«قوناق از وتىرىپ, كوپ سىنايدى», دەپ وي ءتۇيىپتى حالقىمىز. جەر كورەسىڭ, ەل كورەسىڭ, كورگەن-باققانىڭدى زەردەڭە توقىپ, وي تارازىسىنا سالىپ, باعامداپ, سالىستىرا وتىرىپ, سارالاپ كەتكەنىڭدى بايقاماي قالادى ەكەنسىڭ. «وۋ, مىنا تۇركىمەندەر وزدەرىن سىيلاتا بىلەتىن حالىق ەكەن», دەيدى ارىپتەسىم نۇرتورە ءجۇسىپ. راس ايتادى.
«قوناق از وتىرىپ, كوپ سىنايدى», دەپ وي ءتۇيىپتى حالقىمىز. جەر كورەسىڭ, ەل كورەسىڭ, كورگەن-باققانىڭدى زەردەڭە توقىپ, وي تارازىسىنا سالىپ, باعامداپ, سالىستىرا وتىرىپ, سارالاپ كەتكەنىڭدى بايقاماي قالادى ەكەنسىڭ. «وۋ, مىنا تۇركىمەندەر وزدەرىن سىيلاتا بىلەتىن حالىق ەكەن», دەيدى ارىپتەسىم نۇرتورە ءجۇسىپ. راس ايتادى.
اۋەجايدان تۇسكەندە: «بۇل ەلدە مەيرامحانا اتاۋلى تەك 23.30-عا دەيىن عانا اشىق, بارساڭىزدار سول ۋاقىتتان كەشىكپەڭىزدەر, كوشەدە تەمەكى تارتۋعا بولمايدى, بازاردى فوتو-بەينە تاسپالارعا ءتۇسىرۋگە, كوشەدەگى ادامداردى توقتاتىپ, سۇحبات الۋعا رۇقسات ەتىلمەيدى, تۇركىمەن كىلەمدەرىن اكەتەمىن دەسەڭىزدەر, ونى ارنايى رەسىمدەۋلەرىڭىز قاجەت, ايتپەسە, ەلدەن شىعارىلمايدى, جۇمساعان قاراجاتتارىڭىز دالاعا كەتەدى, دەگەندەي ءبىرسىپىرا شەكتەۋلەر بار ەكەنىن ەلشىلىك قىزمەتكەرى, جولباستاۋشىمىز ەرجان مۇستافين ەسكەرتىپ ايتقان. ساناسۋعا تۋرا كەلەدى...
تۇركىمەنستان اشىلىپ-شاشىلىپ جاتقان جوق. بىرتوعا, ءوزىمەن ءوزى تۇيىقتالىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارى – احالتەكە جىلقىسىن, كونەدەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءۇزىلمەي كەلە جاتقان كىلەم توقۋىن, زەرگەرلىك بۇيىمدارىن قاستەرلەپ, ونى تەك مۋزەيلەرگە قويىپ قويماي, وزدەرى قاسيەتتەپ ۇستاپ, كادەلەرىنە بارلىعىن بىردەي جاراتىپ جاتقان ەل. سول تۇيىقتىعىنان بولار, اشعابادقا بارعاندا الدىمىزدان ينتەرنەتكە كىرۋ پروبلەماسى شىقتى. كوپتەگەن الەۋمەتتىك جەلىلەر مۇلدەم اشىلمايدى, وزگە ەلدەرگە جول تۇسكەندە رەداكتسياعا جىبەرگەن ماتەريالىڭ «زۋ» ەتىپ, لەزدە تۇسە قالسا, مۇندا قوناقۇيلەردىڭ وزىنەن عالامتورعا شىعۋ وڭاي ەمەس. مەيمانداردى تىركەيتىن لوببيگە كەلىپ, سول جەردەن جىبەرمەسەڭ, نومىرلەردە بايلانىس جوق. ءسىرا, از ۇلت بولعان سوڭ (حالقى 5,5 ملن. شاماسى) سىرتتان كەلەتىن اسەردى ازايتۋ, ۇلتتىق بولمىستى ساقتاۋ تۇرعىسىنان اقتايتىن شىعار دەگەنىڭىزبەن, ينتەرنەت مۇمكىندىگىن شەكتەپ پايدالانۋ اقىلعا سىيا بەرمەيدى.
