ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءاردايىم ءوزىنىڭ باستى نازارىندا ۇستاپ كەلەدى. “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ تۇعىرناماسىندا دا ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالاسىنا ارنالعان ءىرى بولىمدەر قاراستىرىلعان.
وتكەن جىلداردا ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالاسىن زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋدە ءبىرتالاي اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. 2007 جىلى قابىلدانعان ء“بىلىم تۋرالى” زاڭ ءبىلىم بەرۋدىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە وڭ ىقپال ەتتى, دەگەنمەن وندا كوپتەگەن تۇجىرىمدامالىق-قۇقىقتىق ولقىلىقتارعا جول بەرىلدى. ونى ءبىز قازىرگى كەزدە كوميتەتتە ء“بىلىم تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسىن قاراۋدا ايقىن سەزىنىپ وتىرمىز. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى زاڭ جوباسىنا ءبىرتالاي تۇجىرىمدامالىق وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزدى. بۇل زاڭ جوباسىنىڭ كەيبىر نورمالارىن “عىلىم تۋرالى” زاڭ جوباسىمەن بىرگە قاراۋ كەرەكتىگى قاجەت بولىپ وتىر.
2001 جىلى قابىلدانعان “عىلىم تۋرالى” زاڭدا وسى سالانى زاڭدى تۇرعىدان ءبىرشاما رەتتەۋگە قول جەتكىزىلدى. الايدا عىلىم دامۋىنىڭ ەلىمىزدە كەنجەلەپ قالۋىنا بايلانىستى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن دايىندالعان “عىلىم تۋرالى” زاڭ جوباسىنىڭ جاڭا رەداكتسياسى جانە وعان ىلەسپە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە عىلىم ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسى كەلىپ ءتۇستى.
ماجىلىستە وتكەن ۇكىمەت ساعاتىندا ءمينيستردىڭ بايانداماسىندا بۇگىنگى ماسەلەنىڭ جاعدايى ايقىن اشىلىپ كورسەتىلدى, دەگەنمەن, بۇل سالادا وسى رەفورما كەزەڭدەرىندەگى مىندەتتەر تولىققاندى جۇزەگە اسقان جوق, شەشىمىن تابۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعان ءبىرتالاي وزەكتى ماسەلەلەر ءالى دە جەتەرلىك.
ەڭ ءبىرىنشى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تولىق كولەمدە ىسكە اسقان جوق. سوندىقتان 12 جىلدىق جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ كەيىنگە شەگەرىلدى. ءبىلىم سالاسىنداعى وڭ وزگەرىستەرگە الىپ كەلەتىن رەفورمالاردى جۇرگىزۋ اياعىنا دەيىن جەتە المادى.
سوڭعى كەزدەرى الەمدە بازالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىنا باسا كوڭىل اۋدارۋ بەلەڭ الۋدا, ياعني ول حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋدىڭ باستى شارتى دەپ تانىلىپ وتىر. وسى ورايدا مەكتەپكە دەيىنگى جەلىلەردىڭ دامۋى اسا ماڭىزدى جانە بۇل ەلباسىمىزدىڭ ءاربىر جولداۋلارىندا, سوزدەرىندە ەرەكشە اتالىپ كورسەتىلگەن بولاتىن.
قازاقستاندا بەس, التى جاستاعى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى دايىنداۋدى 75% قامتۋدى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. مۇنى ىسكە اسىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس, ويتكەنى, بۇگىنگى كورسەتكىش بۇدان الدەقايدا الىس, ەل پرەزيدەنتى اتاپ وتكەندەي, بۇل سالادا ءالى دە بولسا تۇبەگەيلى وزگەرىس بولا قويعان جوق, دەگەنمەن, مەكتەپكە دەيىنگى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر جەلىلەرى قايتا قالپىنا كەلتىرىلۋدە, بالامالىلارى دا دامۋ ۇستىندە. ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرۋىمەن “بالاپان” باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلماقشى. مەملەكەتتىك بالاباقشالارمەن بىرگە جەكەمەنشىك بالاباقشالاردى دا كوپتەپ اشۋ كوزدەلىپ وتىر. دەگەنمەن, كوپ اتا-انالاردىڭ بالالارىن جەكە مەنشىك بالاباقشاعا بەرۋگە شاماسى جوق. قالتاسى كوتەرمەيدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك بالاباقشالاردى كوپتەپ اشۋدى قولعا العان ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. “ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە” دەمەكشى, بالالارعا جاستايىنان دۇرىس تاربيە, ءبىلىم بەرمەسەك ءبىزدىڭ الىسقا بارا الماسىمىز بەلگىلى.
