قىزىلوردا وبلىسىنداعى ىرگەلى اۋداننىڭ ءبىرى – قازالى. قاي جاعىنان الساڭىز دا ۇلكەن ۇمتىلىستىڭ بار ەكەنىن كورەسىز. اۋداندا ءوندىرىس, اۋىلشارۋاشىلىق, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما, ونەركاسىپ, ساۋدا-ساتتىق سالالارى بويىنشا زور وزگەرىستەردىڭ بارىن بايقايمىز. وسى تۇرعىدا قازالى اۋدانىنىڭ اكىمى باقىت جاحانوۆتى اڭگىمەگە تارتتىق.
قىزىلوردا وبلىسىنداعى ىرگەلى اۋداننىڭ ءبىرى – قازالى. قاي جاعىنان الساڭىز دا ۇلكەن ۇمتىلىستىڭ بار ەكەنىن كورەسىز. اۋداندا ءوندىرىس, اۋىلشارۋاشىلىق, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما, ونەركاسىپ, ساۋدا-ساتتىق سالالارى بويىنشا زور وزگەرىستەردىڭ بارىن بايقايمىز. وسى تۇرعىدا قازالى اۋدانىنىڭ اكىمى باقىت جاحانوۆتى اڭگىمەگە تارتتىق.
– باقىت دۇيسەن ۇلى, اڭگىمەمىزدى اۋداننىڭ دامۋ بارىسى تۋرالى باستاساق. قاي نارسە بولماسىن, سالىستىرمالى تۇردە قاراعاندا ايقىندالادى عوي. بىلتىرمەن سالىستىرعاندا بيىل اۋداندا قانداي وزگەرىس بايقالادى؟
– قازالى ءوڭىرى وبلىس اۋماعىنداعى «تاريحى – كەنەن, تامىرى – تەرەڭگە» جايىلعان ءوندىرىسى مەن ونەركاسىبى, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن كاسىپكەرلىك سالاسى دامىعان ىرگەلى اۋدان ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن, ءوتكەندى سارالاپ, بۇگىنگىنى باعامداپ, بولاشاقتى باعدارلاپ وتىرۋ ءاربىر ادامنىڭ نەگىزگى شارۋاسى عوي. سول سەكىلدى, اۋداننىڭ العا شىققان تۇستارىن, جەتىسپەي جاتقان جەرلەرىن ساراپتاپ وتىرماسا, ءىستىڭ قالاي بەت الىپ بارا جاتقانىن بىلە المايسىز. وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا جاتقانىمىزبەن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشىمىز كوش باسىندا. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى التى ايى بويىنشا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 7053,2 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ وتىر. وتكەن جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ 5,9 ەسەگە وسكەنىن بايقايمىز.
مىسالى, ونەركاسىپ سالاسى بويىنشا وندىرىلگەن ءونىمنىڭ كولەمى 4328,4 ميلليون تەڭگەگە جەتتى. ال وڭدەۋ ونەركاسىبى بويىنشا 3238,3 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ءونىم ءوندىرىلدى. ونىڭ ىشىندە تاماق ونىمدەرىن وڭدەۋ بويىنشا «رزا» اق, «سىر مارجانى» جشس ءسۇت, ەت, كۇرىش ونىمدەرىن وڭدەۋمەن اينالىسادى. «سپك قىزىلوردا بالىق» جشس بالىق ونىمدەرىن وڭدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ وتىر. ەندى وسىلاردى تاراتىپ ايتىپ كورەيىن. «رزا» اق-تىڭ 2013 جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا 4732,269 توننا ءونىم ءوندىردى. اقشاعا شاققاندا ول 440,5 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. قازىرگى تاڭدا اتالعان ۇجىمدا 565 باس ساۋىن سيىردان ءبىر كۇندە 14300 ليتر ءسۇت ساۋىلادى. ەت ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 14,4 تونناعا كەم بولىپ تۇر. دەگەنمەن, ونىڭ دا وزىندىك سەبەپتەرى بار. ويتكەنى, بىلتىر ەت وندىرىسىنە باسىمدىق بەرىلدى. ال بيىل مال باسىن كوبەيتۋ باستى باعىت بولىپ وتىر. كۇرىش ونىمىنە كەلسەك, «سىر مارجانى» جشس بيىلدىڭ التى ايىندا 2084,0 توننا ءونىم ءوندىردى. بۇل سالادا دا العا ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالادى.
