قادىرلى وقىرمان! ءسىز ايقارا اشىپ وتىرعان گازەتتىڭ وسى بەتى انانىڭ ايقارا اشىلعان قۇشاعى دەپ ءبىلىڭىز. ءوز قۇشاعىنا داۋىرلەر مەن زامانالاردى, ۇرپاقتار مەن شەرۋ تارتقان تاريح كوشىن سىيدىرعان دالانىڭ قۇشاعى سەكىلدى. انا قۇشاعى...
قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى تار جول, تايعاق كەشۋلى كۇردەلى كەزەڭدەردى, تاعدىرشەشتى ساتتەردى – اشارشىلىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, كولحوزداستىرۋ, كامپەسكە, سوعىس, تىڭ يگەرۋ جىلدارىنداعى انا تاريحى, انالاردىڭ كوز جاسىمەن جازىلعان تاريحتى اقىنداردىڭ انالارىنا ارناعان جىرلارىمەن, سول انالاردىڭ تاعدىرى ارقىلى اشىپ كورسەتكىمىز كەلەدى. وسى انالار عاسىردى ارقالاعان, امانات ارقالاعان انالار. سونداي كەزەڭنىڭ وزىندە كوز جاسىن جەڭىمەن سۇرتە ءجۇرىپ ۇلدارىن, ۇلتىن, قازاق ايەلىنىڭ قاستەرلى بەينەسىن, اق جاۋلىقتىڭ كيەسىن ساقتاپ قالدى. ولار ۇلتى ءۇشىن, ۇرپاعى ءۇشىن ۇلكەن قۇرباندىقتارعا دا باردى. اشارشىلىق جىلدارى بۇگىنگى اكادەميك, ابايتانۋشى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ اناسى ۇلىن قالاي ساقتاپ قالعانى تۋرالى جانتۇرشىگەرلىك وقيعاسىن بۇگىنگى ۇرپاق بىلە مە ەكەن؟!. ۇلدى باۋىرىنا قىسىپ, قىزدى قولىنان جەتەلەپ جاپان تۇزدە جول كەشىپ كەلە جاتقان انا قاۋمالاعان قالىڭ قاسقىردان امان شىعۋ ءۇشىن ەكىنىڭ ءبىرىن, ۇلدى – ۇرپاقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بالدىرعان قىزدى بورىلەردىڭ اۋزىنا تاستاپ, ۇلدى قاپسىرا قۇشاقتاپ ۇزاي بەرگەن. انا قۇشاعى, انا شەشىمى, انا قۇرباندىعى. ءبىزدى بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزگەن دە سول انالار. قازاق پوەزياسىنداعى انا جايلى ەڭ ۇزدىك جىرلاردى, سول جىرلارعا كەيىپكەر بولعان انالار تاعدىرىن قابىل الىڭىزدار.
اباقتىدا ايدان, كۇننەن جاڭىلدىم,
سارعايدىم عوي, سار دالامدى ساعىندىم.
«قاراشىعىم, ق ۇلىنىم!» دەپ زارلاعان
الىستاعى سورلى انامدى ساعىندىم.
جاتقان ءۇيىم – قابىرعاسى قارا تاس,
جارىق ساۋلە, جىلى كۇنگە جانى قاس,
اۋىر ءيىس, ىلعي قارا كولەڭكە,
ەرتە-كەش تە, كۇندىز-ءتۇنى ارىلماس.
تاپال, سالقىن, تىم قاراڭعى ۇڭگىر تار,
ەسىگىمدە مىقتى قارا ق ۇلىپ بار.
كىپ-كىشكەنە تەرەزەلەر تەمىرلى,
مۇنداي ۇيدەن كىمگە ەستىلەر اششى زار!
...ءتاڭىرى يە, ءوزىڭ الشى پاناڭا,
تاس باۋىرلار زارعا قۇلاق سالا ما؟!
بالاسىنان تۇتقىن بولىپ سارعايعان
كىم جەتكىزەر سالەمىمدى اناما؟
ماعجان جۇماباەۆتىڭ وسى قۇسالى زارىن, دەرتتى جۇرەكتىڭ داۋا تاپپاي الاسۇرعان قاسىرەتىن قازاقتىڭ قاي بالاسى قامسىز وقىسىن. ازامات كەشكەن ازاپتان ازا بويىڭ قازا بولارداي. اقىن وسىلاي زارىعىپ, اباقتىدان اناسىنا حات جازىپ جاتقاندا اناسى قانداي كۇيدە ەدى؟ مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ اناسى اشتىق جىلدارى ۇلدىڭ جانىن الىپ قالۋ ءۇشىن قۇرباندىققا بارسا, سول اشتىقتىڭ الدىندا ماعجاننىڭ اناسى – گۇلسىم اشىربەكقىزى بەس ۇلىنان تىرىدەي ايىرىلىپ, كوز جاسىنان كويلەگىنىڭ ءوڭىرى توزعان تۇسى ەدى. ماعجان جاسىرىن ۇيىم قۇردى دەگەن ايىپپەن بۋتىركا تۇرمەسىنە قامالعان. ماسكەۋدە. «الىستاعى سورلى انانىڭ» ارىستاي ۇلى ون جىل ايداۋعا كەسىلگەن. كۇيەۋدى كەلمەسكە ۇزاتىپ, 1943 جىلى گۇلسىم انا دا اماناتىن تاپسىردى. ولمەيتىن پەندە قايدا بار, بۇل تاريحتان ولەڭ عانا ءتىرى قالدى. وزەگىنە دەرت تۇسكەن ولەڭ. اناعا جازىلعان ولەڭ. دالاعا جازىلعان ولەڭ. جەتپەگەن حات. جەل الىپ قاشقان جاپىراق سەكىلدى. قاتىگەز عاسىردىڭ قارا داۋىلعا ۇلاسقان ءتىنتۋىر, تىمىسكى جەلى. ولە-ولگەنشە ءومىر رايىنان جىلىلىق سەزىنبەگەن انا «ۇلدارىم قايتىپ ورالادى» دەۋمەن وتكەن ەكەن. كەبەنەك كيىپ كەتكەن ۇلدار قايتىپ كەلگەن جوق...
ناعيمان انا
بۇل جىلدار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بەلورتاسى ەدى. ەكى جىل بۇرىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ جەتىم قالعان. ون جاسىندا. مايدان دالاسىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتتانعان اكەدەن قارالى حات كەلگەن. كالينينگرادتان جەتكەن حات. ال قاراسازدا ون جاسار بولاشاق اقىن اجەسىنىڭ باۋىرىندا, اناسىنىڭ جانىندا ءوز تاعدىرىن كەشىپ جاتتى. تۋعان توپىراعىندا. انالاردىڭ كوز جاسىمەن سۋارىلعان توپىراقتا. ال اكەلەردىڭ كوبى ول توپىراقتى قايتا باسقان جوق. «نەگە جىلاماسىن؟! ءبارى دە جىلاعان!». سوعىس تا ءبىتتى. مۇقاعالي دا العاشقى ولەڭدەرىن جازا باستاعان. كەيدە كوز جاسىنان دا كوكتەم گۇلدەرى ءوسىپ شىعادى. بىراق ولاردىڭ ءبارى جارالى گۇلدەر ەدى. جارالى گۇلدەر القىزىل جالاۋلار سەكىلدى جاڭا ءداۋىردىڭ شەرