ەل ەڭسەسى تىكتەلىپ, ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەنگە دە جيىرما ەكى جىلدىڭ كولەمى بولدى. وسى جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى قۋاتتىلىعى ارتىپ, قۇرىلىمى دا نىعايدى. مەملەكەتتىك جۇيە تيىسىنشە ورنىعىپ, يدەولوگيالىق دامۋ فاكتورى قارقىندى ءجۇردى. كوزدەلگەن قادامدارعا قول جەتىپ, ماڭىزدى ءمامىلەلەر جاسالدى. جالپى, مەملەكەتتىلىكتىڭ بولاشاققا باستايتىن كۇرە جولى سالىندى. الايدا, وسىناۋ ۇدەرىستەگى ءبىر كەمشىن كەتكەن ماسەلە رەتىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىن اتاۋعا بولار. ونىڭ سەبەبى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ويتكەنى, ايتار ويىمىز بەن سويلەمەك ءسوزىمىز ارالاس مەكتەپتەر حاقىندا.
كۇرمەۋى قيىن ماسەلە تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى ءالى شەشىمىن تاپقان جوق. رەسپۋبليكا اۋماعى بويىنشا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى ارتقانىمەن, ساپاسى كوڭىل قۋانتاتىنداي ەمەستىگىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. بىلگەنىمەن, ءبارى تىم-تىرىس. سول ولقىلىقتاردى كوزىنە كولدەنەڭ تارتىپ وتىرىپ, جەڭىستىك بەرمەيتىن قانداستارىمىز دا جەتەرلىك.
ەل ەڭسەسى تىكتەلىپ, ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەنگە دە جيىرما ەكى جىلدىڭ كولەمى بولدى. وسى جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى قۋاتتىلىعى ارتىپ, قۇرىلىمى دا نىعايدى. مەملەكەتتىك جۇيە تيىسىنشە ورنىعىپ, يدەولوگيالىق دامۋ فاكتورى قارقىندى ءجۇردى. كوزدەلگەن قادامدارعا قول جەتىپ, ماڭىزدى ءمامىلەلەر جاسالدى. جالپى, مەملەكەتتىلىكتىڭ بولاشاققا باستايتىن كۇرە جولى سالىندى. الايدا, وسىناۋ ۇدەرىستەگى ءبىر كەمشىن كەتكەن ماسەلە رەتىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىن اتاۋعا بولار. ونىڭ سەبەبى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ويتكەنى, ايتار ويىمىز بەن سويلەمەك ءسوزىمىز ارالاس مەكتەپتەر حاقىندا.
كۇرمەۋى قيىن ماسەلە تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى ءالى شەشىمىن تاپقان جوق. رەسپۋبليكا اۋماعى بويىنشا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى ارتقانىمەن, ساپاسى كوڭىل قۋانتاتىنداي ەمەستىگىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. بىلگەنىمەن, ءبارى تىم-تىرىس. سول ولقىلىقتاردى كوزىنە كولدەنەڭ تارتىپ وتىرىپ, جەڭىستىك بەرمەيتىن قانداستارىمىز دا جەتەرلىك.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا 1777 تازا ورىس مەكتەبى بار بولسا, ارالاس مەكتەپتەر سانى 2068 كورىنەدى. بۇل دەگەنىمىز 3845 مەكتەپ تازا ورىس تىلىندە وقىتىلادى دەگەندى ايعاقتايدى. تازا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانىنا كەلەر بولساق, 3750 اينالاسىندا عانا. ونىڭ وزىنە اۋىلداعى بالا سانى از مەكتەپتەر دە كىرەدى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ولقىلىقتى قاراڭىز ەندى, قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر سانى 50 پايىزدىق مەجەگە دە جەتپەيدى. ءتىپتى, ەلوردانىڭ وزىندەگى 61 مەكتەپتىڭ 16-cى ورىس, 19-ى قازاق, ال, 26-سى ارالاس مەكتەپ. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋ سيپاتى مەن زاڭنامالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ءتۇرى وسى. الايدا, ەلۋ جىلدا ەل جاڭا دەمەكشى, 2020 جىلعا دەيىن بارلىق مەكتەپ بىتىرۋشىگە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ تالابى قويىلىپ, وسى مەرزىم ىشىندە قازاقستاندىقتاردىڭ كەمiندە 95 پايىزى مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋى كەرەك دەگەن مەجە دە بەلگىلەنگەن. بىراق «بۇل» ءسوز دە «قۇر» سوزگە اينالا ما دەگەن وي كەتپەيدى ساناڭنان.
ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ايماقتارىندا دا بۇل ماسەلە الاڭداتۋشىلىق تۋدىرۋدا. ماسەلەن, ءبىزدىڭ وبلىستىڭ ورتالىعى كوكشەتاۋ قالاسىندا 23 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى بولسا, سونىڭ 3-ءۋى عانا تازا قازاق ءتىلدى مەكتەپ ەكەن. ال, قالعان 20-سى ارالاس مەكتەپتەر قاتارىندا. وسىناۋ ءۇش مەكتەپتى اتاپ وتەر بولساق, ول م.عابدۋللين اتىنداعى №3 مەكتەپ گيمنازياسى, №18 مەكتەپ جانە كراسنىي يار كەنتىندەگى №3 مەكتەپ. بۇل كورسەتكىش 2013-2014 جىلدارعا بەكىتىلىپ, كوكشەتاۋ قالاسى ءبىلىم بەرۋ بولىمىمەن بەرىلىپ وتىر. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى بۇل كورسەتكىش ءالى وزگەرە قويمادى. وزگەرگەننىڭ وزىندە ەكى مەكتەپپەن عانا تولىقتى. مۇنداي جاعدايمەن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باياندى ءداۋىرىن ەلەستەتە قويۋ قيىن.