– بۇل ەندى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنە قاتىستى ايتىلار ءسوزدىڭ ءبىر پاراسى عوي. ال قۇرىلىسقا قاجەتتى ءوندىرىس سالاسى قالاي دامىپ جاتىر؟
– قۇرىلىس ەكونوميكاسى دامىعان ەلدە عانا قارقىن الادى ەمەس پە؟ بۇگىندە الەمدىك قارجى داعدارىسىنا قاراماستان ەلىمىزدىڭ قاي تۇكپىرىنە بارساڭىز دا جاڭادان سالىنىپ جاتقان نىسانداردى كورەمىز. بۇل ۇردىستەن قاسيەتتى قازالى جەرى دە تىس قالىپ وتىرعان جوق. وڭىردە قۇرىلىس سالاسى جىل وتكەن سايىن جاندانىپ سالىناتىن قۇرىلىستار قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. وسىعان وراي جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر قۇرىلىسقا قاجەتتى دۇنيەلەردى وزىمىزدە شىعارۋ ءۇشىن بىرنەشە جوبالاردى قولعا الىپ, جۇمىسىن باستادى.
اتاپ ايتار بولساق, «اسىل عاني», «جىلۋ ءححى» سەرىكتەستىكتەرى مەن «قۇرىلىس ماتەريالدارىن جابدىقتاۋ باسقارماسى» جشس-نىڭ قازالى فيليالى تاراپىنان رەزەڭكە جانە پلاستماسسا ءوندىرۋ بويىنشا 6263,0 مىڭ تەڭگەنىڭ قۇرىلىسقا قاجەتتى پلاستيكالىق بۇيىمدارى ءوندىرىلدى. وبلىس ورتالىعىنان تىسقارى جاتقان ايماق ءۇشىن بۇل ايتارلىقتاي تابىس. ءو تكەن جىلدىڭ ەسەپتى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ءونىم ءوندىرۋ كورسەتكىشى 2,1 ەسە ءوسىپ وتىر.
حيميالىق ونەركاسىپ سالاسىندا «شاپۋرا قازالى» جشس-ى 1148,0 مىڭ تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن (وتتەگى) وندىرگەن. ال, مەتالل ەمەس مينەرالدىق ونىمدەردى وندىرۋدە «مو-1» مەكەمەسى ءبىرتالاي جاقسى ءىستىڭ باسىندا ءجۇر. جولعا, قۇرىلىسقا قاجەتتى تەمىر-بەتون قۇرىلعىلارىن قازىر سىرتتان تاسىمايمىز. ونىڭ ءبارىن اتالعان مەكەمە وزىمىزدە شىعارادى. بيىلدىڭ وزىندە «مو-1» جشس-نىڭ جانە «قۇرىلىس ماتەريالدارىن جابدىقتاۋ باسقارماسى» جشس-ى قازالى فيليالى, «اسىل عاني» جشس-ى 227,14 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ, ناقتى ءونىم كولەمىنىڭ يندەكسى 128,0 پايىزدى قۇرادى.
ماشينا جاساۋ سالاسىندا دا كوشىمىز ىلگەرى. اۋدانداعى «قازالى لوكوموتيۆ ءجوندەۋ زاۋىتى», «قازالى ۆاگون جوندەۋ زاۋىتى» سەكىلدى ىرگەلى ۇجىمداردىڭ تابىسى 1382 ميلليون 227 مىڭ تەڭگە بولىپ, وتكەن جىلدىڭ ەسەپتى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 113,2 پايىزدى قۇراپ وتىر. قازىرگى تاڭدا, ماشينا جاساۋ باعىتىندا جۇمىسىن توقتاتقان «لوكوموتيۆ سەرۆيستىك ورتالىعى» جشس-نىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىندا جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا بايلانىستى جوبالار قارالۋدا.
