەن, مارەنى ءبىرىنشى قيىپ ءوتۋ ءۇشىن ۇمىتكەرلەر مۇندا دا بارىن سالادى. ەندەشە باسقا سالاداعى باسەكە باسەكە دە, اقىن-جازۋشىلاردىڭ اراسىنداعى باسەكە قۇر اتاققۇمارلىق ەمەس شىعار. دەمەك بار كىلتيپان قالامگەرلەردىڭ مەملەكەتتىك سىيلىققا تالاسۋىندا ەمەس, سول سىيلىقتىڭ ءادىل بەرىلمەۋىندە بولىپ وتىر.
شىندىعىندا, بىرەۋ مەملەكەتتىك سىيلىقتى قايتسەم دە الامىن دەپ شالا شابىلسا, وندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. تاعى بىرەۋ بۇل سىيلىقتى الا المادىم دەپ, ەڭىرەگەندە ەتەگى جاسقا تولىپ تەنتىرەپ كەتسە, ول دا سوكەت ەمەس. كىم دە بولسا ءوزىنىڭ تالاي جىلعى ازاپتى ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورگىسى كەلەدى. ونداي مىسالدى كەشەگى كۇننەن دە, بۇگىنگى كۇننەن دە قينالماي تابۋعا بولادى. نەبىر قاس تالانتتاردىڭ وسى ءبىر سىيلىق ءۇشىن قالاي قور بوپ كەتكەنى ادەبيەت شەجىرەسىنەن دە بەلگىلى. سونىڭ ءبىرىن قادىر مىرزا ءالي ءوزىنىڭ اتىشۋلى ء«يىرىم» اتتى كىتابىندا:
«قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا ەكى جىلدا ءبىر رەت مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنۋ ناۋقانى ءجۇرىپ وتەدى. سونداي ايتىس-تارتىستىڭ بىرىندە بەكەڭنىڭ «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» اتتى رومانى جۇيرىكتەر جارىسىنا قوسىلىپ-اق كەتتى, دەپ ەسكە الا جازىپتى. العاشقى اينالىمدا ەڭ كوپ داۋىس العان دا سول شىعارما بولدى. اعامىزدىڭ كوڭىلىندەگى ءوشىپ بارا جاتقان ءۇمىت وتى قايتا تۇتانىپ, قايراتى قايتا ويانعانداي بولدى. بىراق ەكىنشى جانە سوڭعى اينالىمداردا ادىلقازىلار القاسى ويدا جوق تا وقىس پىكىرلەرىن وزگەرتىپ, بايگە بەكەڭە بۇيىرماي, باۋىرجان اعامىزعا بۇيىردى. ءبىر سەبەپتەن بۇل دا دۇرىس ەدى. ال ەڭ دۇرىسى – ەكەۋىنە دە بەرۋ كەرەك ەدى. بىراق ءبىزدىڭ اعايىندارعا ونداي اقىل بىتە قويماعان, قايتەسىڭ ەندى! سول-اق ەكەن بەكەڭ (بەردىبەك سوقپاقباەۆ) شوگىپ كەتتى».