جالپى ءبىلىم بەرۋ – ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ەڭ نەگىزگى بۋىنى. جالپى ءبىلىم بەرۋدە نەگىزگى ماسەلە 12 جىلدىق جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ بولاتىن. ەندى مينيستر سول ۇكىمەت ساعاتىنداعى بايانداماسىندا كورسەتىلگەندەي ول 2020 جىلعا قاراي ىسكە اسپاق.
12 جىلدىق جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ بويىنشا باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مىناداي ۇلكەن مىندەتتەردى اتقارۋ كەرەك دەپ ويلايمىن:
- وقۋشى ورىندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن قىسقارتۋ جانە ءبىرىنشى سىنىپتىڭ التى جاستاعى بالالارعا قوسىمشا ورىندار اشۋ;
- جوعارى ساتىداعى بەيىندى وقىتۋعا, اسىرەسە شاعىن جاساقتالعان مەكتەپتەر مەن مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى بالالار ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ;
- مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ;
- جاڭا فورماتسياداعى پەداگوگتاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ;
- جاڭا ستاندارتتار, باعدارلامالار مەن وقۋلىقتار ازىرلەۋ, ت.ب.
وسىعان بايلانىستى 12 جىلدىق وقىتۋعا كوشۋدى كەيىنگە قالدىرۋعا سەبەپ بولعان جاعدايلارعا تاعى دا مۇقيات تالداۋ جاساپ, ونىڭ وڭتايلى شەشىمىن تابۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار بەلگىلەۋ قاجەت. مۇمكىن قازىردەن باستاپ بالالاردى سىنىپتان كەيىن, ولاردىڭ قابىلەتىنە بايلانىستى گۋمانيتارلىق, جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق وقۋعا بەيىمدەپ گيمنازيا, ليتسەيلەرگە وقىتۋدى, ال تەحنيكالىق-كاسىپتىك ءبىلىم الۋعا بەيىمدەرىن بەيىندىك ء(پروفيلدى) ءبىلىم بەرۋدى باستاعان ءجون بولار. ول ءۇشىن مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ ارقىلى مەكتەپ جانىنان وقۋ-وندىرىستىك ورتالىقتار اشسا. سوندا بالالار 11 سىنىپتى ءبىتىرگەندە بەلگىلى ءبىر ماماندىق يەسى بولار ەدى. ياعني, 12 جىلدىق وقىتۋعا كوشۋدى جوعارى سىنىپتاردان باستاعان ءجون بولاتىن سياقتى. بۇل 12 جىلدىق جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋگە كوشۋدىڭ وتپەلى كەزەڭىنىڭ بازاسىن قۇراپ, اتالعان باعدارلامانى تەزىرەك جۇزەگە اسىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەر دەپ ويلايمىن.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى ودان ءارى دامىتۋدىڭ باعدارلاماسى ازىرلەندى جانە ول ىسكە اسىرىلۋدا.
بۇل ماسەلەگە ەرەكشە ماڭىز بەرىلگەندىكتەن, وسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان پارلامەنتتىك تىڭداۋ وتكىزىلدى. ەل ۇكىمەتىنە بىرنەشە ناقتى ۇسىنىمدار بەرىلدى. پارلامەنتتىك تىڭداۋدىڭ ۇسىنىمدارى تەك قاعاز جۇزىندە قالىپ قوياتىن بولسا, وندا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدى تولىقتاي ىسكە اسىرۋ ۇلكەن قيىندىقتارعا تاپ بولۋى مۇمكىن.