پارلامەنت سەناتىنىڭ ءتوراعاسى قايرات ءماميدىڭ ءتۇركىمەنستانعا رەسمي ساپارى العاش رەت بولعاندىقتان بولار, باعدارلامادا رەسمي كەزدەسۋلەرمەن قاتار, ەلمەن جەتە تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرنەشە تاريحي, مادەني ورىنداردى ارالاۋ بەلگىلەنگەن كورىنەدى. سونىڭ ءبىرى – تۇركىمەن كىلەمىنىڭ مۋزەيى.
جالپى اشعاباد – اسەم قالا. اق ءمارمار تاستان قالانعان جاڭا اشعابادتىڭ اجارى كوز تارتادى. جاقىندا اشعاباد ءمارمار تاس ەڭ كوپ جۇمسالعان قالا رەتىندە گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەندى. وعان قوسا, ءاربىر عيماراتتىڭ ساۋلەتىندەگى ۇلتتىق رەڭك, ۇلتتىق كەلبەت اجىرايىپ كورىنبەگەنىمەن, اسەم ۇيلەسىپ, ءوزىڭنىڭ قاي ەلدىڭ قالاسىندا جۇرگەنىڭدى بىردەن سەزىندىرەدى.
مۋزەي دە وسىنداي ەڭسەلى, سىرتقى ساۋلەتىمەن دە ەرەكشە قۇندىلىقتى قاستەرلەگەن ورىن ەكەندىگىن بىلدىرەتىن اق ءمارمار ساراي ەكەن. اشعابادتا ۇلتتىق كيىم كيگەن قىزداردى كورۋ تاڭسىق ەمەس, كوشەدە كارى-جاسى بىردەي ۇلتتىق كيىمدەرىن تاستامايدى. ءتىپتى مەكتەپ وقۋشىلارى, جوو ستۋدەنتتەرىنە دەيىن. مۋزەيگە كىرە بەرىستە جۇزدەرىنە ۇياڭ كۇلكى ۇيالاعان, ءسامبىتالداي يىلگەن كەرىم قىزدار ءبىزدىڭ باۋىرساققا ۇقساس نانىمەن قارسى الدى. ال كىلەمدەرى كەرەمەت, تانىستىرىپ جۇرگەن گيد قىز دا كىلەمدەردىڭ ءاربىر ايشىعىنا, گ ۇلىنە, بوياۋىنا ءمان بەرە, جەرىنە جەتكىزە ايتىپ ءجۇر. جۇزىنەن ءوزىنىڭ وسى ۇلتتىڭ وكىلى ەكەندىگىنە, عاسىرلاردان جەتكەن اسىل ونەردىڭ قۇرىپ كەتپەي, قايتا بۇگىندە ورلەپ-وسۋىنە دەگەن ريزاشىلىعى بىلىنگەن گوزال قىز تۇركىمەن ءومىرىنىڭ كىلەممەن تىعىز بايلانىستىلىعىن ايتادى.
بالا دۇنيەگە كەلگەن ساتتە وعان ارناپ كىلەم توقىلادى, ونىڭ العاشقى قادامى دا كىلەم ءۇستىندە, ءتىپتى باقيعا اتتانعاندا دا كىلەمگە ورالادى دەگەن ول تۇركىمەن كىلەمىنىڭ 300 جىلعا دەيىن پايدالانىلاتىنىن ماقتانىشپەن نازارعا سالادى. تۇركىمەن كىلەمى تەك تازا, جىڭىشكە ەتىپ يىرىلگەن جۇننەن توقىلادى, ءبىر شارشى مەترىنە 1 ملن. ءجىپ تۇيىندەلىپ, كىلەمشىلەر ءبىر كۇندە 3 سم عانا توقىلادى. تۇركىمەن كىلەمى قايتا ورلەۋ زامانىنداعى يتاليالىق سۋرەتشىلەردىڭ كارتيناسىندا دا بەزەندىرىلگەن. «مادوننا اۋليە يوانن شوقىندىرۋشىمەن جانە دوناتۋسپەن بىرگە» اتتى كارتينادا لەوناردا دا ءۆينچيدىڭ ۇستازى اندرەا دەل ۆەرروككونىڭ شىعارمالارىنان كەزدەستىرەسىز, دەگەن قىز الەمدەگى ەڭ الىپ كىلەمنىڭ دە تۇركىمەن جەرىندە توقىلعانىن كولدەنەڭ تارتادى. ول كىلەمدە ءردى كوز كوردى. الىپ سارايدىڭ ۇلكەن ءۇش قابىرعاسىنا تۇتاستاي ىلىنگەن ءۇش كىلەمنىڭ ارقايسىسىن 50 شاقتى قىز-كەلىنشەك كوز مايىن تاۋىسىپ 8 اي بويىنا توقىپتى.
– تۇركىمەن كىلەمى تۇتاس ەلدىڭ تاريحىنان عانا ەمەس, جەكە ءبىر وتباسىنىڭ دا تاريحىنان سىر شەرتەدى. مىنا كىلەمدى 19-عاسىردا قاجىلىققا بارعان اكەسى ايتقان اڭگىمەنى ەستىگەن سول كىسىنىڭ قىزدارى توقىعان. كىلەمگە قاراپ وتىرىپ, قاجىنىڭ قانداي كولىككە مىنگەنى, جۇرگەن جەرلەرىنىڭ بەدەرى قانداي بولعانى, وزەن-كول, شولمەن وتكەنى, اياعىندا مەككەگە قالاي جەتكەنى سۋرەتتەلگەن,– دەگەن قىزدىڭ ايتقانى اسەم ەرتەگىدەي ەستىلەدى.
جالپى, تۇركىمەنستاننىڭ ءار ولكەسىنە ءتان كىلەم ورنەكتەرى مەن توقۋ مادەنيەتى بولعان, ولار كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى. تۇركىمەن كىلەمى احالتەكە جىلقىسى ءتارىزدى ءبىزدىڭ ۇلتتىق برەندىمىز, دەگەن ونىڭ كىلەم جايىندا بىلەتىنى ۇشان-تەڭىز كورىندى. سونىڭ بارلىعىن ماقتانىش سەزىممەن, ۇلتتىق قۇندىلىقتى قادىرلەي بىلگەن كوڭىلمەن ايتقاندا: «شىركىن, ءبىزدىڭ ۇلتتىق اسپاپتارىمىزعا ارناپ وسىنداي مۋزەي سالسا, ولاردى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان ۇلگىلەرىمەن قوسا, بۇگىنگىسىن قوسىپ, قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ تاماشا ءبىر كورنەكى ورنىن جاساساق, سىرتتان كەلگەن مەيماندارعا ۇلتىمىزدى تانىتۋدىڭ تاماشا ۇلگىسى بولار ەدى عوي», دەپ ارمانداپ كەتكەنىمىزدى نەسىن جاسىرايىق. ويلانىپ بارىپ قولعا الساق, بىزدە دە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى كورسەتەتىن ونەر تابىلار ەدى-اۋ. ءتىپتى ويۋ-ورنەك, زەرگەرلىك بۇيىمدارىمىزدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ساق زامانىنان بۇگىنگە ۇزىلمەي جەتكەن اڭ-وسىمدىك ءستيلىنىڭ بۇگىنگى تىنىسىنىڭ ءوزى كوپ سىردى اڭعارتپاس پا ەدى؟!
تۋىس جۇرتتىڭ ەندى ءبىر قاستەرلىسى – زەرگەرلىك بۇيىمدار ەكەن. ورنەكتەرى سان ءتۇرلى كەلەتىن تاعىمدار تاعىلىمى دا مول-اق. «ءبىزدىڭ تۇركىمەن زەرگەرلەرى شاكىرتتەرىن 5 جىل وقىتقان. سول كەزەڭدە وعان قاجەت زاتتىڭ ءبارىن ءوزى تاۋىپ بەرىپ وتىرعان. جانە ءاربىر ۇستاز ءۇشىن شاكىرتىنىڭ وزىنەن وزۋى ايرىقشا ماقسات ەتىپ قويىلعان. سەبەبى, ونەر ورىستەپ, ۇلعايىپ وتىرماسا, ۇلتتىق زەرگەرلىك ءوشىپ قالادى دەگەن ويمەن, ءوز بىلگەنىمەن تولىق ءبولىسىپ, شاكىرتىنىڭ قيالىنا تىيىم سالماي, قايتا ونىڭ ىزدەنىسىن قۇپتاپ وتىرعان. ءبىر قىزدىڭ تاعىمى 20 كەلىگە دەيىن بارعان, ال اشەكەي بۇيىمدار جاس ۇلعايعان سايىن ازايىپ وتىرعان», دەيدى ۇلتتىق قازىنانى ساتىپ تۇرعان ساتۋشىنىڭ ءوزى.
جۋرناليستىك قىزىعۋشىلىعىمىز ويانىپ, تۇركىمەن زەرگەرلەرى دەگەن كىتاپشانى ساتىپ الدىم. كونە مەرۆ قالاسىندا 1400 زەرگەر ءومىر سۇرگەن. سول زەرگەرلەر وزدەرىنە ارنالعان ورىنعا جينالىپ, جاساعان بۇيىمدارىن ورتاعا سالىپ, زەرگەرلەردىڭ قازىلىعىنا سالاتىن بولىپتى. تەك وسى تارازىدان ءوتىپ, «كوركەمدىك كەڭەستەن» جاقسى باعاسىن العان بۇيىم عانا ساتۋعا رۇقسات الادى ەكەن. مىنە, ۇلتتىق ونەرگە دەگەن جاناشىرلىقتىڭ ۇلگىسى تۇركىمەندەرگە سوناۋ زامانداردا-اق انا سۇتىمەن بەرىلسە كەرەك.
تۇركىمەندەر كاسپي جاعاسىن جايقالتىپ قويىپتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ شەكاراسىنا ءتيىپ جاتقان تۇركىمەنباشى قالاسىنىڭ سىرتىنا «اۆازا» اتتى ۇلتتىق تۋريستىك ورتالىق سالىپتى. انتاليا جاعالاۋىنداعى تۇرىك وتەلدەرىنەن ەش ايىرماسى جوق, سۋبتروپيكالىق وسىمدىكتەردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن اكەلىپ قويعان اۆازا ماڭى ەرتەگىدەگىدەي. كوككە شانشىلعان ساۋلەتتى مەيمانحانالاردىڭ ءىشى-سىرتى ءبىر-بىرىمەن كەرەمەت ۇيلەسىم تاپقانى كوز تويدىرادى. اۆتوتۇراقتاردىڭ ءوزىن ادەمى ەتىپ ويلاستىرعان بۇل ورتالىققا قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىنداعى اتىراۋ, اقتاۋ قالالارىنىڭ تۇرعىندارى دا كەلىپ دەمالا الادى ەكەن. ال قالعان قازاقستاندىقتار ءۇشىن ءتارتىپ باسقا, ۆيزا الماساڭىز, «اۆازا» ەسىگى جابىق.
تۋىستاس تۇركىمەن جۇرتىمەن قوشتاسىپ, ەلگە قاراي بەت تۇزەگەنىمىزدە, ۇلتتىق رۋحىن بيىككە كوتەرە ۇستاعان باۋىرلارعا قۇرمەتىمىزدىڭ ارتا تۇسكەنىن اڭعاردىق.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».