باسقاسىن ايتپاعاندا, قازاق قالامگەرلەرى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ سالماعى قانداي ەكەنىن وسىدان-اق كورۋگە بولادى. بۇل سىيلىق جانكەشتى ەڭبەكتىڭ, جەمىسىن كورسەم دەگەن تالاي جازۋشىنىڭ ومىرلىك ماقساتىنا اينالعانى وتىرىك ەمەس. ازاپتانىپ جازعان كىتابى وقىرمان اراسىندا مويىندالسا دا, مەملەكەتتىك سىيلىققا ىلىكپەي قالعانىن تاعدىردىڭ مازاعىنداي كورەتىندەر بار. ال ەندى كومەيدە بۇلكىلدەپ تۇرعان: «مەملەكەتتىك سىيلىقسىز دا ءومىر سۇرۋگە بولماي ما؟» دەگەن سۇراق شىن ازاپكەر جازۋشىعا جۇرمەسە كەرەك. سەبەبى ونسىز دا ەكى جىلدا ءبىر اينالىپ كەلەتىن مارتەبەسى دە جوعارى, اقشاسى دا قوماقتى سىيلىقتى كەي جىلدارى قۇرىعاندا وزىمەن تەڭ تالانت تا ەمەس, كەم تالانتتار قانجىعاسىنا بايلاپ كەتىپ جاتسا جانىنا باتپاعاندا قايتپەك؟
حانتالاپاي!.. وسىنداي ادىلەتسىزدىكتەر قازاق قالامگەرلەرىنىڭ اراسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان دۇربەلەڭ تۋعىزدى. مەملەكەتتىك سىيلىقتى توي جاساعان بىرەۋ كوكپار بەرىپ جاتقانداي كورىپ, جان-جاقتان جاپپاي ات قويعانداردىڭ قاراسى كوبەيدى. ولار ادەبيەت ەليتاسىنىڭ اراسىندا عانا جۇرەتىن باسەكەگە وزدەرىنىڭ جابايى كۇرەس تاسىلدەرىن دە الا كەلدى. الگى كوكپاردىڭ اراسىندا بىرەۋدىڭ تىزگىنىنەن الىپ, بىرەۋدىڭ ەتەگىنەن تارتىپ, ەندى بىرەۋدىڭ ايىل-تارتپاسىن قيىپ جىبەرىپ جاتقاندار دا بار. شاڭ-شۇڭ ايعايلاسىپ, سارت-سۇرت قامشى سىلتەسىپ, بىرەۋ قايىڭ سويىلمەن تىزەدەن قاعىپ, تاعى بىرەۋ اتا-باباسىنان مۇراعا قالعان ايبالتاسىن دا الا جۇگىرىپ جاتقان ءبىر ەل.
دۇرمەك ىشىندە اقسەلەۋ اعامىز ۇكىلەپ قوسپاسا دا, ءۇمىت ەتىپ جولىنا قاراعان ەكى جۇيرىك تە بار ەدى. ماسەلە ءبىر توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاس-قۇرالاستىعىندا, ال ەكىنشىسىنىڭ توپىراقتاس ىنىلىگىندە دە ەمەس. ەكەۋى دە ادەبيەتتە ورنى بار, شىعارمالارى مويىندالعان, ۇلكەن-كىشىنىڭ ءبارى ساناساتىن ادۋىندى اقىندار بولاتىن. مەملەكەتتىك سىيلىقتى وسى ەكەۋدىڭ قاي تارپاڭى السا دا, «ول نەگە الدى؟» دەۋگە ەشكىمنىڭ اۋزى بارمايتىنىن دا بىلەدى. ء«اي, ەكەۋىڭە بىردەي ولجا قايدا, ەندەشە ءبىرىڭ قانجىعاڭدى سايلا, ەندى ءبىرىڭ وسى الامان بايگەنى قىزدىرۋ ءۇشىن قوسىلعان بول», دەپ ىشىنە ءتۇيىپ تە قويعان. اقىرىندا ءبارى قۇلاپ, ەكى جۇيرىك مارەگە قاتار جەتكەندە, «ا, قۇدايلاپ» بەلبەۋىن شەشىپ, موينىنا ءىلدى. باسقالار دا: «ە, باسە, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ سالماعى ەندى ارتتى», دەسىپ قاۋقىلداسىپ تا قالدى. مىنە, سول كەزدە كوپتەگەن تراگەديا مەن كومەديادا كۇتپەگەن بىرەۋدىڭ ساحناعا شىعا كەلىپ, كورولدەر قىسىلعان, شەشەندەر توسىلعان كۋلميناتسيالىق ساتتە شەشۋشى ءرول ويناپ كەتەتىنى ءتارىزدى ءبىر سۇمدىق وقيعا بولدى.
سول جولى شىنىندا دا مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ دابىسى قاتتى شىعىپ ەدى. باسقاسىن قويىپ, ايدالاداعى اۋىل شارۋاشىلىعى مەكەمەسىندە ءبىر جيىن وتە قالسا دا, مەملەكەتتىك سىيلىق تاقىرىبىنان اينالىپ وتپەيتىن دارەجەگە جەتكەن. سونداي القالى جيىنداردىڭ بىرىندە ءوزى ءومىرى كىتاپ تا جازباعان, جازۋدىڭ ازابىن دا شەكپەگەن مەنىڭ باياعى ءشامىل دوسىم قاڭعىپ باسىنا كەلە قالعان ءبىر ويدى كوستەڭ ەتكىزبەسى بار ما! «مەملەكەتتىك سىيلىقتى ەكى جىل سايىن مىندەتتى تۇردە بەرۋ شارت ەمەس شىعار. لايىقتى شىعارما بولماسا, بەرمەي قويا سالۋ كەرەك», دەپ قالدى ول ايتارعا ءسوز تاپپاي وتىرعانداردىڭ اۋزىنا ءسوز سالعانداي بولىپ. بىراق قازاقتىڭ ەكى بىردەي تالانتتى اقىنىنىڭ تاعدىرى شەشىلىپ جاتقاندا ايتەۋىر بىردەڭە ايتۋ كەرەك بولعان سوڭ ايتىلا سالعان بۇل ءسوزىنىڭ قولعا كوسەۋ ۇستاتقانداي بولارىن ءوزى دە بىلگەن جوق. ونىڭ بويىنداعى وقۋ-توقۋسىز-اق بەرىلگەن وسىنشالىقتى كەرەمەت ينستينكتى جەتكىلىكتى دارەجەدە باعالاماي جۇرگەن ءبىزدىڭ وزىمىزگە دە وبال جوق-اۋ دەپ قان قاقسادىق تا قالدىق, نە كەرەك؟ ءسويتىپ سول جولى قازاق رۋحانياتىنىڭ شىراقشىسى اتانعان اياۋلى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ۇكىلەپ قوسپاسا دا, ءۇمىت ەتىپ جولىن توسقان قوس بىردەي جۇيرىگى مارەگە جەتپەي, بارشا ادەبيەت سۇيەر قاۋىم جەرگە قاراپ كەتتى. الاماننىڭ سەرتى كومبەدەن كورىنۋ دەيتىن ءداستۇر بۇرىن-سوڭدى بۇلايشا بۇزىلماعان, سوندىقتان ونىڭ سوققىسى دا وڭاي بولعان جوق.
سوندا اقسەلەۋ سەيدىمبەك جۋرناليست ءومىرجان ابدىحالىق ۇلىنىڭ سۇراعىنا: «ادەبيەت سالاسىنان ىرىكتەۋدىڭ بارلىق سالاسىنان وتكەن ەكى اقىن – سەرىك اقسۇڭقار ۇلى مەن نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ شىعارمالارى مەملەكەتتىك سىيلىققا لايىق. ەكى اقىن دا قازاق پوەزياسىنىڭ قوس بوساعاسى سىندى قالامگەرلەر. وسىنى تاني الماعان قوعام, ساياساتكەرلەر رۋحاني مۇگەدەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەپ شامىرقانا جاۋاپ بەرگەن ەكەن. وعان قوسا: «وسى سالاعا جاۋاپ بەرەتىن ادامداردىڭ تەرەڭىرەك ويلاۋى قاجەت ەدى. بۇل جەردە ساياسي قاتەلىك تە بار. قازاقتىڭ كوشباسشى ونەر سالاسى – ءسوز ونەرىنەن لايىقتى دۇنيە تابىلمادى دەگەن ءسوز – قازاقستانداعى رۋحاني-مادەنيەتتىڭ توقىراۋى دەگەن ءسوز عوي. قازاقستان – رۋحاني مادەنيەتى جوق, بازار قۋالاپ, سانىن شاپاقتاپ, نارىققا جۇگىرگەن ەل دەگەندى بىلدىرمەي مە؟» دەگەن نارازىلىعىن دا جاسىرماپتى. مۇنىڭ ىشىندە بىزگە ەڭ كەرەگى: «كوميسسيانىڭ ىشىندەگى ادامداردىڭ جارتىسىنان كوبى قازاق ءتىلىن بىلمەيدى. ادەبي شىعارمالاردى ساراپتاۋ ءۇشىن قۇرىلعان كوميسسيا عانا داۋىس بەرۋ كەرەك ەدى. سوندا ءبىز اسىل مەن جاسىقتى پارىقتايتىن ەدىك», دەگەن ءسوزى بولاتىن. ونى اقسەلەۋ اعامىزدان كەيىن دە تالاي ادام ايتتى, ءالى دە ايتىلىپ ءجۇر, بۇدان كەيىن دە ايتىلا بەرەتىن سياقتى. سەبەبى بارلىق سالانىڭ ادامدارى قوسىلىپ داۋىس بەرەتىن پرەزيديۋمدى الىپ تاستاۋ تۋرالى شەشىمنىڭ شىعاتىن ءتۇرى كورىنبەيدى.