ەلباسى بىرنەشە رەت شاعىن بيزنەستى دامىتۋ تۋرالى ماسەلە كوتەردى جانە ول بويىنشا ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداندى. بۇل ماسەلە بويىنشا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دە وتە اۋقىمدى قىزمەتتەر اتقارۋى مۇمكىن ەدى, بىراق ونىڭ ناتيجەسى شامالى بولىپ وتىر. شاعىن كاسىپكەرلىك ولاردى ۇيىمداستىرۋشىلاردان دا, جالدامالى جۇمىسشىلاردان دا ءتيىستى ءبىلىم مەن داعدىنى قاجەت ەتەدى. باستاپقى جانە ورتا كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى ءوز جۇمىستارىن وسى باعىتتارعا قايتا بۇرۋلارى قاجەت. اسىرەسە, بۇل پروبلەما جۇمىس قولى ارتىق, جۇمىس كۇشىنىڭ پايدالانىلۋ سالالارى ناشار دامىعان اۋىلدىق جەرلەردە وتكىر كۇيىندە قالىپ وتىر.
ەندى جوعارى ءبىلىم مەن جوعارى بىلىمنەن كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, مۇندا دا شەشۋىن تاپپاي قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەر از ەمەس.
جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن كوپتەگەن ازاماتتارىمىز ەڭبەك رىنوگىندا سۇرانىس تاپپاي وتىر. بۇل جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا قاجەتتى دە قاجەتسىز مامانداردى جاپپاي دايىنداۋدان, ولاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنەن, ەڭبەك رىنوگىندا سۇرانىسقا مونيتورينگتىڭ دۇرىس جۇرگىزىلمەۋىنەن تۋىنداپ وتىرعان جاعداي.
جوعارى ءبىلىم بەرۋدە ءبىز بولون پروتسەسىنە ەندىك. جالپى, ەلىمىزدەگى ءبىلىم جۇيەسى باتىستىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە باعىتتالىپ وتىر. ماماندار, عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتكەرلەر دايارلاۋدا ءۇش دەڭگەيلى “باكالاۆر-ماگيستر-دوكتور (فيلوسوفيا دوكتورى (Ph), بەيىندى دوكتور)” ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە كوشىپ جاتىرمىز. جۇزدەگەن ماگيسترلار, كوپتەگەن فيلوسوفيا دوكتورلارىن (Ph) دايىنداپ تا ۇلگەردىك. الايدا ماگيستر جۇمىستارىن اتاماعاننىڭ وزىندە, فيلوسوفيا دوكتورلارى (Ph) ديسسەرتاتسيالارىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. مۇنى مينيسترلىك تە جوققا شىعارىپ وتىرعان جوق. قورعالعان ديسسەرتاتسيالاردىڭ كوبىندە عىلىمي جاڭالىق جوقتىڭ قاسى. ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا قوسار ۇلەسى شامالى. مۇنىڭ ءبارى ديسسەرتاتسيا مازمۇنىنا قويىلار قاتاڭ تالاپتىڭ جوقتىعىنان جانە مۇنىڭ ءبارى اكادەميالىق اتاقتى جوعارى وقۋ ورنى, عىلىمي ۇيىمداردىڭ وزدەرى بەرە سالۋعا قۇقىقتى ەكەندىگىنەن تۋىنداپ وتىر.
وسى جەردە ايتايىن دەگەنىم, ء“بىلىم تۋرالى” زاڭ مەن “عىلىم تۋرالى” زاڭنىڭ اراسىندا ءوزارا تىعىز بايلانىس جوق. ءبىلىم مەن عىلىم ەگىز دەسەك, ولاردىڭ كوپتەگەن نورمالارى ءوزارا قابىسۋى ءتيىس ەدى. وكىنىشكە قاراي, ولاي بولماۋدا. ءبىلىمى ساياز ادامنان جاقسى عالىم شىقپايتىنىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق.
ءبىزدىڭ پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى جوعارىدا اتالعان ءماسەلەلەر تۇرعىسىندا ءاردايىم ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قولداۋ كورسەتۋدە, ولاردىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جاقسارتۋ بارىسىندا جان-جاقتى ءوز كومەگىن اياماۋعا ارقاشاندا دايىن دەپ ەسەپتەيمىن. بىرلەسە, ءوزارا تۇسىنىستىكپەن جۇمىس ىستەسەك, ءىسىمىز وڭعا باساتىنىنا سەنىمدىمىن.
دينار نوكەتاەۆا, ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى.