جەزقازعان. قازاقتىڭ جەر ورتاسى دا, ەل ورتاسى دا – وسى جەزقازعان. جەزقازعان دەسە كوزىڭىزگە قازاقتىڭ كەڭ جازىقتى, ۇساق شوقىلى سارى دالاسى, تاس قوپارىپ, كەن قازىپ جاتقان ەڭبەكقور ادامدارى ەلەستەيدى.
قالانىڭ قىسقا تاريحى
جەزدىڭ ءوزى تابيعاتتا تازا كۇيىندە كەزدەسپەيدى, ول مىستىڭ مىرىش جانە باسقا دا ەلەمەنتتەردىڭ قوسپاسىنان الىناتىن ءونىم. ءحىح عاسىردا الاياقتار جەزدى تۇستەرى ۇقساس بولعاندىقتان التىن دەپ تالاي جۇرتتى الداعان. ال مىس – جەر قىرتىسىنان قوسپالارىمەن بىرگە الىناتىن قىزىل ءتۇستى مەتالل. مىستىڭ ءبىر تونناسىنىڭ لوندون بيرجاسىنداعى بۇگىنگى باعاسى 7 مىڭ دوللاردىڭ ۇستىندە. ونىڭ پايدالانىلاتىن سالاسى وتە كوپ. قازىر دۇنيەدە 70-تەن اسا ءتۇستى مەتالدار قورىتىلادى, سونىڭ ىشىندە ەڭ ەجەلگىسى – مىس. ادامزات ونى ب.د.د. ءىى مىڭجىلدىقتان بەرى قولدانىپ كەلەدى.
قازاق مىستى كوبىنەسە جەز دەيدى. سوندىقتان دا جەزقازعان قالاسىن «مىس قازعان» دەمەي, وسىلاي اتاعان. جەزقازعان كەنىندە التىن مەن كۇمىس تە از كەزدەسپەيدى. قالانىڭ ءوزى قاراكەڭگىر وزەنىنىڭ جاعاسىنا ورنالاسقان. الدىمەن كەنشىلەر كەنتى بولعان ول 1954 جىلى عانا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ جارلىعىمەن قالا اتانعان. 1973 جىلدان 1992 جىلعا دەيىن ول اتتاس وبلىستىڭ ورتالىعى بولدى. 1997 جىلدىڭ مامىرىندا, وبلىس تاراتىلعان سوڭ, شاھار قاراعاندى ءوڭىرىنىڭ وبلىستىق باعىنىستاعى قالاسىنا اينالدى.
كەزىندە اقىن عافۋ قايىربەكوۆتىڭ جەزقازعانعا ارناعان: «بار قازىنانى ارتىپ اپ, ۋاقىتپەنەن جارىسقان. سەن كوزىمە جارقىراپ, كورىنەسىڭ الىستان. ءبىر ءبۇيىرىڭ – ۇلىتاۋ, ءبىر ءبۇيىرىڭ – قارساقپاي. سەنى تاپقان جىگىت-اۋ, قانىش-اعا, ەر ءساتباي!» دەپ جىرلاعانىنداي, جەز قالاسى دەگەندە اۋزىڭا قازاقتىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى قانىش ساتباەۆ ەسىمى ورالا كەتەدى. ويتكەنى, قازىرگى جەزقازعان ءوڭىرى مەن قالاسىنىڭ ونەركاسىبى وركەندەگەن ايماققا اينالۋى ساتباەۆ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. 1929-1931 جىلدارى ول جەزقازعان – ۇلىتاۋ وڭىرىندە بۇرىننان بەلگىلى دەرەكتەردى تالداۋ جانە جاڭا گەولوگيالىق بارلاۋ ناتيجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, جەزقازعاندا سول ۋاقىتتاعى ءدۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن مىس كەن ورنى بار ەكەنىن اشقان. ودان مەتاللوگەندىك بولجام كارتاسىن جاساپ, كەن يگەرۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن تۇزگەن. ارتىنان وسىلاردى قولدانۋ وراسان زور تابىستارعا قول جەتكىزدى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن ق.ساتباەۆقا 1958 جىلى لەنيندىك سىيلىق بەرىلدى.