ەندەشە مەملەكەتتىك سىيلىقتى تاعى دا كەزدويسوق بىرەۋلەردىڭ الىپ كەتۋىنە جول اشىق دەگەن ءسوز. ەستۋىمىزشە بيىلعى الاماننىڭ ءدۇبىرى الىسقا كەتەتىن ءتۇرى بار. باسقاسى باسقا, وسى بيىلعى ءتىزىمنىڭ ىشىندە تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆتىڭ دە ءجۇرۋى مۇمكىن ەكەنى نەگە تۇرادى؟ دارا شاپسا ءوزى الىپ, قوسارلاپ شاپسا نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى ەكەۋى قاتار الۋى مۇمكىن دەگەن دە سىبىس بار. بىراق كەشەگىنىڭ بەيىمبەتى قانداي سۇيكىمدى بولسا, بۇگىنگىنىڭ تىنىمبايى سونداي سۇيكىمدى ەكەنىن ءتىل بىلمەيتىندەر قايدان ءبىلسىن. سوندىقتان جەمە-جەمگە كەلگەندە بۇل سىيلىق تىنىمبايعا دا جوق, نەسىپبەككە دە جوق بولىپ شىعۋى تاڭعالاتىن نارسە ەمەس. ءتىپتى بۇعان دەيىن دە سان مارتە بولعانى سياقتى, بۇل جولى دا كۇتپەگەن ءبىر وقيعا بولىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. تاپ وسى ارادا ءسىزدىڭ ەسىڭىزگە نە تۇسكەنىن بىلمەيمىن, ال مەنىڭ ەسىمە ءشامىل دوسىمنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ تاعدىرىن ايتەۋىر ايتا سالعان ءبىر اۋىز سوزبەن قالاي شەشكەنى ءتۇستى.
«سونداي كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ ءبىر اۋىز سوزىنە قاراپ قالعان مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ مارتەبەسى قانداي بولعانى سوندا؟» دەگەن سۇراق تۋادى. دەمەك مۇنداي شاراسىزدىق اتالعان سىيلىقتى بەرۋ جۇيەسى مەن ونىڭ ساراپشىلار توبىنىڭ جۇمىسى دا داعدارىسقا ۇشىرادى دەگەن ءسوز. ءبىر كەتۋى كەتكەن شارۋانىڭ قايتىپ ورنىنا كەلۋى قيىن ەكەنىن مەملەكەتتىك سىيلىققا قاتىستى ودان كەيىنگى جاعدايلار دا ءجيى-ءجيى ەسكە سالاتىن بولىپ جۇرگەنى وتىرىك ەمەس. وعان وتكەن جولى قازاقتىڭ تاعى ءبىر بەيىمبەتى اتانعان مارحاببات بايعۇت العاشقىدا ەڭ كوپ داۋىس الىپ-الىپ كەلىپ, ءتىل بىلەتىنى دە, بىلمەيتىنى دە ارالاس داۋىس بەرگەن اقتىق سىندا ادىلەتسىز قۇلاتىلعاندا كوزىمىز جەتتى.
امانات!.. ەندى سول ەرەجە مەن ءتارتىپتىڭ مۇرتى بۇزىلماستان ادەبيەتتىڭ الامان بايگەسىنە تاعى دا ات قويعالى وتىرمىز. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ مارتەبەسىن تۇسىرمەيتىندەي, وعان ۇسىنىلعان ازاپتى ەڭبەك يەلەرىنىڭ ەل الدىنداعى قادىرىن دە كەتىرمەيتىندەي ءبىر وزگەرىس جاساماسقا بولمايتىن ءتۇرى بار. ەگەر شىن جانىمىز اشىسا, وعان ءالى دە ۋاقىت بار ەكەنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى. ايتپەسە بۇل جولى دا مەنىڭ ءشامىل دوسىمنىڭ ءرولىن كىم وينار ەكەن دەگەن قاۋىپ كولدەنەڭ ات قوساتىنداردىڭ ەمەس, كوپشىلىك القالاعان شىن تالانتتاردىڭ مازاسىن كەتىرىپ بارا جاتقانىن نەسىنە جاسىرامىز؟!
نەگىزىندە حالىق مويىنداعان, كەرەك كەزىندە بيلىكتىڭ ءوزى دە اقىلىنا جۇگىنگەن ۇلكەن تۇلعالاردىڭ اماناتىنا ادال بولعاننان ەشكىم ۇتىلماسا كەرەك. كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ تۇزدىعى رەتىندە ايتارىم, مەن ءوزىم سول ءبىر اياۋلى اقسەلەۋ اعامىزدىڭ ايتقانىن وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇلجىتپاي ورىنداپ كەلەمىن. سودان بەرى قانشا جىل ءوتتى, قىسى-جازى اياعىما كيىز ۇلتاراق سالماي اياق كيىم كيگەن كۇنىم جوق دەسەم دە بولادى. ونى ءشامىل دوسىما دا كورسەتىپ, پايدالى جاقتارىن تالاي ەسكەرتتىم دە. ايتقانىمدى ىستەتە الماي, ءسوزىم قۇر بوسقا شىعىن بولدى. اقىن باۋىرجان قاراعىز ۇلى جازعانداي: «جاۋىما اقىلدىمىن, ءبىر قىزىعى, دوسىما اقىماق بوپ كورىنەمىننىڭ» كەرى كەلدى.
بىراق وتكەن جازدا مەنىڭ دە وي-سانامدا كىشىگىرىم توڭكەرىس جاساعانداي ءبىر قىزىق جاعداي بولدى. شىلدەنىڭ شىجىعان ىستىعىندا اس بەرىلىپ جاتقان ءبىر جەرگە ءشامىل دوسىمدى ىزدەپ بارا قالسام, كىرە بەرىس قاپتاعان اياق كيىمنەن كورىنبەي تۇر ەكەن. ءتۋفليىمدى قوياتىن ورىن ىزدەپ تۇرعانىمدا, كەنەت تابانىنا كيىز ۇلتاراق سالىنعان ءساندى ءبىر كەبىسكە كوزىم تۇسە كەتكەنى. مەنىڭ جايىمدى بايقاعان ءشامىل دوسىمنىڭ كەلىنشەگى: ء«بىزدىڭ ۇيدەگى كىسىنىكى عوي», دەپ سول كەبىستىڭ قاسىنان ىعىستىرىپ, ءتۋفليىمدى قوياتىن ورىن تاۋىپ بەردى. ءيا, ماسەلە كيىز ۇلتاراقتا ەمەس قوي, بىراق ۋاقىت ءبىز جاساماعانمەن دە, ءبارىن ءوز ورنىنا قوياتىنىن قاشان دا, قانداي دارەجەدە دە ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك ەكەن. مۇنىڭ وسىنداي دەتالدەردى ءوز شىعارمالارىندا بەيىمبەتشە ويناتاتىن تىنىمباي, مارحاببات, نەسىپبەك سىندى تالانتتى اعالارىمىزدىڭ مەمەلەكەتتىك سىيلىقتى قاشان الاتىنىنا دا تىكەلەي قاتىسى بارىن دا ۇمىتپاعانىمىز ءجون. بۇلاردان كەيىن ۇلى تەڭىزدەي دوڭبەكشىپ, ءۇنسىز جاتقان جانە ءبىر بۋىن بار, جوق بولىپ كەتكەن جوق. ودان كەيىن دە ۇلى دالانىڭ ءدۇبىرى دۇركىن-دۇركىن ەستىلىپ تۇرسا, وندا ءبىزدىڭ رۋحىمىز ولمەدى, وشپەدى دەگەن ءسوز. ءسىزدىڭ نەنى بىلگەنىڭىزدى بىلمەيمىن, ال مەنىڭ بىلگەنىم – رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەن وسى. سوندىقتان دا جالعىز ادەبيەت سالاسىندا عانا ەمەس, جالپى رۋحانيات الەمىندەگى مۇنداي الامان بايگەلەردىڭ قاق-سوققا ۇشىراماي, ءوز دەڭگەيىندە وتۋىنە قاي-قايسىمىز دا بەيتاراپ قاراماۋىمىز كەرەك. بۇل جونىندە ءشامىل دوسپەن پىكىر تالاستىرا وتىرىپ تۇيگەن ءبىراز ويلارىمىز دا بار. ول سول 2008 جىلعى وقيعادان كەيىن الامان تاسىردىڭ قاراسى كورىنسە بولدى, قۇزىرلى ورىندارعا جاڭا يدەيا بەرگىسى كەلىپ, ەلەڭدەپ تۇراتىن بولعان. سونداعى تۋعان ورتاق وي مەن ۇسىنىستارىمىزدى الداعى ماقالادان وقىرسىزدار دەگەن ۇمىتتەمىز.
جۇسىپبەك قورعاسبەك,
«Egemen Qazaqstan»