مۇنىمەن قاتار, «قازالى قۇرىلىس» جشس-ءى تاراپىنان جەكە ينۆەستيتسياسى ارقىلى ساعاتىنا 60 توننا ءونىم شىعاراتىن «اسفالت زاۋىتى» جانە جاڭا تەحنولوگيالى تەمىر-بەتون بۇيىمدارىن شىعاراتىن 2 شاعىن تسەحى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇگىندە وندا 7 ءتۇرلى ءونىم شىعارىلىپ, جەرگىلىكتى قۇرىلىسقا پايدالانىلۋدا. جوعارىدا ايتىپ كەتكەن, «مو-1» جشس-ى قازالى فيليالى جالپى قۇنى 120,0 ميلليون تەڭگە بولاتىن «تەمىر-بەتون بۇيىمدارىن ءوندىرۋ تسەحىن كەڭەيتۋ جوباسى» بويىنشا جالپى اۋماعى 3200 شارشى مەترلىك جاڭا الاڭ مەن تەمىر جول تۇيىعى سالىنىپ, 32 توننالىق 2 كران جانە جىلجىمالى كك-2032 كوتەرگىش, ارنايى بالكالار تاسيتىن پلاتفورما تۋرنيكەت الىندى. قازىرگى تاڭدا كاسىپورىندا 12607,9 توننا تەمىر-بەتون بۇيىمدارى ءوندىرىلدى. اتالعان بۇيىمدار ستاندارتتارعا سايكەس دايىندالىپ, تەك ءبىزدىڭ اۋداندا عانا ەمەس, رەسپۋبليكا اۋماعىندا پايدالانىلۋدا. جالپى, وندا ايىنا 20-30 ءتۇرلى تەمىر-بەتون بلوكتار, پليتالار وندىرىلەدى. ال «قازالى جولشى» جشس-ى «اسفالت زاۋىتىن ىسكە قوسۋ جوباسىن» قولعا الدى. ءسويتىپ, «نۇر ليزينگ» اق ارقىلى جالپى قۇنى 41,0 ميلليون تەڭگەلىك جۇمىستى باستاپ كەتتى. بۇگىندە 200 توننا اسفالت وندىرەتىن «L-800» ماركالى زاۋىت ىسكە قوسىلدى. سەرىكتەستىكتە جىل باسىنان بەرى 6652 توننا اسفالت ءوندىرىلدى. زاۋىتتا قوسىمشا ءوندىرىس كولەمى ۇلعايىپ كەلەدى.
– ال كاسىپكەرلەرگە قانداي ناقتى قولداۋ كورسەتىپ وتىرسىزدار؟
– ەلباسى تاۋەلسiزدiك العاننان باستاپ ەلدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستi دامىتۋعا ايرىقشا كوڭiل ءبولiپ كەلە جاتقانى ءمالiم. وسى سالاعا جاساعان قامقورلىعىن بۇگىندە اۋدانداعى بارلىق كاسىپكەرلەر سەزىنۋدە دەپ تولىق ايتا الامىن. مەملەكەتتىك ماڭىزى بار كوپتەگەن باعدارلامالار قابىلدانىپ, سونىڭ ارقاسىندا كاسىپكەرلەردىڭ ءوز ءىسىن العا قاراي دامىتۋىنا جاعداي جاسالدى. جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر دە بەرىلىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە وبلىس باسشىسى قىرىمبەك ەلەۋ ۇلىنىڭ ناقتى باستاماسىمەن بيىل وبلىستا «اقنيەت» جوباسى ىسكە اسا باستادى. ال اۋدان بويىنشا سوڭعى التى ايدا بارلىعى 66 ادامعا 377,287 ميلليون تەڭگە نەسيە قارجىسى بەرىلدى. بىلتىرعى جىلى وسىنداي كەزەڭدە 66 ادام نەسيە العان ەدى. بىراق ولارعا بەرىلگەن قارجىنىڭ كولەمى 135,1 ميلليون تەڭگەنى قۇراعان بولاتىن. سالىستىرىپ قاراساڭىز, ايىرماشىلىقتىڭ قانداي ەكەنى بىردەن كوزگە تۇسەدى.
ءبىز كاسىپكەرلەرگە تەك نەسيە بەرىپ قانا قويمايمىز. ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا, بيزنەسىن ودان ءارى دامىتۋعا قاتىستى جۇمىستارىنا دا كومەك كورسەتۋدەمىز. قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا «دامۋ» اق ايماقتىق فيليالىنىڭ ماماندارىمەن اعىمداعى جىلدىڭ 19-20 ماۋسىمىندا «بيزنەس-كەڭەسشى» باعدارلاماسى اياسىندا ترەنينگ-كۋرستار وتكىزىلىپ, ءىسىن جاڭادان باستاعالى جۇرگەن 27 ادامعا ارنايى سەرتيفيكاتتار تابىستالدى.
2013 جىلدىڭ اقپان ايىندا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ قۇرالدارىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىلارى, «دامۋ» اق-ى ماماندارى مەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانك فيليالدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن قۇرىلعان جۇمىسشى توپ مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن اۋدان تۇرعىندارىنا تۇسىندىرمە جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سونىمەن قاتار, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» جانە باسقا دا كاسىپكەرلىكتى قولداۋ باعدارلامالارى بويىنشا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا, جەكە كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋگە «كونسالتينگتىك كومپانيا پرەكو قىزىلوردا» جشس ءجان