قار كوبەسى سوگىلىپ, القاپ دەگدىسىمەن قىردا قىزۋ تىرشىلىك قاينايدى. قىستان قىسىلىڭقىراپ شىققان قوستانايلىق ديقاندار بۇل ءساتتى دەگبىرسىزدەنە كۇتىپ وتىر. دەگەنمەن ول كۇن دە الىس ەمەس. ءارى كەتسە شامامەن ءبىر جارىم-ەكى اي عانا قالدى. ودان سوڭ تەحنيكاسىن وڭداپ, تۇقىمىن تۇگەندەپ, شارۋا ادامى توپىراعىنىڭ ءيىسى تاناۋدى جارا بۋسانىپ جاتقان تاناپقا اتتانادى.
ديقانداردىڭ كوكتەمگى ناۋقانعا دايىندىعى وبلىس اكىمدىگىندە بيىل العاش رەت ارنايى تالقىلانىپ, بارىنشا پىسىقتالعانداي بولدى. ءوڭىر باسشىسى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى رۇستەم قۇرمانوۆ, عىلىمي ينستيتۋتتار مەن قارجىلاي قولداۋ ورتالىقتارىنىڭ وكىلدەرى, سالا باسشىلارى قاتىسقان كەڭەيتىلگەن وتىرىسقا وڭىردەگى بارلىق اۋدان اكىمدەرى مەن 500-گە جۋىق ديقان ونلاين ارقىلى قوسىلدى.
– وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, وتكەن جىل وبلىستىق اگروونەركاسىپ كەشەنى ءۇشىن كۇردەلى جىل بولدى. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى سالانىڭ كورسەتكىشتەرىنە, تۇتاستاي العاندا وبلىس ەكونوميكاسىنا تەرىس اسەرىن تيگىزدى, – دەگەن وبلىس اكىمى ەندى ەگىنشىلىكتىڭ اۋا رايىنا تاۋەلدىلىك دەڭگەيىن ازايتاتىن تەحنولوگيالارعا كوشەتىن ۋاقىت جەتكەنىن قاداپ ايتتى.
وبلىس ادەتتە استىقتى 5 ملن توننادان اسىرىپ جيناپ الاتىن. الايدا بىلتىر قۇرعاقشىلىق سالدارىنان بيداي كولەمى جىلداعىدان 35%-عا كەمىپ, قامباعا نەبارى 3 ملن توننا ءدان قۇيىلدى. شامامەن 1 جارىم ملن توننا استىق باستىرىلىپ, ۇن جىلداعىدان 36 پايىزعا كەمىدى. سالدارىنان ەكسپورت ۇلەسى ازايدى. ەسەسىنە مال شارۋاشىلىعىندا ءوسىم بار. مال باسى 1 پايىزعا كوبەيىپ, ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا ءوندىرىسى ءوستى.
– بۇل كورسەتكىشكە ءبىز دەر كەزىندە كورسەتىلگەن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزىپ وتىرمىز. اراعا 5-6 جىل سالىپ ءبىر اينالىپ سوعاتىن تاقىر قۋاڭشىلىق بىلتىر بىردەن 8 اۋداندى تۇرالاتىپ كەتتى. امالسىز ۇكىمەتتەن كومەك سۇراۋعا تۋرا كەلدى. بىلتىر وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت 33 ملرد تەڭگە بولگەن. ناتيجەسىندە شارۋاشىلىقتار كوكتەمگى جانە كۇزگى القاپ جۇمىستارىنا, سالالىق باعدارلامالار بويىنشا العان مالىنا, ليزينگتىك تەحنيكاسىنا تولەيتىن نەسيەلەرىنىڭ مەرزىمىن ۇزارتىپ الدى. 2019 جىلى بيداي باعاسىنىڭ جوعارى بولۋى ءبىر جاعىنان كوپتەگەن شارۋاشىلىقتىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالدى, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆ.
جيىندا بيىل استىق نارىعىنداعى باسەكە ءباسىنىڭ جوعارى ەكەنى ايتىلدى. وعان رەسەي مەن قىتايدا ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى, وزبەكستان مەن تاجىكستان ديىرمەندەرىنىڭ كۇش الىپ, جىل ساناپ ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتىپ بارا جاتقانى ىقپال ەتىپ وتىر. سوندىقتان بيىل بيدايدىڭ باعاسى تۇراقتى بولمايدى. قازىر قىمبات بولىپ تۇرعانىمەن, كۇزگە سالىم كۇرت ارزانداپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. ونى الگى ايتىلعان سىرتقى ىقپالدار اسقىندىرا ءتۇسۋى مۇمكىن. اكىمنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنشا, دايىن استىقتى ساتا بەرمەي, قازىردەن باستاپ قولدان كەلگەنشە بيداي وڭدەۋ سالاسىن جان-جاقتى تەرەڭدەتە دامىتۋعا ۇمتىلعان ابزال. القاپتاردى ءارتاراپتاندىرۋ دا اسا ماڭىزدى: شارۋاشىلىقتار راپس, زىعىر, جاسىمىق, قاراقۇمىق سياقتى ەكسپورتقا كەتەتىن باعالى داقىل القاپتارىن ۇلعايتۋى شارت.
وبلىس شارۋاشىلىقتارىندا كوكتەمگى ەگىن ناۋقانىنا ساقتاپ وتىرعان 525,6 مىڭ توننا تۇقىمدىق بيداي بار. بۇل بۇكىل شارۋاشىلىقتارعا قاجەت تۇقىمنىڭ 99,5%-ى.
جىتىقارا جانە قامىستى اۋداندارىندا 5 400 تونناداي تۇقىم جەتپەي تۇرعانىن ايتقان وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى: «وبلىستاعى بيداي تۇقىمىن وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتاردا 30 مىڭ توننا جوعارى سۇرىپتى تۇقىم بار. اتالعان اۋدانداردىڭ اكىمدىكتەرى ناۋقان باستالعانشا شارۋاشىلىقتاردىڭ بارلىعىن تۇقىممەن تولىق قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس», دەدى.
اكىمدىكتە ايتىلماي قالعان تاعى ءبىر اۋدان بار. بيىل ناۋىرزىم وڭىرىندەگى ون شاقتى شاعىن شارۋاشىلىق تۇقىم تاپپاي تارىعىپ وتىر. بىلتىرعى قۇرعاقشىلىق بۇل ءوڭىردىڭ دە شارۋاسىن زار جىلاتىپ, قامباسىن قاڭىراتىپ كەتتى. تىعىرىققا تىرەلگەن ناۋىرزىمدىق ديقانداردىڭ جانايقايىن گازەتىمىز بۇعان دەيىن دە جازعان. ەستىر قۇلاق, كورەر كوز, جاناشىر جاقىن, پاناشىل اكىم بولمادى. شەندىدەن قايىر بولماعان سوڭ, قاراپايىم شارۋا بيىل القاپقا ءدان ەمەس, قي سەبەتىن شىعارمىن دەپ ءمۇجىلىپ وتىر.
بالكىم ءبىر امالىن قاراستىرىپ جاتقان بولار دەگەن ۇمىتپەن وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا تەلەفونمەن حابارلاسىپ, «ناۋىرزىمدا تۇقىم تاپپاي جۇرگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ تاعدىرى قالاي بولادى؟ دەمىگىپ قالعان ديقانداردى دەمەپ جىبەرۋدىڭ ءبىر امالىن قاراستىرىپ جاتىرسىزدار ما؟» دەپ سۇراپ كوردىك. ءوزىن باس مامان دينا حامزينا دەپ تانىستىرعان سىپايى داۋىس:
– ۋ ناس نەت پروبلەم. سىزگە كىم ايتتى ونى؟ ءبىز ناۋىرزىم اۋدانىن تۇقىممەن تولىق قامتاماسىز ەتىپ قويدىق قوي! – دەدى تاڭعالعانىن جاسىرا الماي. ودان ءارى بىردەمە سۇراۋدىڭ ءوزى ىڭعايسىزداۋ بولىپ قالدى. ءسال توسىلىپ قالىپ: «قامىستى شە؟» دەدىك. قۇلاققا قاعاز ساپىرىلىسى كەلدى, بىرەر ساتتەن سوڭ, – قامىستى دا تۇقىممەن تولىق قامتىلدى, – دەگەن جاۋاپ ەستىلدى. قايران قالدىق. وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تۇسكە دەيىنگى جينالىستا ايتقان مالىمەتتى باسقارمانىڭ باس مامانى تۇستەن كەيىن جوققا شىعاردى. امالسىز قامىستىعا تەلەفون شالدىق. اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باس مامانى ءدامىر الدوڭعاروۆ «قايرات وكف», «سودرۋجەستۆو-98», «تيموفەەۆ اگرو», «قايماقكول اگرو» ءتارىزدى ءىرى سەرىكتەستىكتەر مەن 10 شاقتى ۇساق شارۋالاردا بيىل سەبەتىن تۇقىم جوق ەكەنىن, ارقايسىسى ءوز بەتىنشە ىزدەستىرىپ جاتقانىن ايتتى.
جىتىقاراعا حابارلاسىپ ەدىك, اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمى باستىعىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ديار ايجاروۆ: ء«وزىڭىز بىلەسىز عوي. بىلتىر جاعداي قيىن بولدى. قازىر اۋدانداعى ۇساق شارۋاشىلىقتارعا 2140 توننا تۇقىم جەتپەيدى. اكىمشىلىك اندا-مۇندا شاۋىپ ىزدەستىرىپ ءجۇرىپ, ەندى عانا تاپقانداي بولدىق. قازىر قارابالىق اۋدانىنداعى ەليتالى تۇقىم وسىرەتىن ءىرى شارۋاشىلىقپەن كەلىسىم جاساسىپ جاتىرمىز. بۇل ماسەلە كوپ ۇزاماي شەشىلەتىن بولدى», دەدى.
بيىل وبلىستا 5 ملن 200 مىڭ گەكتار القاپقا ءدان ەگۋ جوسپارلانعان. 3 ملن 900 مىڭ گەكتار القاپقا ءداندى جانە ءداندى بۇرشاق داقىلى ەگىلمەك. 2 مىڭ گەكتاردى مال ازىعى الادى. مايلى داقىل كولەمىن بيىل 700 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر.
ءدان ءسىڭىرۋ ناۋقانىنا جالپى سانى 23 مىڭعا جۋىق تراكتور, 1032 كەشەندى تۇقىم سەپكىش تەحنيكا قاتىسادى.
قوستاناي