دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى كوروناۆيرۋستىڭ دۇنيەجۇزىلىك پاندەمياسىن جاريالاپ جاتقاندا جاعالاسىپ, العاشقى جاعداي الماتىدا تىركەلگەنى بارشاعا ايان.ء دال وسى ساتتەردە توتەنشە جاعدايدىڭ جاريالانۋىنا بايلانىستى, الماتىداعى جاعداي تومەندەگىدەي بولىپ تۇر. قىسقاسى, كارانتينگە قاتىستى سۇراقتار كوپ بولعاندىقتان, قۇزىرلى مەكەمەلەر تومەندەگىدەي رەسمي تۇسىنىكتەمەلەر بەردى.
بارلىق قاجەتتى مەديتسينالىق, پروفيلاكتيكالىق جانە ۇيىمداستىرۋ شارالارى قابىلدانىپ جاتىر.
الەۋمەتتىك ءال-اۋقات باسقارماسىنىڭ ۆەدومستۆولىق باعىنىستى ۇيىمدار – حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى مەن باسقارمانىڭ اۋداندىق بولىمدەرى شتاتتىق رەجيمدە جۇمىسىن جالعاستىرىپ وتىر.
ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر ۇسىناتىن ورتالىقتار بويىنشا ايتار بولساق, ستاتسيونار جاعدايىنداعى ورتالىقتاردا كارانتين جاريالاندى, جارتىلاي ستاتسيونار جاعدايىندا – قىزمەت الۋشىلار دەمالىسقا تاراتىپ جىبەرىلدى.
ستاتسيونار جاعدايىندا (1407 ادام):
«№ 1 ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى» - ءى, ءىى توپتاعى پسيحونەۆرولوگيالىق اۋىتقۋى بار مۇگەدەكتەر – 686 ادام; «№ 2 ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى» - پسيحونەۆرولوگيالىق اۋىتقۋى بار 3 جاستان 18 جاسقا دەيىن بالا-مۇگەدەكتەر – 128 ادام «№ 3 ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى» - ءى, ءىى توپتاعى مۇگەدەكتەر جانە قارتتار – 284 ادام; 2 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم (پسيحونەۆرولوگيالىق اۋىتقۋى بار 18 جاستان اسقان مۇگەدەكتەر) – 40 ادام. «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان داعدارىس ورتالىعى» - 33 ادام. «الەۋمەتتىك تۇرعىن ءۇي ديرەكتسياسى» - جالعاز باستى تۇراتىن زەانەتكەرلەر مەن قارتتار – 51 ادام; «الماتى قالالىق الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ ورتالىعى» - 185 ادام.جارتىلاي ستاتسيونار جاعدايىندا (927 ادام):
«الماتى قالاسى پسيحونەۆرولوگيالىق اۋىتقۋى بار بالا-مۇگەدەكتەرگە ارنالعان كۇندىزگى بولۋ ورتالىعى» ي 4 قوسىمشا بولىمشەسى - پسيحونەۆرولوگيالىق اۋىتقۋى بار 1,5 جاستان 18 جاسقا دەيىن بالا-مۇگەدەكتەر – 202 ادام. «اۋەزوۆ اۋدانىنىڭ مۇگەدەكتەردى وڭالتۋ جانە بەيىمدەۋ ورتالىعى,» - بالا-مۇگەدەكتەر, ءى, ءىى توپتاعى پسيحونەۆرولوگيالىق اۋىتقۋى بار مۇگەدەكتەر – 57 ادام; «المالى اۋدانىنىڭ مۇگەدەكتەردى وڭالتۋ جانە بەيىمدەۋ ورتالىعى» - بالا-مۇگەدەكتەر, ءى, ءىى توپتاعى پسيحونەۆرولوگيالىق اۋىتقۋى بار مۇگەدەكتەر – 68 ادام; 10 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم (پسيحونەۆرولوگيالىق اۋىتقۋى بار 3 جاستان اسقان بالالارعا - 481 ادام جانە 18 جاستان اسقان – 119 ادام) – بارلىعى 600 ادام.قاشىقتىقتان ورىندالاتىن جۇمىسقا كوشكەن جاعدايدا جۇمىس ىستەۋ ءتارتىبى جۇمىس ۋاقىتىنىڭ ەسەبى بويىنشا قر ەڭبەك كودەكسىنىڭ 138-بابىنا سايكەس انىقتالادى. جالاقى تولىق كولەمدە تولەنە وتىرىپ, جۇمىس ۋاقىتى جۇمىس بەرۋشىنىڭ اكتىسىمەن رەتتەلەدى. بۇل رەتتە, ەڭبەك كودەكسى جۇمىس بەرۋشىنى قاشىقتان جۇمىس اتقارۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋدى مىندەتتەيدى.
انىقتاما رەتىندە:
138-باپ. قاشىقتىقتان جۇمىس ىستەۋ
قاشىقتىقتان جۇمىس ىستەۋ جۇمىس پروتسەسىندە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, ەڭبەك پروتسەسىن جۇمىس بەرۋشى ورنالاسقان جەردەن تىسقارى جەردە جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەرەكشە نىسانى بولىپ تابىلادى. جۇمىس بەرۋشى جۇمىسكەرگە كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارىن (بايلانىس قۇرالدارىن) بەرەدى جانە ولاردى ورناتۋ مەن ولارعا قىزمەت كورسەتۋ جونىندەگى شىعىستاردى كوتەرەدى. جۇمىسكەر مەنشىكتى كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارىن تۇراقتى نەگىزدە پايدالانعان جاعدايدا, جۇمىس بەرۋشى وتەماقى تولەيدى, ونىڭ مولشەرى مەن تولەۋ ءتارتىبى جۇمىسكەرمەن كەلىسىم بويىنشا بەلگىلەنەدى.تاراپتاردىڭ كەلىسىمى بويىنشا قاشىقتىقتان جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسكەرگە جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن جۇمىستى ورىنداۋعا بايلانىستى وزگە دە شىعىستار (ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ, سۋدىڭ قۇنى جانە جانە باسقا دا شىعىستار) وتەلۋى مۇمكىن.
قاشىقتىقتان جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسكەرلەر ءۇشىن جۇمىس ۋاقىتىنىڭ تىركەلگەن ەسەبى بەلگىلەنەدى, ونى باقىلاۋ ەرەكشەلىكتەرى ەڭبەك شارتىندا ايقىندالادى.قاشىقتىقتان جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەس ۇيىمداردا جۇمىس بەرۋشى- ەڭبەك كودەكسىنىڭ 70-بابىنا سايكەس تولىق ەمەس رەجيم جۇمىس كۇنىن ەنگىزۋگە قۇقىلى, وندا ەڭبەك اقى ناقتى جۇمىس ىستەگەن ۋاقىتى بويىنشا تولەنەدى.
انىقتاما رەتىندە:
70-باپ. تولىق ەمەس جۇمىس ۋاقىتى
ەڭبەك شارتىن جاساسقان كەزدە, سونداي-اق ەڭبەك قاتىناستارى پروتسەسىندە جۇمىسكەر مەن جۇمىس بەرۋشى اراسىندا جازباشا كەلىسىم بويىنشا تولىق ەمەس جۇمىس ۋاقىتى بەلگىلەنۋى مۇمكىن.وسى كودەكستە بەلگىلەنگەن قالىپتى ۇزاقتىقتان از ۋاقىت, ونىڭ ىشىندە:
1) تولىق ەمەس جۇمىس كۇنى, ياعني كۇندەلىكتى جۇمىس (جۇمىس اۋىسىمى) ۇزاقتىعىنىڭ نورماسىن ازايتۋ;
2) تولىق ەمەس جۇمىس اپتاسى, ياعني جۇمىس اپتاسىنداعى جۇمىس كۇندەرىنىڭ سانىن قىسقارتۋ;
3) كۇندەلىكتى جۇمىس (جۇمىس اۋىسىمى) ۇزاقتىعىنىڭ نورماسىن ءبىر مەزگىلدە ازايتۋ جانە جۇمىس اپتاسىنداعى جۇمىس كۇندەرىنىڭ سانىن قىسقارتۋ تولىق ەمەس جۇمىس ۋاقىتى بولىپ ەسەپتەلەدى.
تولىق ەمەس جۇمىس ۋاقىتى جاعدايلارىندا جۇمىس ىستەۋ جۇمىسكەر ءۇشىن وسى كودەكستە, ەڭبەك, ۇجىمدىق شارتتاردا, كەلىسىمدەردە بەلگىلەنگەن جىل سايىنعى اقى تولەنەتىن ەڭبەك دەمالىسىنىڭ ۇزاقتىعىن, ەڭبەك ءوتىلىن ەسەپتەۋدە جانە ەڭبەك سالاسىنداعى باسقا دا قۇقىقتارىن شەكتەۋگە اكەپ سوقتىرمايدى. جۇمىس بەرۋشى جۇكتى ايەلدىڭ, ءۇش جاسقا دەيىنگى بالاسى (بالالارى) بار اتا-انانىڭ بىرەۋىنىڭ (بالا اسىراپ الۋشىنىڭ) جازباشا ءوتىنىشى بويىنشا تولىق ەمەس جۇمىس ۋاقىتىن بەلگىلەيدى.ەگەر مۇنداي رەجيم مۇمكىن ەمەس جانە جۇمىس بەرۋشىلەر ءوز قىزمەتىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولسا, مۇندا ەڭبەك كودەكسىنىڭ 112-بابى باسشىلىققا الىنادى - بوس تۇرىپ قالۋ ۋاقىتىنا اقى تولەۋ. بۇل جاعدايدا جۇمىس بەرۋشى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىنەن (42 500 تەڭگە) كەم بولمايتىن مولشەردە بەلگىلەيدى.
دەگەنمەن, ەگەر ەڭبەك نەمەسە ۇجىمدىق شارتتا جازىلعان وزگە تالاپتار بولسا, وندا تولەۋ سول تالاپقا سايكەس جۇرگىزىلەدى, بىراق جالاقىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرىنەن تومەن (42 500 تەڭگە) بولماۋى ءتيىس.
انىقتاما رەتىندە:
112-باپ. بوس تۇرىپ قالۋ ۋاقىتىنا اقى تولەۋ
جۇمىس بەرۋشىگە جانە جۇمىسكەرگە بايلانىستى ەمەس سەبەپتەر بويىنشا بوس تۇرىپ قالۋ ۋاقىتىن رەسىمدەۋ ءتارتىبى جانە بوس تۇرىپ قالۋ ۋاقىتىنا اقى تولەۋ تالاپتارى ەڭبەك, ۇجىمدىق شارتتاردا ايقىندالادى جانە جالاقىنىڭ ەڭ تومەن مولشەرىنەن كەم بولمايتىن مولشەردە, ال جۇمىس بەرۋشىنىڭ كىناسىنەن بولعاندا – جۇمىسكەردىڭ ورتاشا جالاقىسىنىڭ كەمىندە ەلۋ پايىزى مولشەرىندە بەلگىلەنەدى. جۇمىسكەردىڭ كىناسىنەن جول بەرىلگەن بوس تۇرىپ قالۋ ۋاقىتىنا اقى تولەنبەۋگە ءتيىس.توتەنشە جاعدايلاردا جۇمىس بەرۋشى شتات سانىن قىسقارتۋى مۇمكىن. بۇل جاعدايدا جۇمىس بەرۋشى ەڭبەك كودەكسىنىڭ 131 بابىنا سايكەس ءبىر اي بۇرىن جۇمىسشىنى حاباردار ەتۋى كەرەك جانە جۇمىسشىنىڭ ورتاشا جالاقىسى مولشەرىندە وتەماقى تولەۋى قاجەت.
انىقتاما رەتىندە:
131-باپ. جۇمىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى بەرىلەتىن وتەماقى تولەمدەرى
جۇمىس بەرۋشى مىناداي جاعدايلاردا:1) جۇمىس بەرۋشى زاڭدى تۇلعا تاراتىلعان نە جۇمىس بەرۋشى جەكە تۇلعا قىزمەتىن توقتاتقان جاعدايدا, جۇمىس بەرۋشىنىڭ باستاماسى بويىنشا ەڭبەك شارتى بۇزىلعان كەزدە;
2) جۇمىسكەرلەردىڭ سانى نەمەسە شتاتى قىسقارتىلعان جاعدايدا, جۇمىس بەرۋشىنىڭ باستاماسى بويىنشا ەڭبەك شارتى بۇزىلعان كەزدە;
3) جۇمىس بەرۋشى ەڭبەك شارتىنىڭ تالاپتارىن ورىنداماعان جاعدايدا جۇمىسكەردىڭ باستاماسى بويىنشا ەڭبەك شارتى بۇزىلعان كەزدە ءبىر ايداعى ورتاشا جالاقى مولشەرىندە جۇمىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى وتەماقى تولەمدەرىن جۇرگىزەدى.
جۇمىس بەرۋشى جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەكونوميكالىق جاي-كۇيىنىڭ ناشارلاۋىنا اكەپ سوققان ءوندىرىس, ورىندالاتىن جۇمىستار جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر كولەمى ازايعان جاعدايدا, جۇمىس بەرۋشىنىڭ باستاماسى بويىنشا ەڭبەك شارتى بۇزىلعان كەزدە ەكى ايداعى ورتاشا جالاقى مولشەرىندە جۇمىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى وتەماقى تولەمدەرىن جۇرگىزەدى. ەڭبەك, ۇجىمدىق شارتتاردا نەمەسە جۇمىس بەرۋشىنىڭ اكتىسىندە جۇمىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى وتەماقى تولەمىنىڭ نەعۇرلىم جوعارى مولشەرى كوزدەلۋى مۇمكىن.52-باپ. ەڭبەك شارتىن جۇمىس بەرۋشىنىڭ باستاماسى بويىنشا بۇزۋ نەگىزدەرى
جۇمىسكەرمەن ەڭبەك شارتى جۇمىس بەرۋشىنىڭ باستاماسى بويىنشا جۇمىسكەرلەر سانى نەمەسە شتاتى قىسقارتىلعان جاعدايدا ءۇزۋ مۇمكىن.
53-باپ. ەڭبەك شارتىن جۇمىس بەرۋشىنىڭ باستاماسى بويىنشا بۇزۋ ءتارتىبى
ەگەر ەڭبەك, ۇجىمدىق شارتتاردا حاباردار ەتۋدىڭ نەعۇرلىم ۇزاق مەرزىمى كوزدەلمەسە, جۇمىس بەرۋشى وسى كودەكستىڭ 52-بابى 1-تارماعىنىڭ 1) جانە 2) تارماقشالارىندا كوزدەلگەن نەگىزدەر بويىنشا ەڭبەك شارتىن بۇزۋ كەزىندە ەڭبەك شارتىن بۇزۋ تۋرالى جۇمىسكەردى كەمىندە ءبىر اي بۇرىن جازباشا حاباردار ەتۋگە مىندەتتى. ەڭبەك شارتىن جۇمىسكەردىڭ جازباشا كەلىسىمىمەن بۇزۋ حاباردار ەتۋ مەرزىمى وتكەنگە دەيىن جۇرگىزىلۋى مۇمكىن.
ەڭبەك شارتى وسى كودەكستىڭ 52-بابى 1-تارماعىنىڭ 3) تارماقشاسىندا كوزدەلگەن نەگىز بويىنشا بۇزىلعان كەزدە, ەگەر ەڭبەك, ۇجىمدىق شارتتاردا حاباردار ەتۋدىڭ نەعۇرلىم ۇزاق مەرزىمى كوزدەلمەسە, جۇمىس بەرۋشى ون بەس جۇمىس كۇنى بۇرىن ەڭبەك شارتىن بۇزۋ تۋرالى جۇمىسكەرلەردى جازباشا حاباردار ەتۋگە مىندەتتى. حاباردار ەتۋ مەرزىمى تاراپتاردىڭ كەلىسىمى بويىنشا جۇمىس ىستەلمەگەن ۋاقىتقا پروپورتسيونالدى تۇردە جالاقى تولەۋمەن اۋىستىرىلۋى مۇمكىن. حابارلامادا جۇمىس بەرۋشى ەڭبەك شارتىن بۇزۋ ءۇشىن نەگىز بولعان سەبەپتەردى كورسەتۋگە مىندەتتى.
وسىعان بايلانىستى, ءبىز جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان رەتىندە قالاداعى كاسىپورىنداردىڭ جۇمىس جاعدايىن, قىزمەتكەرلەردى بوساتۋىن, جۇمىس بەرۋشىلەرمەن جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك كودەكسىن ساقتاۋىن كۇندەلىكتى مونيتورينگ جۇرگىزەتىن بولامىز.
سونداي-اق, اتاپ ءوتۋ كەرەك, جۇمىستان بوساتىلعان جاعدايدا, جۇمىستان بوساتىلۋ سەبەپتەرىنە قاراماستان, 6 اي ىشىندە ازاماتتاردىڭ جۇمىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك تولەمدى راسىمدەۋگە قۇقىعى بار (مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان). تولەم بۇرىن العان جالاقىسىنىڭ 40% مولشەرىندە جۇرگىزىلەدى. ول ءۇشىن قالانىڭ جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىندا جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلۋ قاجەت, ونى قاشىقتىقتان جداساۋعا بولادى, ودان ءارى الەۋمەتتىك تولەم جۇمىسشىنىڭ قاتىسۋىنسىز تاعايىندالادى.
حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇمىس ىستەيدى, باعدارلاما بويىنشا 15 مىڭعا جۋىق ادامدى قامتۋ جوسپارلانۋدا (9 ملرد. تەڭگە ءبولىندى), 37,5 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانعان, ونىڭ ىشىندە 28 مىڭ – تۇراقتى.
ودان باسقا, كوپبالالى, از قامتىلعان وتباسىلاردى قولداۋ ءۇشىن بەلگىلى شارالار قابىلدانعان, مىسالى ميكروكرەديتتەۋ جىلدىق مولشەرى 6-دان 4%-عا تومەندەتىلدى, مەرزىمى 5-تەن 7 جىلعا ۇلعايدى.
ءوز بيزنەسىن اشۋ ءۇشىن قايتارىمسىز گرانتتار بەرىلەدى. جۇمىسسىز كوپبالالى, از قامتىلعان وتباسىلارعا مىندەتتى كاسىپكەرلىك نەگىزدەرى بويىنشا كۋرستاردى (بيزنەس باستاۋ) وتپەي-اق وتەۋسىز گرانتتار بەرىلەتىن بولادى. بيىلعى جىلى جوسپارلاپ وتىرعان گرانتتار سانىن 3 مىڭعا دەيىن كوبەيتتىك (100-دەن 3000 ادامعا دەيىن, 200 اەك – 530 مىڭ تگ.). سونداي-اق قوعامدىق جۇمىستار (3-تەن 6 مىڭ ادام), جاستار تاجىريبەسىنە (س 582 دەيىن 1082 ادام) جوسپاردى كوبەيتىپ جاتىرمىز.
ءبىز حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ ءىس-شارالارىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, سونداي-اق قىزمەتكەرلەردىڭ بوساتۋىن باقىلاۋدا ۇستاۋعا جانە ولاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ بويىنشا ۋاقتىلى شارالار قابىلداۋعا بارلىق قۇرالدارى پايدالاناتىن بولامىز.