قازاق ءالىپبيى: پەرنەتاقتادا ورنالاستىرۋدىڭ ستاتيستيكالىق نەگىزدەرى

سوندىقتان ۇلتتىق الىپبيدەگى ارىپتەردى پەرنەتاقتادا ءتيىمدى ورنالاستىرۋدا لينگۆيستيكالىق, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ قاجەت. لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ نەگىزىنەن ءتىل ءبىلىمىنىڭ قولدانبالى باعىتىنىڭ زەرتتەۋ نىسانى. بۇل رەتتە ارىپتەردى پەرنەتاقتادا ورنالاستىرۋدا قانداي ۇستانىمدارعا سۇيەنەمىز دەگەن ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الۋ قاجەت.

ارىپتەردى پەرنەتاقتادا ءتيىمدى ورنالاستىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى قولدانبالى لينگۆيستيكا ءبولىمى قولدانىستاعى ارىپتەردىڭ كەزدەسۋ جيىلىگىن انىقتادى. بۇل جيىلىك تالداۋ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاپسىرىسىمەن جارىق كورگەن «جالپى ءبىلىم بەرۋدەگى قازاق ءتىلىنىڭ جيىلىك سوزدىگىنە» نەگىز بولعان «قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزفورمالار سوزدىگىنىڭ» ءماتىنى بويىنشا جاسالدى. بۇل سوزدىكتە قازاق ءتىلىنىڭ 5 ستيلىنەن 7 ميلليوننان استام سوزقولدانىستان تۇراتىن ماتىندەر قامتىلدى. تومەندە وسى 7 ميلليوننان استام سوزقولدانىستان الىنعان قازاق ارىپتەرىنىڭ جيىلىك سوزدىگى بەرىلدى.

1-كەستە. قازاق تىلىندەگى ارىپتەردىڭ جيىلىكتى-الىپبيلىك جيىلىك سوزدىگى

 

№

ءارىپ

ابسوليۋتتىجيىلىگى

ءبىر توپ ءارىپتىڭ ءماتىندى قامتۋ پايىزى

№

ءارىپ

ءابسوليۋتتى جيىلىگى

ءبىر توپ ءارىپتىڭ ءماتىندى قامتۋ پايىزى

1

2

3

4

1

2

3

4

1

ا

8630862

12,796

22

گ

903479

91,763

2

ە

5660025

21,187

23

ڭ

872812

93,057

3

ى

5378832

29,161

24

ي

866761

94,342

4

ن

4192570

35,377

25

ج

738252

95,437

5

ءى

4154893

41,537

26

ۇ

673484

96,435

6

ت

4066134

47,565

27

ءو

655787

97,408

7

ر

4028709

53,537

28

ءۇ

598755

98,295

8

ل

3824239

59,207

29

ءا

524073

99,072

9

د

3413312

64,267

30

يا

231433

99,415

10

س

2708334

68,283

31

ح

105688

99,572

11

م

2040371

71,308

32

تس

81165

99,692

12

ق

1876617

74,090

33

ف

58378

99,779

13

و

1639224

76,520

34

ۆ

55978

99,862

14

ك

1633360

78,941

35

ە

30250

99,907

15

ع

1256146

80,804

36

25076

99,944

16

ب

1229938

82,627

37

يۋ

20877

99,975

17

ي

1175543

84,370

38

ھ

5406

99,983

18

ۋ

1103283

86,006

39

5148

99,991

19

ز

1095869

87,630

40

چ

3702

99,996

20

پ

978676

89,081

41

شش

1679

99,998

21

ش

905698

90,424

42

يو

1018

100

ۇلتتىق پەرنەتاقتا جاساۋدا جەكە ءارىپ جيىلىگى عانا ەمەس, ساۋساقپەن وڭاي ءارى تەز باسۋ ءۇشىن ارىپتەردىڭ تىركەسىمىنىڭ دە جيىلىك سوزدىكتەرىن ەسكەرۋ قاجەت. ياعني قاي ءارىپ قاي ارىپپەن ءجيى تىركەسىپ قولدانىلادى دەگەن ماسەلە ماڭىزدى. وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن قازاق ءتىلىنىڭ جوعارىدا اتالعان 7 ميلليوننان استام سوزقولدانىستان تۇراتىن قازاق ءتىلىنىڭ ماتىندەرىنەن قۇراستىرىلعان «قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزفورمالار جيىلىك سوزدىگىنەن», وسى سوزدىكتىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, قازاق ارىپتەرىنىڭ ەكىارىپتىك تىركەستەرىنىڭ جيىلىك سوزدىگىن قۇراستىردىق.

 2-كەستە. قازاق ءتىلىنىڭ ەكىارىپتىك تىركەستەرىنىڭ جيىلىك سوزدىگىنەن ءۇزىندى:

 

رەت

سانى

№

ءارىپ تىركەسى

ءابسوليۋتتى جيىلىك

ءبىر توپ ءارىپ تىركەستەرىنىڭ ءماتىندى قامتۋ پايىزى

 

 

رەت

سانى

№

ءارىپ تىركەسى

ءابسوليۋتتى جيىلىك

ءبىر توپ ءارىپ تىركەستەرىنىڭ ءماتىندى قامتۋ پايىزى

 

 1

2

3

4

 

 1

2

3

4

1

ار

688045

2,035495

 

44

ما

229464

46,495744

2

ان

582201

3,757865

 

45

سا

226934

47,167100

3

ال

565089

5,429610

 

46

گە

226772

47,837976

4

ىن

562671

7,094202

 

47

ەل

209952

48,459093

5

دا

560939

8,753670

 

48

ەك

208945

49,077231

6

تا

511161

10,265877

 

49

عى

207327

49,690582

7

ەن

501533

11,749600

 

50

لد

198170

50,276843

8

ەر

481450

13,173909

 

51

ىر

197109

50,859966

9

قا

460416

14,535993

 

52

اع

196589

51,441550

10

دە

458037

15,891038

 

53

رد

195039

52,018548

11

ءىن

451434

17,226550

 

54

ەس

189725

52,579826

12

لا

422562

18,476647

 

55

ءىل

189148

53,139397

13

دى

417831

19,712748

 

56

تت

184683

53,685759

14

تى

404750

20,910150

 

57

ءبى

184178

54,230626

15

ند

399330

22,091518

 

58

ءىڭ

181594

54,767850

16

عا

396123

23,263399

 

59

ءلى

181226

55,303984

17

كە

371958

24,363790

 

60

گى

178293

55,831442

18

اي

369359

25,456493

 

61

اۋ

177800

56,357441

19

لى

342672

26,470245

 

62

قى

172081

56,866521

20

ءتى

333046

27,455520

 

63

رە

169334

57,367475

21

ءدى

331481

28,436166

 

64

ىس

168863

57,867035

22

اس

330440

29,413731

 

65

ءسى

168801

58,366412

23

سى

327308

30,382031

 

66

ىپ

166290

58,858360

24

مە

323281

31,338418

 

67

ءنى

163289

59,341430

25

ات

284740

32,180786

 

68

ام

161755

59,819962

26

با

281240

33,012799

 

69

ىك

154050

60,275700

27

نى

276945

33,832107

 

70

ىم

147729

60,712738

28

ىڭ

275833

34,648124

 

71

ءىم

147386

61,148761

29

ول

273816

35,458175

 

72

بو

146149

61,581124

30

تە

273269

36,266607

 

73

قت

144973

62,010009

31

ەت

272744

37,073486

 

74

اد

144878

62,438613

32

رى

263800

37,853906

 

75

بە

143874

62,864246

33

ىق

261904

38,628716

 

76

شى

140779

63,280723

34

را

257203

39,389619

 

77

سە

137879

63,688621

35

نا

250705

40,131299

 

78

ەم

133338

64,083085

36

جا

248531

40,866547

 

79

ءىز

131926

64,473371

37

اق

243641

41,587328

 

80

كى

130520

64,859499

38

ىل

241848

42,302805

 

81

ەگ

128229

65,238848

39

لە

241186

43,016324

 

82

كو

127963

65,617411

40

نە

239816

43,725790

 

83

ور

126556

65,991811

41

ست

239516

44,434368

 

84

اپ

120653

66,348748

42

ءىر

237178

45,136030

 

85

مى

120124

66,704120

43

ءرى

230151

45,816903

 

86

ىز

119848

67,058675

ارىپتەردى پەرنەتاقتادا ورنالاستىرۋدا ءارىپ جيىلىگىنەن باسقا, ولاردىڭ قاسىنداعى كەلەسى ارىپپەن تىركەسۋىن دە نەگىزگە الۋ پەرنەتاقتا باتىرماسىن باسۋدىڭ تيىمدىلىگى ءۇشىن قاجەت بولعاندىقتان, ولاردىڭ وڭ جاقتارىندا جوعارىدا ءۇزىندى كەلتىرىلگەن ەكىارىپتىك تىركەستەر جيىلىك سوزدىكتەرىنەن الىنعان دەرەكتەر مالىمەتىنە سۇيەنگەن ءجون بولادى.

قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كومپيۋتەرلىك پەرنەتاقتاسىندا ءجيى كەزدەسەتىن 19 ءارىپ ەكى بولىككە ءبولىنىپ, پەرنەتاقتانىڭ ورتاڭعى بولىگىنە ورنالاسادى. سول سياقتى 2-كەستەدەگى ەكىارىپتىك تىركەستەردىڭ ەڭ ءجيى قولدانىلاتىن تىركەستەردىڭ ەكىنشى ارىپتەرىن ءجيى كەزدەسەتىن ارىپتەرگە تىركەسۋگە پەرنەتاقتانىڭ جاقىن ارالىعىنا, ياعني سول قول مەن وڭ قول ساۋساقتارىنا سايكەستەندىرىپ ورنالاستىرۋ قاجەت.

وسى جيىلىك تالداۋ ء(ارىپ جانە ءارىپ تىركەسىنىڭ جيىلىك سوزدىكتەرى) ناتيجەسى بويىنشا قازاق ارىپتەرى مەن ءارىپ تىركەستەرىنىڭ ءجيى كەزدەسۋى ەسكەرىلىپ ورنالاستىرىلعان پەرنەتاقتانىڭ پيلوتتىق جوباسى ۇسىنىلدى.

پەرنەتاقتادا ءاربىر ءارىپتىڭ كيريلدەگى جانە لاتىنداعى بالامالارى كەلتىرىلدى. پەرنەتاقتانىڭ ورتاڭعى بولىگىندە جيىلىك سوزدىكتەگى ەڭ ءجيى قولدانعان ارىپتەر ورىن الدى, ال ولاردىڭ وڭ جاقتارىندا ەكىارىپتىك تىركەستەر جيىلىك سوزدىگىنەن الىنعان ارىپتەر ورنالاستىرىلدى.

پەرنەتاقتانىڭ شەتكى جاقتارىنا سيرەك كەزدەسكەن ارىپتەر ورنالاستىرىلدى. پەرنەتاقتادا كورىنىس تاپپاعان دىبىستار: ش, چ مىناداي ءارىپ تىركەستەرىنىڭ sh/ش, ch/چ اربىرەۋىنىڭ پەرنەتاقتادا بار بولۋىنان, ولار ورىن المادى.

1-سۋرەت. ستاتيستيكالىق نەگىزدەگى پەرنەتاقتا

ارىپتەردى پەرنەتاقتادا ورنالاستىرۋدا ونىڭ بەتىندەگى باتىرمالار ورنالاستىرىلعان قاتاردىڭ باسۋعا, ياعني ءماتىن تەرۋگە ىڭعايلىلىعىنا قاراي اكتيۆ جانە پاسسيۆ ايماقتارعا بولىنەدى. پەرنەتاقتانىڭ ءارىپ تەرۋگە ىڭعايلى جەرى ورتاڭعى ايماق, اسىرەسە كەرتىك تۇرعان جەردىڭ اينالاسى, استى مەن ءۇستى بولىپ تابىلادى. ال شەتكى باتىرمالار پاسسيۆ ايماققا جاتادى. اكتيۆ جانە پاسسيۆ ايماقتاردى پەرنەتاقتانىڭ گوريزانتال (كولدەنەڭ) جانە ۆەرتيكال (تىكە) بولىكتەرى بويىنشا دا كورسەتۋگە بولادى. كولدەنەڭ مەجە بويىنشا اكتيۆ ايماق – ول ەكى كەرتىك تۇرعان ورتاڭعى قاتار, ياعني قازىرگى كيريلدەگى ف ارپىنەن باستالىپ, ە ارپىنە اياتالاتىن قاتار. ودان كەيىنگى اكتيۆ ايماق وسى قاتاردىڭ ۇستىندە ورنالاسقان ۇستىڭگى قاتار. ال استىڭعى قاتار كوبىنەسە سيرەكتەۋ كەزدەسەتىن ارىپتەر ورنالاساتىن ايماق.

باتىرمالاردىڭ تىك باعىتتاعى (ۆەرتيكالدى) مەجەسى كەرتىك تۇرعان باتىرمالاردىڭ جانى, ياعني ورتاڭعى, ەكىنشى قاتاردىڭ جانى, ورتاڭعى تۇسى. سونىمەن قاتار ۇستىڭگى قاتارداعى كەرتپەنىڭ ۇستىڭگى ورتاڭعى بولىكتەرى. ودان كەيىنگىسى كەرتپەنىڭ استىڭعى ورتاڭعى بولىكتەرى.

ال وسى ءۇش قاتاردىڭ شەتكى بولىكتەرى پاسسيۆ ايماق بولىپ ەسەپتەلىپ, سيرەك كەزدەسەتىن ارىپتەر نە تىنىس بەلگىلەر ورنالاستىرىلادى.

وسى ارىپتەر ورنالاستىرىلعان پەرنەتاقتا پيلوتتىق جوبا رەتىندە ۇسىنىلىپ, پەرنەتاقتادا تەرۋگە ارنالعان ارنايى كومپيۋتەرلىك باعدارلاما جاسالدى. جيىلىك تالداۋ بويىنشا ورنالاستىرىلعان لاتىن ارىپتەرى بىرنەشە پەرنەتاقتا باتىرماسىنا جاپسىرىلىپ, بۇل پەرنەتاقتا نۇسقاسىنىڭ ءماتىن تەرۋگە ىڭعايلى, تيىمدىلىگى ۋاقىت سىيىمدىلىعى مەن قۋات سىيىمدىلىعىنا قاراي سىناقتان وتكىزىلۋدە.

سونىمەن ەگەر جيىلىك ۇستانىمىن نەگىزگە الاتىن بولساق, ەڭ ءجيى قولداناتىن قازاق ارىپتەرى پەرنەتاقتانىڭ ورتاڭعى جاعىندا ورنالاسۋى قاجەت. ولار ەكى توپقا ءبولىنىپ, ءبىرىنشى, سول جاق قول ساۋساقتارىنا جانە ەكىنشى, وڭ جاق قول ساۋساقتارىنا دەپ اجىراتىلۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە, ەكىارىپتىك تىركەستەردىڭ ستاتيستيكاسى بويىنشا تىركەستىڭ ەكىنشى ءارپى, تىركەستىڭ ءبىرىنشى ءارپىنىڭ وڭ جاعىنا جاقىن ورنالاسۋى قاجەت دەپ بىلەمىز.

 

اسقار جۇبانوۆ,

ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي

قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

ايمان جاڭابەكوۆا,

ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي

قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

الماتى قالاسى