نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوشباسشىلىعىنىڭ كۇش بەرەر قاينار كوزدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن تۇراقتى كوشباسشىلىق ماسەلەسىندە كەشەگىمەن سالىستىرعاندا بۇرىنعىدان دا تەڭگەرىمدى ۇستانىمدا ەكەنىن كورسەتۋى ايرىقشا ماڭىزدى. بۇل جايت, سونىمەن قاتار ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن توقتاتۋ جونىندەگى شەشىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان تىرەك-بەلگىلەردىڭ ءبىرى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ازاماتتىق قوعامى جەتكىلىكتى دەڭگەيگە كوتەرىلە قويماعان, ۇلتتىق باسەكەلەستىككە نەگىزدەلگەن كاپيتالى قالىپتاسپاعان, ەتنوستىق توپتارعا بولىنۋشىلىك سەزىلىپ تۇرعان. ساياسي ەليتانىڭ نەمەسە ۇزاق جىلدار قالىپتاسقان ادەتتەردىڭ پارلامەنت دەپۋتاتتارى اراسىندا دا ءبىرشاما كوپ بولۋى تالقىلاۋ ەركىندىگى مەن حالىقتىڭ مۇددەسىن ۇلتتىق ولشەمدە قورعاۋ قاعيداتىن ساتسىزدىككە ۇشىراتىپ جاتتى. ن.نازارباەۆ پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ تەك ءوز سايلاۋشىلارىنا نەمەسە ءوز مۇددەلەرىنە عانا قىزمەت ەتەتىندەي تۇردە ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋىنە جانە بارلىق جۇكتى ۇكىمەتكە ارتىپ قويۋىنا قارسى شىققان ەدى. ودان كەيىنگى جىلداردا بۇعان ساي پارلامەنتتىك تۇسىنىك قانشالىقتى دارەجەدە جۇزەگە اسا الدى؟ بىراق ەلباسىنىڭ 20 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ويىندا قالىپتاستىرعان مودەل تەڭگەرىم-باقىلاۋ تەتىگىن ساتىلى تۇردە ىسكە قوساتىن ساياسي-باسقارۋشىلىق جۇيە رەتىندە ايقىندالىپ كەلەدى.
بۇل اۋقىمدا 2017 جىلى ن.نازارباەۆتىڭ قالاۋىمەن باستالعان جانە ءوز وكىلەتتىكتەرىنىڭ ءبىر بولىگىن ۇكىمەتكە/پارلامەنتكە تاپسىرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر دەپۋتاتتار تاراپىنان دا قابىلداندى.
قازاقستاندى 30 جىل باسقارعان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2019 جىلدىڭ 19 ناۋرىز كۇنى كۇتپەگەن ءبىر شەشىممەن وكىلەتتىگىن توقتاتىپ, ورنىنا سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتى ۇسىناتىنىن مالىمدەدى. كەيىن 20 ناۋرىز كۇنى قازاقستان پارلامەنتىندە انت ەتۋ سالتاناتى ءوتىپ, ەلدىڭ جاڭا پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ بولدى. وسى شەشىمنەن كەيىن ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى.
سولاردىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى «ن.نازارباەۆ وسى قىزمەتتى ماجبۇرلىككە بايلانىستى تاستادى ما؟» دەگەن سۇراق بولدى. ەلدە ارتىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق قيىندىقتاردىڭ بارعان سايىن قوعام قاباتتارىنا جايىلا باستاۋى تۇراقسىزدىققا سەبەپ بولار دەگەن ويمەن وسى شەشىمدى قابىلداعانى جونىندە دە ماقالالار جازىلدى. شىنىندا دا, مۇنشالىقتى كۇشتى كوشباسشى دەنساۋلىعى مۇمكىندىك بەرىپ تۇرعان كەزدە ءوز وكىلەتتىگىن تاستاي ما؟ مۇنشالىقتى ماڭىزدى وكىلەتتىك پەن بيلىك سالاسىنان باس تارتا الادى ما؟
مىنە, وسى ساۋالداردىڭ جاۋاپتارى ن.نازارباەۆ كوشباسشىلىعىنىڭ باسقارۋ جانە ساياساتتانۋ عىلىمىنا قوسار ەڭ ماڭىزدى ۇلەسى رەتىندە قارالۋى ءتيىس. قىزمەتتەن ءوز ەركىمەن كەتۋ تۋرالى بۇل شەشىم تەك قازاقستانعا عانا ەمەس, ورتالىق ازيا ايماعىنا, بايلانىستاردىڭ تاريحي-ستراتەگيالىق ماڭىزدى سەبەبىنە بايلانىستى ايماقتاعى وزگە ەلدەرگە جانە تۇركياعا ىقپال ەتەدى. ويتكەنى ن.نازارباەۆ كسرو ىدىراعاننان كەيىن تاۋەلسىزدىكتەرىن العان تۇركى رەسپۋبليكالارىنىڭ مەملەكەت قۇرۋشى پرەزيدەنتتەرىنىڭ اراسىندا قىزمەتتە قالعان جالعىز كوشباسشى بولاتىن. سول سەبەپتى ول وسى ايماقتىڭ جادى ىسپەتتى. تاجىريبەسى مەن بىلىگى ارقىلى «دۋايەن» دەگەن اتاق الدى. وسى تۇستا ن.نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن بىتە-قايناسىپ كەتكەن «دۋايەن» دەگەن سوزگە قىسقاشا توقتالىپ ءوتۋ كەرەك. بۇل ءسوز قوعامدا جاسى ۇلكەن نەمەسە ماماندىعى سالاسىندا بىلىكتى, تاجىريبەلى كىسىلەر ءۇشىن قولدانىلادى. الايدا ورتالىق ازيادا بولعان وقيعالار مەن قالىپتاسقان ءومىر سالتىن نازارعا العاندا, «دۋايەن» ءسوزىن ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسى تۇرعىسىنان ەمەس, تۇلعالاردىڭ, وقيعالاردىڭ جانە ءتىپتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۋاقىتىنىڭ دەڭگەيىنەن اسىپ كەتەتىن كەمەلدىلىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلداعان ءجون بولار.