جەزقازعان شاھارىنىڭ ءوزى ۇلىتاۋدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا, قاراكەڭگىر جانە سارىكەڭگىر وزەندەرىنىڭ باستاۋىندا ورنالاسقان. بۇل جەر بەتپاقدالانىڭ سولتۇستىك-باتىسىنا جاتادى. قالادان تەرىستىككە قاراي شىعا قالساڭىز, ءبىرشاما جازىق بولعانىمەن, ودان ءارى بيىك ادىرلى, تەرەڭ سايلى تاۋ جوتالارى باستالادى. جۋساندى, سەلەۋلى دالانىڭ ءيىسى عاجاپ, كوكىرەك كوزىن اشىپ, سامالىنا كەۋدەڭدى توسىپ تۇرا بەرگىڭ كەلەدى. جەزقازعان قالاسىن سۋلاندىراتىن نەگىزگى كوز – وسى كەڭگىر جانە جەزدى سۋ قويمالارى.
جەزقازعان قالاسى تۇرعىندارىنىڭ سانى ءبىر كەزدە 140 مىڭ ادامعا جاقىنداعان, قازىر 90 مىڭنىڭ توڭىرەگىندە. جەزقازعاندى كسرو-نىڭ ءتۇستى مەتاللۋرگيا ورتالىعىنا اينالدىرامىز دەگەن ۇران كوتەرىلگەن جىلدارى باسقا رەسپۋبليكالاردان ادامدار اعىلدى. قالانى ورىنبور – تاشكەنت تەمىر جولىنا قوسۋ دا كوزدەلگەن. ونداعان جاڭا شاحتالار, مىس قورىتۋ زاۋىتى, كەن بايىتۋ فابريكاسى جانە ت.ب. اشىلدى. سول جىلدارى قالادا قازاق حالقىنىڭ ۇلەسى دە كۇرت ءتومەندەپ كەتكەن. بىراق قازىر شاھار حالقىنىڭ 70 پايىزعا جۋىعى ءوز قانداستارىمىز.
قازىرگى جەزقازعاندا ءو.بايقوڭىروۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت, بىرنەشە كوللەدج بار. ولكەتانۋ مۋزەيى, س.سەيفۋللين اتىنداعى كىتاپحانا, س.قوجامقۇلوۆ اتىنداعى تەاتر جانە باسقالارى جەزقازعاندىقتاردىڭ مادەني ومىرىندە ءوزىندىك الار ورنى بار ورىندار. سونىمەن بىرگە, بىرنەشە گازەت, سونىڭ ىشىندە بۇرىنعى وبلىستىق «جەزقازعان تۋى» گازەتىنىڭ ورنىندا قالعان «سارى-ارقا» گازەتى, جەرگىلىكتى «ديدار» تەلەارناسى جۇمىس ىستەيدى. شاھاردا س.سەيفۋللينگە, ق.ساتباەۆقا, ابىلاي حانعا جانە ت.ب. ارنالعان ەسكەرتكىشتەر ورنالاسقان. قالالىقتار اتاقتى ورىس-كەڭەس اكتەرى, حالىققا «قالقان مەن قانجار», «ەكى جولداس قىزمەت ەتىپ ەدى» جانە ت.ب. كوپتەگەن كينوفيلمدەر ارقىلى كەڭىنەن تانىمال بولعان دارىندى ونەرپاز ولەگ يانكوۆسكيدىڭ وسىندا تۋعانىن ماقتان تۇتادى.
مىنە, جەزقازعان قالاسىنىڭ قىسقاشا تاريحى وسىنداي.
داقپىرت پەن شىندىق
رەداكتسيانىڭ تاپسىرماسىمەن وسى ءوڭىردىڭ ءومىرىن كورسەتۋ ماقساتىمەن جولعا جينالدىق. استانادان شىعاتىن جالعىز پويىز جەزقازعانعا بارىپ تىرەلەدى. ءارى قاراي تەمىر جول جوق, «تۋپيك». كۋپەلەس سەرىكتەرىمنىڭ ءبىرى سۆەتلانا ەسىمدى ايەل جەزقازعان تەمىر جولدىڭ عانا «تۋپيگى» ەمەس, بولاشاعى دا «تۋپيكتە», ياعني دا