پارلامەنتتىك تىڭداۋلارعا دايىندىق بارىسىندا ۇكىمەت وكىلدەرىمەن وتكىزگەن كەزدەسۋدە ءوزىنىڭ يمپورتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن بىلدىرە وتىرىپ, ءبىزدىڭ جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ ساپاسىنىڭ تومەندىگىن سىنعا العان ءمينيستردىڭ ورىنباسارىنا مەنىڭ ءبىر ارىپتەسىم: سوعىس باستالىپ كەتسە نە ىستەيمىز؟ اسكەري ادامدارعا نە كيگىزەمىز, حالىق پەن ارميانى قالاي اسىرايمىز؟ وق-دارىلەردى, قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى قايدان ساتىپ الامىز؟ – دەگەن «قاراپايىم» سۇراق قويدى.
بۇل سۇراق ءبارىمىزدى ويلاندىرىپ تاستادى. ويتكەنى ءبىز ونداعان جىلدار بويى بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتا ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. ءبارى باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەكەنى ەشقاشان ەشكىمنىڭ قاپەرىنە دە كەلگەن ەمەس... كوروناۆيرۋس پاندەمياسى پلانەتا ادامدارى ءۇشىن, بۇكىل قارجى-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جۇيە ءۇشىن ۇلكەن سىناق بولدى. كارانتيننىڭ ەنگىزىلۋى, شەكارالاردىڭ جابىلۋى ادامدار قوزعالىسىنىڭ توقتاتىلۋىنا عانا ەمەس, ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ قۇلدىراۋىنا اكەلەدى. شەتەلدەن قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەر مەن قۇرال-جابدىقتار, قاراپايىم زاتتار مەن ازىق-ت ۇلىكتەردى تەز ساتىپ الۋعا بولادى دەگەن ۇمىتتەر ءۇزىلدى.
ەڭ قاراپايىم زات – مەديتسينالىق ماسكالار – ءنومىرى ءبىرىنشى تاپشى تاۋارعا اينالدى. جەڭىل ونەركاسىپتەگى ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندار از بولىگىنىڭ ءوزى قىسقا مەرزىمدە بار كۇشتەرىن ماسكا شىعارۋعا باعىتتاي المايتىنداي جاعدايدا بولىپ شىقتى. ءتىپتى ءوزىمىزدىڭ داكە ءوندىرىسىمىز دە جوق.
قالىپتى ۋاقىتتا ماسكامەن ويداعىداي قامتاماسىز ەتىپ كەلگەن شاعىن كاسىپورىندار داعدارىس كەزىندە ماسەلەنى شەشە المادى.
بۇل ەشقايدا اسىقپاي, كوپ نارسەنى ويلانۋ ءۇشىن جاقسى ۋاقىت. ەڭ باستىسى, بارشامىزدىڭ عاجاپ ورتاق ءۇيىمىز – قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى, ءبىزدىڭ ءومىر سۇرۋگە بەيىمدىلىگىمىز جانە كەز كەلگەن داعدارىستى جەڭە ءبىلۋىمىز تۋرالى ويلاناتىن كەزەڭ.
4 ناۋرىزدا سەناتتا «قازاقستانداعى جەڭىل ونەركاسىپ: قازىرگى جاعدايى جانە ونىمدىلىگى جوعارى بيزنەستى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى» تاقىرىبىندا پارلامەنتتىك تىڭداۋ ءوتتى.
دەپۋتاتتار سالا وكىلدەرىنىڭ, ساراپشىلاردىڭ, عالىمداردىڭ كومەگىمەن وسى سالاداعى جاعداي تۋرالى كولەمدى, وبەكتيۆتى اقپارات الدى. تىڭداۋدان كەيىن ەكى اپتا ۋاقىت وتپەستەن پاندەميا ءبارىمىزدى ەكونوميكا قۇرىلىمىنداعى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ءرولى مەن ورنىنا, ونى ءارتاراپتاندىرۋ جوسپارلارىنا جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋعا ءماجبۇر ەتتى.
جەڭىل ونەركاسىپ ەل ازاماتتارىن قاجەتتى تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويمايدى – بۇل سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك ماڭىزعا يە سالا. ول حالىقتى جوعارى دەڭگەيدە جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى, اسىرەسە ايەلدەردى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستەگى بارلىق بەلسەندى سۋبەكتىلەردىڭ 44%-ىن ايەلدەر باسقارادى. وسى سەكتورداعى جۇمىس ورىندارىنىڭ 31%-ى سولارعا تيەسىلى. جەڭىل ونەركاسىپتەگى ستارتاپتاردىڭ نەگىزگى ۇلەسى دە ءدال وسى ايەلدەردىڭ ەنشىسىندە. سولاردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا عانا سالا جاندانىپ كەلەدى.
بىزدە بۇل سالانىڭ تاريحى قانداي؟
قازاقستان ءۇشىن جەڭىل ونەركاسىپ – ءداستۇرلى سالا. قازاق كسر-ءى كەزىندە ول 14 سالانى, 69 ونەركاسىپتىك كاسىپورىن مەن بىرلەستىكتى قامتىدى.
بۇل سالادا 1985 جىلى 202,8 مىڭ ادام جۇمىس ىستەدى, 2000-نان استام ءونىم ءتۇرى شىعارىلدى, رەسپۋبليكا ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمىندەگى سالا ءونىمىنىڭ ۇلەسى – 15,2%-دى, ال كسرو جەڭىل ونەركاسىبىندەگى ۇلەسى 4%-دى قۇرادى.
1985 جىلى سالا كاسىپورىندارى 130 ميلليون شارشى مەتر ماقتا-ماتا ونىمدەرىن (2019 جىلى 14 ميلليون شارشى مەتر); 22,6 ميلليون بىرلىك توقىما سىرت كيىم, 68 ميلليون بىرلىك توقىما جابدىعىن (قازىر شىعارىلاتىن ءونىم كولەمىنەن 90 ەسە كوپ); 30,6 ميلليون اياق كيىم (2019 جىلى 1 ميلليون 270 مىڭ); 74,7 ميلليون جۇپ ش ۇلىق (قازىر 15-16 ميلليون) شىعاردى.
ءبىز 90-جىلدارى ۇلتتىق جەڭىل ونەركاسىبىمىزدى ءىس جۇزىندە جوعالتىپ الدىق. كسرو رەسپۋبليكالارىنىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستارى ءۇزىلدى, ونەركاسىپتىڭ شيكىزات بازاسى بۇزىلدى, اشىق شەكارالار ارقىلى اكەلىنەتىن ارزان تاۋارلار قاپتاپ كەتتى, سوندىقتان بۇل سالا تۇبەگەيلى توقىرادى.
قازاقستاندا قازىرگى ۋاقىتتا 1071 جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىنى جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ نەبارى 40-ى ءىرى جانە ورتا ساناتقا جاتادى (12 ءىرى جانە 28 ورتا). ياعني جەڭىل ونەركاسىپتىڭ سالالىق كاسىپورنى – تىگىن جانە اياق كيىم فابريكاسى ەمەس, اتەلە نەمەسە ارتەل.
جەڭىل ونەركاسىپتىڭ كەيبىر ىشكى سالالارىندا ءبىر عانا ءىرى نەمەسە ورتا كاسىپورىن بار.
بۇل رەتتە بارلىق كاسىپورىندار قۋاتتىلىعىنىڭ ورتاشا جۇكتەمەسى 26 پايىزدان ءسال عانا اسادى.
سالاداعى قىزمەتكەرلەر ءتىزىم بويىنشا 12 700 ادام بولسا, ول شىندىعىندا – 9 300 ادامدى (بۇل كورسەتكىش كەڭەس ۋاقىتىندا 200 000 بولعان) قۇرايدى.
ءبىز جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىن ەكسپورتقا ساتقاننان گورى, 17 ەسە كوپ يمپورتتايمىز.
ال باسقا ەلدەردە قالاي؟
كسرو ىدىراعاننان كەيىن كوپ ەلدەردىڭ جەڭىل ونەركاسىبى قيىن جاعدايدا قالدى, ولاردىڭ ارقايسىسى بۇل پروبلەمانى ءوز بەتىنشە شەشتى. ماسەلەن, رەسەي اۋقىمدى ىشكى نارىقتىڭ ارتىقشىلىعى مەن پروتەكتسيونيزم ساياساتىن پايدالاندى. كولەمدى مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ بولۋى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى ءوندىرىستى تاسىمالداۋعا ىنتالاندىردى جانە بىرەن-ساران كەڭەستىك ءوندىرىس كۇشتەرىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەردى.
قىرعىزستاندا بۇل سالا كوپتەگەن جىل بويى كولەڭكەدە – سالىقسىز, كەدەندىك تولەمدەرسىز جۇمىس ىستەپ, امان قالدى.
تەڭدەسى جوق مەملەكەتتىك قولداۋ مەن ءوز شيكىزاتىنىڭ بولۋى, سونداي-اق جابىق ىشكى نارىق بەلورۋسسيا مەن وزبەكستاننىڭ ءوندىرىس سالاسىن امان الىپ شىقتى.
دەگەنمەن الەمدە جەڭىل ونەركاسىپ ەڭ بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقان سالالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
كيىم مەن اياق كيىم نارىعىنىڭ الەمدىك كولەمى 1,7 تريلليون اقش دوللارىن قۇرايدى, بۇل – كانادانىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمىمەن بىردەي. جىل سايىن تاۋارلاردى قايتا ءوندىرۋ كولەمى 210 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى.
2019 جىلى الەمدىك تىگىن ونەركاسىبى نارىعىنىڭ كولەمى 961,5 ميلليارد اقش دوللارىنا باعالاندى.
دۇنيە جۇزىندە ءبىر جىلدا 150 ميلليارد كيىم-كەشەك ءتۇرى وندىرىلەدى, ياعني ادام باسىنا 20 كيىمنەن كەلەدى. بۇل رەتتە شىعارىلعان كيىمنىڭ 30%-ى مۇلدەم ساتىلمايدى.
460 ميلليارد دوللار – كيۋگە جارامدى بولسا دا لاقتىرىپ تاستايتىن كيىمنىڭ كولەمى.
«تۇتىنۋ فيلوسوفياسى» مەن «جىلدام وزگەرەتىن ءسان» جۇيەسى سالانىڭ دامۋىن ىنتالاندىرىپ كەلەدى. باسەكەلەستىك دەڭگەيىن باعالاۋ ءۇشىن وعان تەحنولوگيالاردىڭ دامۋ قارقىنى مەن تسيفرلىق كوممەرتسيانىڭ دامۋىن قوسىڭىز.
سالانى دامىتۋعا نە كەدەرگى؟
ەڭ الدىمەن, ءوندىرىستىڭ قىمباتتىعى. ءبىزدىڭ وتاندىق كاسىپورىندار زاماناۋي جابدىقتار مەن ارزان جۇمىس كۇشىن پايدالانىپ وتىرعان ازيالىق وندىرۋشىلەرمەن باسەكەلەس بولۋعا ءماجبۇر. سول سەبەپتى بىزدە ءونىم قىمبات جانە قاجەتتى مولشەردەن الدەقايدا از.
قاجەتتى جابدىقتىڭ جوقتىعى. كەڭەستىك جابدىقتاردان باسقاسىنىڭ ءبارى يمپورتتىق جانە ولاردىڭ كوبىسىنىڭ توزىعى جەتكەن. وتاندىق كاسىپورىندارداعى جابدىقتاردى جاڭارتۋ كوەففيتسيەنتى جىلىنا 3-4 پايىزدى قۇرايدى جانە كرەديت قاراجاتى مەن كاسىپورىننىڭ ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى, ال شەتەلدىك فيرمالاردا بۇل كورسەتكىش 15-17 پايىزدى قۇرايدى جانە ءبىرازى مەملەكەتتىڭ ينۆەستيتسيالىق قولداۋىنا بايلانىستى.
شيكىزات تاپشىلىعى. ەلدە ءىس جۇزىندە سينتەتيكالىق ماتەريالدار وندىرىلمەيدى, وتاندىق تابيعي شيكىزات تاپشىلىعى دا سەزىلىپ وتىر.
مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگى تومەن. جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارى اينالىم قاراجاتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن جانە ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ مەن قايتا قۇرىلىمداۋعا ارنالعان ينۆەستيتسيا دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنەن زارداپ شەگىپ وتىر. كاسىپورىندار كوبىنەسە بانكتەردەن كرەديت الا المايدى. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر بيزنەستەن تۇسكەن وتىنىمدەردى قاراعان كەزدە كەپىل مۇلكىن وتە تومەن مولشەرلەمە بويىنشا باعالايدى, كەلەشەكتەگى كەلىسىمشارتتاردى كەپىل مۇلكى رەتىندە قاراستىرمايدى. كرەديت العاننان كەيىن كاسىپورىندار عيماراتتى سالىپ بىتىرمەي, جابدىقتاردى الىپ كەلمەي تۇرىپ تولەم تولەۋدى باستاۋعا ءماجبۇر.
كولەڭكەلى يمپورتتىڭ بولۋى كاسىپكەرلەردىڭ بارلىق كۇش-جىگەرىن جوققا شىعارادى. ساپاسىنىڭ تومەندىگىنەن, سالىق پەن باج تولەمدەرىنىڭ جوقتىعىنان كونترافاكت زاتتار ارزانىراق.
قازىرگى كەزدە قازاقستاندا جەڭىل ونەركاسىپكە كوبىنەسە ۆەدومستۆولىق مەملەكەتتىك تاپسىرىستار ارقىلى قولداۋ جاسالىپ وتىر, سولاردىڭ ەسەبىنەن كاسىپورىندار ەپتەپ جۇمىسىن جالعاستىرۋدا. بىراق ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى كاسىپورىندارعا بۇل تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامۋعا, اسسورتيمەنتتى كەڭەيتۋگە جانە ت.ب. مۇمكىندىك بەرمەيدى.
مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا الىپساتارلار كوپ قاتىسادى. تاپسىرىس بەرۋشى تومەن باعاعا قىزىعىپ, ساپاسىز يمپورتتىق تاۋار الادى. ناتيجەسىندە, بيۋدجەت قاراجاتى ەلدەن شىعارىلىپ, باسقا ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا دەمەۋشى بولادى.
بۇگىنگى كۇنى جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ كوپشىلىگى ۇلكەن تاپسىرىستاردى ورىنداۋعا دايىن ەمەس جانە تاۋارلاردىڭ كوپ تۇرلەرىن شىعارۋعا كوشە المايدى, ءونىم تۇرلەرىنىڭ قاتارىن جىلىنا بىرنەشە رەت ماۋسىم سايىن وزگەرتۋگە قاۋقارسىز.
كاسىپورىندار ءىرى كولەمدە شيكىزات (ماتالار, فۋرنيتۋرا جانە ت.ب.) ساتىپ الا المايدى, سەبەبى ولاردا ۇلكەن تاپسىرىستار جوق. وسىدان كەلىپ جوعارى باعا پايدا بولادى, ويتكەنى تاپسىرىس كولەمى شاعىن, ال جەڭىلدىكتەر از. وسى تۇيىقتالعان شەڭبەردى جارىپ شىعۋ كەرەك.
وتكىزۋ ماسەلەلەرى. ساتۋ كولەمى بويىنشا شاعىن كاسىپورىندار باسىمدىققا يە, ولار بولشەك ساۋدانىڭ 72,7 پايىزىن قامتيدى. جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرى مونوبرەندتىك جەلىلىك دۇكەندەردە نەمەسە جەلىلىك ەمەس شاعىن دۇكەندەردە ساتىلادى. وندىرۋشىگە كوپتەگەن ۇساق تاۋار ساتۋشىلارمەن كەلىسۋگە تۋرا كەلەدى, ال بۇل باسقارۋعا, ماركەتينگ پەن جارناماعا كوپ شىعىن كەتەدى دەگەن ءسوز.
تاۋار وتكىزۋشىلەر جارناماعا كوپ قارجى جۇمسايتىن جانە ساپاسىنا كەپىلدىك بەرەتىن بەلگىلى شەتەلدىك برەندتەردى تاڭدايدى. سونىمەن بىرگە ولار ساۋدا الاڭدارىن جالعا الۋ ءۇشىن شەتەلدەن مەملەكەتتىك قولداۋ الادى.
جول كارتاسى وسىدان تۋرا ءبىر جىل بۇرىن قابىلداندى. ۇكىمەتتىڭ ەسەبىندە كورسەتىلگەندەي بارلىق ءىس-شارالار اتقارىلعان. الايدا بۇل قۇجات جەڭىل ونەركاسىپتىڭ الدىندا تۇرعان پروبلەمالاردى كەشەندى تۇردە شەشپەيدى.
ول ءورت قىزمەتىن اتقاراتىن سياقتى. ءبىر جەردىڭ ءورتىن باسسا, باسقا جەردە ءورشىتىپ جىبەرەدى. ماسەلەن, باق اقپاراتتارىنا سايكەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنان اۆتوموبيل كولىگىمەن ءىرى قارا مال تەرىسىن شىعارۋعا 5 جىلعا دەيىنگى ۋاقىتقا تىيىم سالۋ تەرى جيناۋمەن اينالىساتىن كەيبىر كاسىپكەرلەردىڭ كەدەيلەنۋىنە جانە مالشىلاردىڭ شىعىندالۋىنا الىپ كەلگەن. بۇل رەتتە شيكىزاتتى ساتىپ الاتىن جانە وسى شارانىڭ ەنگىزىلۋىنە مۇددەلى كاسىپورىندار ءۇشىن تالاپتار ناقتى جازىلماعان. ناتيجەسىندە, ءونىم بەرۋشىلەردىڭ تىعىرىققا تىرەلگەن جاعدايىن پايدالانىپ, ولار ساتىپ الۋ باعاسىن تومەندەتىپ جىبەرگەن.
ءبىزدىڭ وسى سالانىڭ وكىلدەرىمەن وتكىزگەن كەزدەسۋلەرىمىز پروبلەمالاردىڭ وتە كوپ ەكەندىگىن كورسەتەدى جانە ولاردىڭ كوپشىلىگى ستراتەگيالىق سيپاتقا يە.
سوندا ءبىز ناتيجەسىن كورمەسەك تە ءارتۇرلى باعدارلامالار مەن جول كارتالارىن جاڭادان قابىلداي بەرەمىز, بىراق سالانى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى كەلەشەگى تۋرالى ەشقانداي كوزقاراسىمىز جوق.
بۇگىنگى تاڭدا ۇلتتىق جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن يمپورتقا تاۋەلدىلىكتىڭ ۇلكەن قاۋىپتەرى تۋرالى سۇراقتار كۇمان تۋدىرمايدى.
بارلىق نارىقتار مەن سەكتورلارداعى باسەكەلەستىككە قاراماستان, بىزدە بار ارتىقشىلىقتاردى پايدالانۋ قاجەت:
بىرىنشىدەن, قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىبىنىڭ ءوسۋ الەۋەتى جوعارى, ول تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ نارىعىنان تۇراتىن جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرى ىشكى نارىعىنىڭ سىيىمدىلىعىمەن ايقىندالادى. ول تۇتىنۋ تاۋارلارى نارىعىنان تۇرادى (ادام باسىنا ورتاشا جىلدىق شىعىن 350 مىڭ تەڭگە جانە حالىق سانى 18,3 ملن ادام بولسا نارىق سىيىمدىلىعى 6,4 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى). سونىمەن قاتار بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن ساتىپ الىناتىن ونىمدەردىڭ اۋقىمدى نارىعى بار.
ەكىنشىدەن, ءبىز سوڭعى جىلدارى كوپ ايتىپ جۇرگەن ءارتاراپتاندىرۋ بۇلتارتپاس شىندىققا اينالدى. قازاقستان ءۇشىن وڭدەۋ سالالارىن دامىتۋ – بالاماسىز قۇرال. بۇل جەڭىل ونەركاسىپكە دە قاتىستى. سالاعا بەلسەندى كۇش سالۋدى نەعۇرلىم كەش باستاساق, كەيىن قۋىپ جەتۋ سوعۇرلىم قيىنعا سوعادى.
ۇشىنشىدەن, جەڭىل ونەركاسىپ ەڭبەك رەسۋرستارىنا دەگەن ۇزاق مەرزىمدى جانە دۇرىس بولجانعان سۇرانىستى قالىپتاستىرادى. سونىمەن قاتار جۇمىسپەن قامتۋدى ارتتىرۋ تۇرعىسىنان العاندا ونىڭ دامۋىنا بايلانىستى باسقا دا بىرقاتار سالالارعا قوسىمشا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر بەرەدى. اسىرەسە بۇل ايەلدەر مەن جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋعا قاتىستى.
تورتىنشىدەن, قازاقستاندا وتاندىق شيكىزات بازاسىن اگرارلىق كەشەنگە, اسىرەسە مال شارۋاشىلىعىنا سۇيەنە وتىرىپ ىلگەرى دامىتۋ ءۇشىن جاعداي بار. سەبەبى تەك جايىلىمداردىڭ كولەمى بويىنشا ءبىز الەمدە 5-ورىندامىز.
ستراتەگياعا كوزقاراس
سەناتورلار اتقارعان جۇمىستار, يندۋسترياداعى جانە ارالاس سالالاردىڭ جاعدايىنا جۇرگىزىلگەن تالداۋ, ءونىم وندىرۋشىلەر, كاسىپكەرلەرمەن وتكىزىلگەن كەزدەسۋلەر ناتيجەسىندە سالانى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قاجەت ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ وتىرمىن.
ول سالاداعى جاعدايعا ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جۇرگىزىپ, ماكروەكونوميكالىق ەسەپتەۋلەردىڭ نەگىزىندە قابىلدانىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن جانە حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ باعدارلامالارىمەن تىعىز بايلانىستا ۇيلەستىرىلۋى ءتيىس, سونداي-اق زاڭدارمەن, ورنىقتى قاعيدالارمەن جانە قارجىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى قاجەت. بۇل ستراتەگيالىق قۇجات كەلەسى شارالاردى قاراستىرۋ كەرەك.
1. شيكىزات بازاسىن دامىتۋ
باستاپقى دامۋ ءۇشىن شەتەلدىك شيكىزاتتى ساتىپ الماي, وندىرىسكە تەحنولوگيالىق قايتا وڭدەۋدەن وتكەن ءوزىمىزدىڭ ونىمدەردى پايدالانۋ ءۇشىن ماقتا, تازالانعان جانە وڭدەلگەن ءجۇن مەن يلەنگەن دايىن تەرىنى ءوندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ قاجەت. بىلعارى وندىرىسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك.
بۇل ءۇشىن مەملەكەت جەڭىل ونەركاسىپتىڭ وڭدەۋشى قۋاتتارىن ىسكە قوسۋ ماقساتىندا تەرى مەن ءجۇندى فەرمەرلەردەن كاسىپورىندارعا دەيىن جەتكىزۋ ءۇشىن جيناۋ, ساتىپ الۋ جۇيەسىن سۋبسيديالاۋعا نەمەسە ۇزاق مەرزىمدى جەڭىلدەتىلگەن كرەديتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. كاسىپورىنداردىڭ وتاندىق شيكىزاتتى الۋى ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى. ءوز كەزەگىندە بۇل مال شارۋاشىلىعىنىڭ وسۋىنە ىقپال جاسايدى (جەكە سۋبسيديالار بولۋى ءتيىس, اسىرەسە مەرينوس قويىن ءوسىرۋ ءۇشىن).
مەملەكەتتىك تاپسىرىس الۋعا مۇمكىندىگى بار كاسىپورىنداردىڭ بىرىگۋىن, كلاستەرلەردىڭ, كونسورتسيۋمداردىڭ قۇرىلۋىن ىنتالاندىرۋ كەرەك. ءتيىمدى سالاارالىق بايلانىستار ورناتىپ, جەرگىلىكتى بانكتەر مەن قارجى قۇرىلىمدارىن تارتا وتىرىپ, وڭىرلىك ساۋدا پالاتالارىن قۇرۋ قاجەت. ءوندىرىس پەن ءسان الەمىن شوعىرلاندىرۋعا, تاۋارلى تۇجىرىمداماعا وتۋگە تۇتىنۋشىلاردىڭ جەكە سۇرانىسىنا قاراي باعدارلانۋعا قاجەتتى جاعداي تۋدىرۋ كەرەك. لوگيستيكالىق شىعىنداردى تومەندەتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ قاجەت.
بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ پايدا بولۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەك.
ۇلتتىق برەندتەردىڭ ەلىمىزدە جانە شەتەلدەردە تارالۋىنا قولداۋ كورسەتكەن ءجون.
2. كادر دايارلاۋ
جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى سۋبسيديالاۋ. كاسىبي بىلىكتىلىك دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, ماقساتتى قايتا وقىتۋعا كومەكتەسۋ قاجەت. «بولاشاق» باعدارلاماسى جەڭىل ونەركاسىپ ماماندارىن دايارلاۋ ءۇشىن كۆوتا قاراستىرۋ كەرەك. مەملەكەتتىك گرانتتار ەسەبىنەن وقىعان جانە اگرارلىق سەكتور مەن جەڭىل ونەركاسىپ ماماندىقتارىن العان ينستيتۋت پەن كوللەدج تۇلەكتەرى ءۇشىن ءۇش جىل بويى جۇمىسپەن وتەۋ جۇيەسىن ءنورماتيۆتى تۇردە بەكىتۋ قاجەت.
سالا قازىرگى زامانعى كاسىبي ستاندارتتارعا, جاڭا وقۋ ادەبيەتتەرىنە جانە وقىتۋ ادىستەمەسىنە مۇقتاج بولىپ وتىر. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, جوو-نىڭ, كوللەدجدەردىڭ, كاسىپورىنداردىڭ كووپەراتسيالانۋىن ىنتالاندىرۋ, ولاردى زاماناۋي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. وقۋ ورىندارىنىڭ جانىندا پراكتيكالىق داعدىلاردى ءتيىمدى وقىتۋ ءۇشىن ءوز كاسىپورىندارى بولۋى ءتيىس.
3. ماركەتينگ جانە عىلىمي زەرتتەۋلەر
تاۋارلاردى ىلگەرىلەتۋ مەن ساتۋ ءۇشىن جۇيەلى ماركەتينگتىك جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردى قولداۋ, ماركەتينگتىك قۇرالداردى ەندىرۋ قاجەت. اقپاراتتىق تەحنولوگيانى دامىتۋعا جانە ولاردى وندىرىسكە ەنگىزۋگە باعىتتالعان عىلىمي-زەرتتەمەلەرگە ينۆەستيتسيا سالىپ, كاسىپورىنداردىڭ يننوۆاتسيالىق قىزمەتىن كوتەرمەلەۋ كەرەك. قالدىقتاردى تازالاپ, ولاردى كادەگە جاراتۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن ەندىرۋدى سۋبسيديالاۋ, ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيا قۇرۋ, قالىپقا كەلتىرىلەتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ قاجەت.
4. ساپانى باقىلاۋ
ىشكى نارىققا ساپاسى تومەن, دەكلاراتسيالانباعان, سەرتيفيكاتتالماعان, تاۋارلاردىڭ تومەن باعامەن كەلىپ ءتۇسۋى دە يمپورتتىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ جوعارى بولۋىنا اكەلىپ وتىر. تاۋاردىڭ ءبىر ءتۇرىنىڭ ورنىنا باسقاسىن اكەلۋى مۇمكىن.
تاۋار ساپاسىن باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن كۇشەيتۋ, سانيتارلىق-گيگيەنالىق نورماتيۆتەرگە, تەحنيكالىق رەگلامەنتتەر مەن ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەيتىن ءونىمدى ساتقانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ قاجەت.
يمپورتتالاتىن تاۋاردى مىندەتتى تۇردە تاڭبالاۋ, تاۋارلاردى شىعارعانعا دەيىن دە, ودان كەيىن دە لابوراتوريالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ءونىمدى ىرىكتەۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك (كەدەندىك باقىلاۋ اۋماقتارىندا), تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرگە سايكەس كەلمەيتىن تاۋارلاردى الىپ, جويۋ قاجەت.
جەڭىل ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, يمپورتتالاتىن, زاڭسىز جانە ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن قاۋىپتى ءونىمدى شەكتەۋ ماقساتىندا تولىق سىناي وتىرىپ, ءونىمنىڭ سايكەستىگىن انىقتاۋ ءۇشىن اككرەديتتەلگەن سىناق زەرتحانالارىن كوبەيتۋ كەرەك.
وتاندىق ءونىمنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ماسەلەسى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل ءۇشىن قىسقا مەرزىمدە حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىن قابىلداپ, ەرەجەلەردىڭ ساقتالۋىنا قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋ قاجەت. سالاداعى مەملەكەتتىك ساياسات ءبىزدىڭ كاسىپورىندارعا قازىرگى زامانعى ساپا ستاندارتتارىنا قينالماي كوشۋىنە كومەكتەسۋگە باعىتتالعان بولۋى كەرەك. بۇل ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدىڭ سىرتقى نارىققا شىعۋىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى. كاسىپورىن تاراپىنان تۇسكەن شاعىمدار ساپا سەرتيفيكاتىن بەرۋ فۋنكتسياسىن مەملەكەتكە قايتارۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. تەحنيكالىق رەتتەۋ مەن تەحنيكالىق رەگلامەنت ماسەلەلەرى مەملەكەتتىڭ ەرەكشە نازارىندا بولۋى ءتيىس.
ۇلتتىق اككرەديتتەلگەن زەرتحانالار جەلىسىن قۇرۋدى قولداۋ قاجەت. زەرتحانالار كەدەن بەكەتتەرىندە دە بولۋى كەرەك.
5. مەملەكەتتىك قولداۋ. مەملەكەتتىك تاپسىرىس
سالىقتىق, قارجى-نەسيەلىك, كەدەندىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ قاجەت. ەكسپورتتى ءتيىمدى قولداپ, جاڭا وتكىزۋ نارىقتارىن يگەرۋ كەرەك.
ءۇي جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىندەر مەن قولونەرشىلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن كرەديتتەر مەن سالىق ارقىلى كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋدى, كلاستەرلەر قۇرۋدى قولداۋ كەرەك. يننوۆاتسيالىق كاسىپورىنداردىڭ قۇرىلۋى مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ساتىپ الۋ كوتەرمەلەنۋى ءتيىس. اكىمشىلەندىرۋ راسىمدەرى جەڭىلدەتىلىپ, جاڭا تەحنولوگيالار مەن تاۋارلاردى وندىرىسكە ەندىرۋ مەرزىمى قىسقارتىلۋى قاجەت. ينۆەستيتسيالاردى قورعاۋ ساياساتىن ازىرلەۋ كەرەك.
شيكىزات جەتكىزۋشىلەرگە قاتىستى اقشا ساياساتى وڭدەۋ كاسىپورىندارىن قامتاماسىز ەتۋگە, كاسىپورىنداردى وتاندىق شيكىزاتپەن جۇمىس جاساۋعا ىنتالاندىرۋعا, بۇيىمداردىڭ ساپاسىنا تالاپتاردى كۇشەيتۋگە باعىتتالۋى ءتيىس.
كاسىپورىندار ۇزاقمەرزىمدى مەملەكەتتىك تاپسىرىس پەن تۇراقتى جۇمىس ەرەجەلەرىنە مۇقتاج. كونكۋرس كەزىندە تومەنگى باعا مەن باسقا دا ولشەمشارتتار قاعيدالارىن جويۋ كەرەك. بارلىق الەۋەتتى قۇرىلىمداردى شوعىرلاندىرعان مەملەكەتتىك تاپسىرىس جۇيەسىنە كوشىرىپ, بۇل ءۇشىن بىرىڭعاي ۋاكىلەتتى ورگاندى بەلگىلەۋ كەرەك. يدم باسقا دا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ۆەدومستۆولاردىڭ تاپسىرىستى ورنالاستىرۋ قاعيدالارىن باقىلاۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا قول جەتكىزگەن كاسىپورىنداردىڭ ينۆەستيتسيالىق مىندەتتەمەلەرىنە قويىلاتىن تالاپتاردى جەتىلدىرۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار تاپسىرىس ورنالاستىرۋ مەن كونكۋرس وتكىزۋدىڭ كۇنتىزبەلىك مەرزىمدەرى دە قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى. مەملەكەتتىك ورگاندارعا ونىمدەرگە قويىلاتىن تالاپتار مەن ەرەجەلەردى قايتا قاراۋدىڭ بىتپەيتىن تاجىريبەسىنە تىيىم سالعان ءجون. ەرەجەلەر مەن سالىق-نەسيە ساياساتىنىڭ تۇراقتىلىعى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنىڭ ءوسۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى بولىپ تابىلادى.
ميدب اياسىندا سالىنعان كاسىپورىنداردىڭ تۇرىپ قالۋى مەن بانكروتتىعىن انىقتاپ, تالداۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ قاجەت. ءدال جاسالعان دياگنوستيكا كەلەشەكتە قاتەلىكتەردى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستاندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى 600 مىڭعا جۋىق ازامات بار. مەملەكەت ولارعا جابدىقتار مەن ورتوپەديالىق اياق كيىم ساتىپ الۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى جۇمسايدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وسى قۇرالداردى ساتىپ الۋعا جۇمسالعان قارجى بۇل سالادا تۇتاستاي يندۋستريا قۇرۋعا جەتەر ەدى. بۇل سالاعا دا نازار اۋدارۋ كەرەك.
6. وتكىزۋ جانە كونترابانداعا قارسى ارەكەت
ىشكى جانە سىرتقى ساۋدانى دامىتۋ, نارىقتى قورعاۋ, ەكسپورتتى جان-جاقتى قولداۋ, كونترابانداعا قارسى جالعان ەمەس شىنايى كۇرەس ۇلكەن ماڭىزعا يە.
ساتۋ جانە وتكىزۋدى قولداۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى – ەلىمىزدە جانە شەتەلدەردە بولشەك ساۋدا الاڭىن جالعا الۋدى سۋبسيديالاۋ. تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, قۇبىلمالى نارىققا تولىقتاي سەنۋگە بولمايدى. ەىدۇ-نىڭ دامىعان ەلدەرى ىشكى نارىقتى قورعاۋ جانە ونىمدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قولداۋ ءۇشىن رەتتەۋ تەتىكتەرىن جاساۋعا جانە وعان بەلسەندى تۇردە ارالاسۋعا ءماجبۇر. بىزگە وتاندىق تاۋارلاردىڭ ۇستەمە باعاسىن رەتتەۋدى ەنگىزۋ كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا ول 30% دەڭگەيىنە جەتكەن.
كونتراباندامەن كۇرەس – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ سالاعا قولداۋ كورسەتۋ جانە ىشكى نارىقتى قورعاۋ جونىندەگى ماڭىزدى مىندەتى.
كونتراباندا مەن كونترافاكت ءبىرىنشى كەزەكتە شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جاسالاتىن سوققى بولىپ تابىلادى, ولاردى باسەكەگە قابىلەتسىز ەتەدى. جاساندى جانە ساپاسىز ونىمنەن تۇتىنۋشىلارىمىز زارداپ شەگەدى. اسىرەسە كونتراباندا ارقىلى ەلىمىزگە ساپاسىز, كەي جاعدايدا بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا وتە زياندى تاۋارلاردىڭ كەلەتىنى الاڭداتادى.
ءوز كەزەگىندە, مەملەكەتتىك قازىناعا قوماقتى قاراجات تۇسپەيدى, ال سالانى قولداۋ ءۇشىن بولىنەتىن سۋبسيديالار ءىس جۇزىندە قۇنسىزدانىپ كەتەدى. وسىلايشا ءۇش رەت زيان شەگەمىز.
بىزگە كەدەندىك زاڭناماعا, نورماتيۆتەر مەن كەدەندىك رەسىمدەرگە تەرەڭ تالداۋ جاساۋ كەرەك, شيكىزاتقا, قۇرال-جابدىققا, فۋرنيتۋراعا, ارلەۋ ماتەريالدارىنا الىناتىن باج كولەمىنە ساراپتاما جۇرگىزىلۋى ءتيىس. قولدانىستاعى رەتتەۋشى اكتىلەردەن جەمقور مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن كونترابانداشىلارعا پايدا اكەلىپ جۇرگەن ولقىلىقتاردى تابۋ جانە تۇپكىلىكتى جويۋ قاجەت.
كەدەندە ءتارتىپ ورناتپايىنشا, ايقىن, اشىق كەدەندىك رەسىمدەر بولمايىنشا ۇلتتىق جەڭىل ونەركاسىبىمىزدى وركەندەتە المايمىز. بۇعان مەنىڭ ەش كۇمانىم جوق.
7. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ تۇرعىسىندا مەملەكەتتىك ساياساتتى اسىرەسە وڭدەۋ سالالارىندا قايتا رەتكە كەلتىرۋ.
باسەكەلەستىكتى بەلسەندى تۇردە قولداۋ, مونوپوليا مەن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ, قارجىعا قولجەتىمدىلىكتى جاقسارتۋ, فيسكالدىق ساياسات, ءوزىن ءوزى رەتتەيتىن ۇيىمدارعا كومەكتەسۋ – شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالدارى.
جاعدايعا تۇراقتى مونيتورينگ جاساۋ, ۇكىمەت پەن سالالىق كاسىپكەرلەر بىرلەستىكتەرى اراسىنداعى تۇراقتى ءوزارا ديالوگ پروبلەمالاردى ۋاقتىلى جانە تەز انىقتاپ, جەدەل ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ جىلدىق بيۋدجەتىنىڭ كەمىندە 30%-ى شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندارعا بەرىلۋى كەرەك.
مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنا قول جەتكىزۋگە قۇقىعى بار كاسىپورىندار ءۇشىن ناقتى ولشەمشارتتار ازىرلەنۋى كەرەك, مىسالى:
كاسىپورىننىڭ قۇرىلعان مەرزىمى (مىسالى, كەم دەگەندە 5 جىل), كاسىپورىننىڭ دا, ونىڭ قۇرىلتايشىلارىنىڭ دا ءمىنسىز ىسكەرلىك بەدەلى, كادرلاردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيى, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, تسيفرلاندىرۋ, قۇرىلتايشىلار قۇرامىنا قويىلاتىن تالاپتار.
شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار بىرقاتار اكىمشىلىك الىمداردان تۇراقتى نەمەسە ۋاقىتشا نەگىزدە بوساتىلۋى ءتيىس. وسىنداي الىمداردىڭ تىزبەسىن تولىق زەردەلەۋ قاجەت. سونىڭ ىشىندە جەردىڭ قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ, سەرتيفيكاتتار الۋ جانە ت.ب. بار.
ءبىز جەڭىل جانە حيميا ونەركاسىپتەرىن دامىتۋ باعدارلاماسىمەن تىعىز بايلانىستى جاڭا «اگروونەركاسىپتىك كەشەن» باعدارلاماسىن جاساۋ جونىندەگى بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرۋدى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە ۇسىنامىز.
وسى ويدىڭ جالعاسى رەتىندە سەناتورلار سەناتتىڭ جانىنان قۇرىلاتىن اگروونەركاسىپتى كەشەندى دامىتۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ جەڭىل جانە حيميا ونەركاسىبىندەگى فۋنكتسيونالىن بىردەن كەڭەيتىپ, ونى «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى, جەڭىل جانە حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ جونىندەگى كەڭەس» دەپ اتاۋعا شەشىم قابىلدادى.
پارلامەنتتىڭ جوعارعى پالاتاسىندا وتكىزىلگەن تىڭداۋلار ءبىزدىڭ ءالى جول باسىندا ەكەنىمىزدى كورسەتتى. قىسقامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا وتاندىق جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ىشكى نارىقتاعى ۇلەسىنىڭ نىسانالى كورسەتكىشىن 30%, ءتىپتى 50 پايىز دەڭگەيىندە بەلگىلەۋ تۋرالى ۇسىنىستار دا ايتىلدى. ەڭ الدىمەن, مىقتى قۇقىقتىق ىرگەتاس قالاۋ, سالالىق ىشكى كووپەراتسيانى جولعا قويۋ, جوسپارلاۋدا ارالاس سالالاردىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىن قامتاماسىز ەتۋ, ماسىلدىقتى تۋعىزبايتىن دۇرىس مەملەكەتتىك قولداۋدى ايقىنداۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
سالاعا بۇگىندە ءبىرىنشى كەزەكتە سىندارلى مەملەكەتتىك ستراتەگيا مەن سوعان نەگىزدەلگەن ساياسات قاجەت. وعان قوسا, ءوز كۇشىمىزگە دەگەن سەنىم بولۋ كەرەك.
سوندا وسى ماقالانىڭ تاقىرىبىنداعى «قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىبىن جانداندىرۋعا بولا ما؟» دەگەن سۇراققا, ءسوزسىز, ءيا دەگەن ايقىن جاۋاپ بەرىلەدى.
سونىمەن...
كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ سالدارى الەمدىك جانە وتاندىق ەكونوميكاعا دا اۋىر ءتيۋى مۇمكىن. بۇل جاقسى ەمەس. سالالارداعى ۇيرەنشىكتى بايلانىستار بۇزىلدى.
ەكونوميكانىڭ بارلىق سەكتورىندا جۇمىلدىرۋ رەزەرۆتەرىنىڭ بولۋى ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن داعدارىس جاعدايىندا ءومىر ءسۇرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەسىنە اينالدى. نارىققا ءبارىن بەرە سالۋعا بولمايدى. ونەركاسىپتىك ساياساتتى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ قاجەت. كۇتپەگەن جاعدايلارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن جۇمىلدىرۋ قۋاتى مەن مەملەكەتتىك رەزەرۆتى قالپىنا كەلتىرۋ – ومىرلىك ماڭىزى بار ماسەلەلەر.
سونىمەن بىرگە ايماقتار دا ءوز ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي شۇعىل جاعدايلارعا جاۋاپ قايتارۋدىڭ ارنايى تەتىكتەرىن قاراستىرۋى ءتيىس.
ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز يكەمدى بولماي شىقتى.
سوڭعى ۋاقىتتا پاندەميا مەن مۇنايعا بايلانىستى ەنەرگيا قورىنا سۇرانىستىڭ تومەندەۋى قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان سىن-قاتەرلەر تۋدىردى. ەندى بارلىق ينستيتۋتتىڭ بەرىكتىگى سىنالادى.
بار رەسۋرستاردى مۇمكىندىگىنشە وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋعا جۇمساۋ كەرەك دەگەن پىكىر كۇمان تۋدىرا قويماس. بۇل البەتتە جەڭىل ونەركاسىپكە قاتىستى. بارىنەن بۇرىن ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى.
قيىن كەزەڭ كەلدى. ءبىز كوپ نارسەدەن باس تارتا الامىز. بىراق تاماق, كيىم, اياق كيىم ارقاشان جەتكىلىكتى بولۋى ءتيىس.
اگروونەركاسىپ كەشەنى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇتىنۋ تاۋارلارىنا دەگەن نەگىزگى قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىراتىن ەكونوميكا سالالارى ءۇشىن تاۋەلسىز شيكىزات كوزى بولۋى ءتيىس.
بارلىق دامۋ باعدارلاماسىنا ورىن الۋى مۇمكىن داعدارىستارعا بايلانىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە ءتيىسپىز. بۇل – پاندەميا, كليماتتىڭ وزگەرۋى, دۇشپاندىق ارەكەتتەر, شيكىزات نەمەسە قارجى نارىقتارىنداعى قۇرىلىمدىق قۇلدىراۋلار جانە ەلىمىز ءۇشىن قالامايتىن باسقا دا جاعدايلار بولۋى مۇمكىن. الايدا ءبىز بارلىعىنا دايىن بولۋىمىز كەرەك.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, ىندەت ادامدارعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الەمدىك ەكونوميكاعا دا جۇقپالى اسەر ەتتى. ەل باسشىلىعىنىڭ ۆيرۋستىڭ تارالۋىن بولدىرماۋعا باعىتتالعان ءىس-ارەكەتتەرى, حالقىمىزدىڭ تاباندىلىعى مەن سابىرلىلىعى, شىدامدىلىعى مەن دانالىعى تاياۋ ۋاقىتتا بۇل ىندەتتى جەڭۋگە كومەكتەسەدى دەپ سەنەمىن. وسى قيىن ساتتە ءبىر-بىرىمىزگە بارىنشا قامقورلىق جاساپ, بىرگە بولۋىمىز كەرەك.
شىن جۇرەكتەن قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى مەن كۇش-قۋاتىنىڭ ارتۋىن, ال حالقىمىزعا مىقتى دەنساۋلىق پەن اماندىق, ساتتىلىك پەن يگىلىك تىلەيمىن.
داريعا نازارباەۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى