اۋىلداعى قارا شاڭىراق قاڭىراپ قالماسا ەكەن!..

اۋىل تۇرعىندارىنا كەرەگى جول مەن جۇمىس. بيىل ارقادا قار جىلداعىدان الدەقايدا قالىڭ ءتۇستى. قاسات قارعا قامالىپ, جول قاتىناسى ۇزىلگەن ەلدى مەكەندەر قانشاما. بيىل عانا ەمەس, جىلداعىسى وسى. جول ازابى جانىنا باتقان اۋىل تۇرعىندارى «وسىدان جاز شىقسىن» دەپ قوپاڭداپ قويادى. جاز شىققان سوڭ جايلى جەر ىزدەمەك. قارايلايتىن تۇراقتى جۇمىس ورنى دا كەم.

توپىراعى قۇنارلى, اسىرەلەپ ايتقاندا, «جەتەك شانشىساڭ, اربا ءوسىپ شىعادى» دەيتىندەي جومارت جەردە اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە ابدەن بولار ەدى. يگىلىگىن كورىپ جاتقاندار دا بار. ولار ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندار. تەك بىرىڭعاي ەگىن ەگۋدىڭ اۋىلعا قايىرى بولماي تۇر. الەۋەتى مول اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى ەگىن ەگۋمەن قاتار, مال شارۋاشىلىعىنا دا مو­يىن بۇرۋى كەرەك. سوندا عانا تۇراقتى جۇمىس بولادى. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي وتىرعان اۋىل تۇرعىندارى ءبىرى مالشى, ءبىرى ساۋىنشى, ەندى ءبىرى مال ازىعىن دايىنداۋشى بولىپ جۇمىس ىستەر ەدى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قاسىم يتقۇسوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتاردىڭ نازارىن مال شارۋاشىلىعىنا تۇبەگەيلى اۋدارۋ ازىرگە مۇمكىن بولماي تۇر. وسىدان بارىپ اتا قو­نى­سىن قيماي وتىرعان اۋىل تۇرعىن­دارىنىڭ جىل بويى تابىس تا­باتىن تۇراقتى جۇمىس ورنى جوق. ونىڭ ۇستىنە يگەرىلمەي جات­قان جەر قانشا؟ وتكەن جىلى وب­لىس­تىق پروكۋراتۋرانىڭ تەكسەرى­سىنەن كەيىن 1 ملن 500 مىڭ گەك­تار جەردىڭ بوس جاتقانى انىق­تالعان.

وبلىستاعى اتباسار, ەگىن­دى­كول, ەرەيمەنتاۋ, جاقسى, قور­عالجىن, تسەلينوگراد اۋداندارىندا جابىلعان نەمەسە جابىلۋعا شاق تۇرعان ەلدى مەكەندەر كوپ. ءتىپتى تابيعاتى تامىلجىعان, وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى زە­رەندى اۋدانىندا دا ءدال وسىنداي كەلەڭسىز كورىنىس تۇنىپ تۇر.      

زەرەندىگە دەيىنگى جول سايراپ جاتىر. ودان ءارى قارعا ادىم جەر مۇڭ. اۋىل اراسىنداعى جول مىڭ شۇڭقىر مەحناتقا اينالىپ, قيراپ ءبىتىپتى.

جولداعى ۆيكتوروۆكا اۋىلىن باسىپ وتكەننەن كەيىن جول ۇستىندەگى ويدىم-ويدىم قازان شۇڭقىرلارعا كەزىكتىك. ءتۇسىپ كورەمىز, دوڭعالاقتى قاي جەرىنە سالساق ەكەن دەپ. قازىر قاي جولعا تۇسسەڭ دە, ءتۇزۋىن تابا الماس ەدىڭىز. جەڭىل كولىككە قول ەمەس ەكەن. تاس جولدى تاستاپ, دالا جولى­نا تۇستىك.

جىلاندىنىڭ قوس قاپتالى يت تۇم­سىعى وتپەيتىن سىڭسىعان ورمان.  جاپ-جاسىل. كوكپەڭبەك. كوگىلدىر ءتۇس اۋادان. اۋانىڭ تازالىعىنان. ادام كوڭىلى دە ءدال وسىنداي تازا بولسا عوي. شوقالاقتاي موڭكىپ, ءتورت تابانىنا تەگىس تيەتىن جەر تاپپاي, بوگەلەك تيگەن بەستىدەي تۋلاعان جەڭىل ماشينا جاڭاتۋعاننىڭ قوتا­نىنا كەلىپ, تىزگىن تارتتىق. قوتان دەگەن ءسوز جاي انشەيىن ايتىلا سالعان ۇعىم-داعى. ايتپەسە اۋىل شەتىندە كوشكەن ەلدىڭ جۇر­تىنداعى قاراۋىل سياقتى مۇر­جاسى­نىڭ ۇشى سورايىپ جالعىز ءۇي وتىر ەكەن. وڭ قاپتالىندا, سول قاپتالىندا قيراعان ۇيلەردىڭ ورنى. الدەكىمدەر اۋىلدىڭ ءۇيىن دە, مال باسىن دا, ماشينا-تراكتور شەبەرحاناسىن دا بۇزىپ اكەتكەن. ورنىندا ءۇيىندىسى عانا جاتىر.

اۋىلدىڭ قاق ورتاسىندا ۇلى وتان سوعىسىندا قازا بولعان پەرزەنتتەرىنىڭ ارۋاعىنا باعىشتالىپ قويىلعان ءتاپ-ءتاۋىر ەسكەرتكىش بار ەكەن. توڭىرەگى ۇقىپ­تالىپ قورشالىپتى. اتالار ارۋاعىنا ادال كەيىنگى ۇرپاقتىڭ قوشەمەت-قۇرمەتى­نىڭ ءىزى مەنمۇندالاپ سايراپ تۇر. تەك كۇتىمسىز. كەي جەرى جاۋىننىڭ سۋىنان, جەلدىڭ وتىنەن توزىڭقىراپ, سىرى تۇسكەن.

– وسى ات توبەلىندەي اۋىلدان  قان مايدانعا 70-كە جۋىق ازامات اتتانىپ, تۇگەل دەرلىك وتان قورعاۋ جورىعىندا وپات بولعان, – دەيدى وسى ولكەنىڭ تۋماسى ەربول ساعىندىقوۆ, – سوعىستان سوڭعى جىلداردىڭ ءزىلماۋىر سالماعىنان اۋىل ادامدارىنىڭ قابىرعاسى قايىسسا دا, تۋعان جەرىن تاستاپ ءتورت قۇبىلانى بەتكە الىپ تەنتىرەپ كەتپەگەن ەدى. مىنە, كور­دىڭىز بە, جەتپىس ءۇي بولعان جاڭاتۋ­عان­دا جالعىز-اق ءۇي قالىپتى. جاپانداعى جالعىز ءۇي...

بۋراباي اۋدانىنا قارايتىن, تابيعا­تى تامىلجىعان عاجايىپ ولكەدە دە ىرگەسى سوگىلىپ, تاراپ كەتكەن اۋىل از ەمەس. ساناپ كورەلىك. الاشتىڭ ايتۋلى سان پەر­زەنتى دۇنيەگە كەلگەن كرۋپسكايا اۋى­لى. قازىر جۇرتى عانا جاتىر. قۇستىڭ ۇيا­­­­سىن­داي جىلىلىق ەسىپ تۇراتىن 70 ءۇيلى ۇيالى اۋىلىندا جەتى-اق ءۇي قالعان. بۋراباي اۋدانىنىڭ وسى ءبىر تۇسى زەرەندى اۋدانى­مەن شەكتەسەدى. زەرەندى اۋدانىنا قاراستى اقتاس اۋىلى قازىر جوق. الپىس  ءۇيلى قىزىلقاينارعا بارساڭىز, قازىر ورنىن سيپاپ قالاسىز. ءتۇتىن تۇتە­تىپ وتىرعان ءبىر شاڭىراق قالماعان. وسى وڭىردەگى ەڭ ءىرى ەلدى مەكەننىڭ ءبىرى قوستوماردى دا وتپەلى كەزەڭنىڭ وكپەك جەلى شامىرقانتا سوعىپ تالاي ءۇيدىڭ شاڭىراعىن شايقاعان. قارا ورمانداي قالىڭ 200 ءۇيدى ەلدى مەكەننەن قالعانى ەلۋگە جەتە مە, جەتپەي مە؟.. ىنتىماق-بىرلىگى مول قاراشىلىكتىڭ ءجۇز ۇيىنەن ون­شاقتى شاڭىراق قالىپتى. زارەچنىي كەنتى ءتۇپ ورنىمەن ۇدەرە كوشكەن. ءحVىى پارتسەزد اتىنداعى سەكسەن ءۇيلى ەلدى  مەكەننىڭ سۇلباسى عانا جاتىر.

– نۋ ورمان دا قاراۋسىز قالعان, – دەيدى ەربول ساعىندىقوۆ. – ءبىر كەزدە ەلدىڭ ۇلكەندەرى وسى ورماننان رۇقسات­سىز قامشىعا ساپ تا العىزبايتىن. قازىر تۋعان جەردىڭ باعا جەتپەس بايلىعى «ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىن­دا» كەتىپ جاتىر.

توڭىرەكتىڭ ءبارى ماڭگى جاسىل قاراعاي, اق بالتىر قايىڭ, ۇشار باسى ءزاۋلىم كوككە ۇمتىلعان سىپتىعىر تەرەك. اۋىل تاۋ ەتەگىندەگى ىعى مول الاڭعا قونىستانعان ەكەن. ءبىر كەزدە ورتاق قازىنانىڭ ىرىسىن ەسەلەۋگە ەسەپسىز ەڭبەك سىڭىرگەن قانشاما ادامنىڭ ءتۇتىن تۇتەتكەن قارا قونىسى.

– ەل دەگەندە جۇرەك ءدۇرسىل قاعادى, – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى شابدان توقمۋرزين, – اۋىلدى ۇستاپ تۇرعان مەكتەپ قانا, باسقا جۇمىس ورنى جوق. مەكتەپ جابىلسا, اۋىل دا تاراپ كەتەدى. اتا-انالارعا بالالارىن وقىتۋ كەرەك. ال مۇعالىمدەر مەكتەبى بار جەرگە قونىستانىپ, جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ۇكىمەتكە دە وكپە جوق. الاقانداي اۋىلداعى 10-15 وقۋشىعا مەكتەپتى ۇستاپ تۇرا المايدى عوي. وعان قانشاما قاراجات قاجەت. وقۋشىسىنان مۇعا­لىمى كوپ. ال اۋىلدى ىدىراتپاي ۇستاپ قالۋ پارىز. قازاقتا قارا شاڭى­راق دەگەن ۇعىم بار. قاسيەت دارىعان, ىرىس قوناقتاعان, ىنتىماق بوساعا­سىنا بايلانعان قارا شاڭىراقتى يەن قال­دىر­ماۋ كەيىنگى ۇرپاعىنا پارىز. ءبىز الدى­مەن ۇلتىمىزدىڭ بويىنداعى سان عاسىر بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان وسى سەزىم­دى قايتا تىرىلتسەك, اۋىل دا امان قالار ەدى. ەرتەرەكتە وتباسىنىڭ كەنجەسى شا­ڭىراققا يە بولاتىن, ءتۇتىنىن وشىرمەيتىن. ولاي جاساماسا, سۇيەككە تاڭبا.

ەل اعاسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مەملەكەت تاراپىنان اۋىلعا جاسالىپ جاتقان قامقورلىقتى ءتيىمدى پايدالانىپ, اسىرەسە مال شارۋاشىلىعىن مىقتاپ دامىتقان ءلازىم. شىنتۋايتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ بارلىعىن دايىنداپ, ارزان باعامەن تۇتىنۋشىعا ۇسىنىپ وتىرعان دا وسى اۋىلدار ەمەس پە؟ ونىڭ ۇستىنە سولتۇستىك وڭىردە ۇلتتىق قۇندىلىقتار, ءتىل مەن مادەنيەت, رۋحاني الەمنىڭ مايەگىنىڭ دەنى جەل وتىندەگى اۋىلداردا ساقتالعان.   

تاۋ ەتەگىندە, قالىڭ قاراعايدىڭ ورتاسىندا اۋليە بۇلاق اعىپ جاتىر. سۋى شيپا, مىڭ سان دەرتكە ەم. ەرتەرەكتە ۇلى وتان سوعىسىنا بوزداقتار وسى اۋليە بۇلاقتىڭ باسىنا ءمىناجات ەتىپ, قۇتىسىنا قاسيەتتى سۋىن قۇيىپ الىپ  اتتانعان. اعزاسى دەرتكە شالىنعان وسى توڭىرەكتىڭ ادامدارى قاسيەتتى بۇلاق باسىنا كەلىپ, دەرتىنە داۋا تاپقان. اۋىلعا قارايتىن قامقور كوز, جاناشىر جانار بىتەلگەنىمەن, بۇلاق كوزى بىتەل­مەپتى. ءمولت-ءمولت ەتىپ اعىپ جاتىر. قۇددى ادامنىڭ كوز جاسى ءتارىز­دى. جاعاسىن جايلاعان قالىڭ ەل ۇدەرە كوش­كەندە جالپاق جوندا جالعىز قالعان اۋليە بۇلاق باۋىرىندا وسكەن پەرزەنت­تەرىن جوقتاپ, جىلاپ جاتقان ءتارىزدى.

اقمولا وبلىسى