ال, ەندى سىنىپتارعا ءبولۋ جايىنا كەلسەك, تاعى دا كۇردەلىلىككە جولىعامىز. ماسەلەن, كەز كەلگەن ءبىر مەكتەپتى مىسالعا كەلتىرەيىك. ايتالىق, №5 مەكتەپ 2013-2014 وقۋ جىلىندا ءبىر سىنىپ بويىنشا ءتورت سىنىپقا قابىلداۋ جۇرەدى. سونىڭ بىرەۋى قازاقشا بولسا, ۇشەۋى – ورىس سىنىبى. ءۇزىلىس كەزىندە ەندى 75 بالانىڭ ورتاسىندا جۇرگەن 25 بالانىڭ قاي تىلدە سويلەپ, وينايتىنىن ەلەستەتىپ كورىڭىز.
ال, قىزمەت بابىندا ءجۇرىپ, ارالارىنداعى ءبىر وزگە ۇلتتىڭ وكىلى ءۇشىن 20 قازاق جينالىسىن رەسمي تىلدە باستايتىن اتا-اناسى بار بالالار سوندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قايتىپ مەڭگەرۋى ءتيىس؟
تاريحتىڭ تەرەڭىنە ۇڭىلەر بولساق, ارالاس مەكتەپتىڭ باستى مىندەتى – وسكەلەڭ ۇرپاقتى ءوز تىلىنەن ايىرىپ, دۇباراعا اينالدىرۋدى ۇستاندى. مۇنى تاريحي دەرەك تە ايعاقتايدى. ماسەلەن, حIX عاسىردا سىرداريا گۋبەرنياسىنا تۇڭعىش گەنەرال-گۋبەرناتور فون كاۋفمان پەروۆسكiدەگ i ورىس-تۇزەم مەكتەپتەرiن تەكسەرۋ ءۇشiن ءوزi كەلەدi. ورىس تiلiندە وقىپ جۇرگەن بۇراتانا حالىقتاردىڭ بالالارى وقيتىن مەكتەپتiڭ دارiسiنە كiرiپ, بالالاردىڭ ورىس تiلiن جاقسى مەڭگەرiپ جاتقانىنا ريزاشىلىق بiلدiرەدi. بiراق, قوڭىراۋ سوعىلىپ, بالالار دالاعا شىعىپ ويناپ جۇرگەندە, ولاردىڭ تەك قازاق تiلiندە سويلەگەندەرiن بايقايدى.
«نەگە ولار ءوز تiلiندە سويلەيدi, نە سەبەپتi وزدەرi وقىپ جۇرگەن ورىس تiلiندە سويلەپ, وينامايدى, ولار ءوز تiلiن ۇمىتىپ, تەك ورىس تiلiندە عانا سويلەۋ ءۇشiن نە امال قولدانۋ كەرەك» دەپ وتارشىل گەنەرال ويلانادى دا, «ورىس بالالارى مول, قازاق بالالارىن وقىتاتىن ارالاس مەكتەپ ارقىلى بiرگە قوسىپ وقىتىپ, ورىس تiلiندەگi سويلەۋ ورنىن ورنىقتىرۋ كەرەك» دەگەن شەشiمگە كەلەدi. ءسويتiپ, «ورىس-قازاق بالالارىن ارالاستىرا وقىتۋ قاجەت» دەپ كەڭەس بەرەدi. كەلەسi جىلى وسى ويىنىڭ جۇزەگە اسۋىن تەكسەرمەك بولعان گەنەرال قايتا اينالىپ كەلiپ, ولاردىڭ ويىن ۇستiندەگi سويلەۋ تiلiن باقىلايدى. بالالار دالاعا شىعىپ, ورىس بالالارىمەن ارالاسىپ, ورىسشا سويلەپ ويناپ جۇرەدi. گەنەرال ماقساتى جۇزەگە اسقانىنا ءدان ريزا بولادى.
وسىعان قاراپ ارالاس مەكتەپتەردىڭ جاي-كۇيىن باعامداي بەرىڭىز.
1999 جىلى اقمولا وبلىسىنىڭ اۋماقتىق-اكىمشىلىك ورتالىعى كوكشەتاۋ قالاسىنا كوشىرىلگەن كەزدە وبلىس كولەمىندە 694 مەكتەپ, ونىڭ ىشىندە 161 قازاق مەكتەبى, 216 قازاق جانە ورىس ءتىلدى مەكتەپتەر, 317 ورىس ءتىلدى مەكتەپتەر بولعان.14 جىل ارالىعىندا كوپ وزگەرىس جوق.
وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ جوسپارىنا سايكەس 2014 جىلى كوكشەتاۋ قالاسىندا قازاق ءتىلىندە بەيىندى مەكتەپ قۇرىلىسى ءجۇرگىزىلەتىنى ءمالىم. كوكشەتاۋ قالالىق ءبىلىم بولىمىنە قازاق مەكتەبىن سالۋ ءۇشىن جەر دايىنداۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى. ال, ودان ەندى قانداي ناتيجە بولارىن ءبىر قۇداي بىلەدى.
بۇگىنگى پروبلەما «ايتا-ايتا التايدى...» دەگەننىڭ كەرى بولماسا, بولعانى. سەنەرىمىز وسى.
سايان ەسجان.
الماتى.