وكىلەتتىگىن دوعارۋ تۋرالى شەشىمگە كەلەر بولساق, ن.نازارباەۆتىڭ وسىنداي قادام جاسايتىنى تۋرالى بىرنەشە جىل بۇرىن بىلدىرگەن ەدىم. سول سەبەپتى مەن ءۇشىن كۇتپەگەن «توسىنسىي» بولمادى. ءوزىم قاتىسىپ جۇرگەن باعدارلامالار مەن كونفەرەنتسيالاردا «ن.نازارباەۆتىڭ دەنساۋلىعى مۇمكىندىك بەرىپ تۇرعان كەزدە ءوز ەركىمەن وكىلەتتىگىن تاستاعان كوشباسشى رەتىندە ەسىمىن تاريحتا قالدىراتىنىن» ايتىپ جۇرگەن بولاتىنمىن. ن.نازارباەۆ بۇل پروتسەستى جوعارىدا ايتىپ وتكەن كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جۇمىستارىنا قارقىن بەرگەن 2016-2017 جىلداردان باستاپ جوسپارلاپ جۇرگەن بولۋى كەرەك. 2017 جىلى كونستيتۋتسياعا جاسالعان وزگەرىستەرمەن 30-دان استام وكىلەتتىگىن پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە بەردى. ەلدىڭ باسقارۋ جۇيەسىن وزگەرتكەن بۇل وزگەرىس قوعامدا جەتكىلىكتى تۇردە زەردەلەنبەسە دە, تاعى ءبىر وزگەرىس لەبى جاقىنداپ قالعانى تۇسىنىكتى ەدى. قازاقستان ءبىراز ۋاقىتتان بەرى كۇشتى پرەزيدەنتتىك مودەلدەن پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك جۇيەگە اپارار جولدىڭ نەگىزىن قالاي باستاعان-دى. ياعني, پرەزيدەنتتىڭ جۇيەدەگى ورنىن ساقتايتىن, بىراق مينيسترلەر كابينەتى مەن اسىرەسە پارلامەنتتىڭ سالماعى باسىم بولاتىن, تەڭگەرىم مەن تەجەگىش تەتىگى جاقسى جۇمىس ىستەيتىن ساياسي جۇيە قۇرۋ كوزدەلدى. سونىمەن قاتار ن.نازارباەۆ سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى ەلدەگى شەنەۋنىكتەردىڭ ورتاشا جاسىن تومەندەتىپ كەلەدى. جاڭا بۋىن تۋرالى ايتىپ, بىرنەشە ايدان بەرى ءوزى قاتىسىپ جۇرگەن تەلەباعدارلامالاردا جاستارعا باعىتتالعان پىكىرلەر ءبىلدىرۋى وسى كوزقاراستىڭ جەمىسى.
ال جاڭا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ وسى كەزەڭدى باسقارۋعا لايىق ەڭ ىقپالدى ەسىم ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. ەل حالقىنىڭ وعان دەگەن سەنىمى جوعارى. حالىقارالىق تەڭگەرىمدەردى جاقسى بىلەدى. ۋاقىتشا پرەزيدەنت قىزمەتىن اتقارعان كەزەڭىندە ەڭ الدىمەن تومەن تابىستى بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ ماسەلەسىن قولعا الدى. ودان كەيىن تابىسى تومەن ازاماتتاردىڭ نەسيە قارىزدارىن مەملەكەت ءوز موينىنا الدى. قازاقستان وسى ساتىدان كەيىن ەل ىشىندەگى دەموگرافيالىق جانە ەكونوميكالىق تەڭگەرىمدەردى دۇرىس قۇرا الاتىن بولسا, بۇدان دا قارقىندى دامۋعا بەت الاتىن بولادى.
كۋرشاد زورلۋ,
پروفەسسور, ساياساتتانۋشى (تۇركيا)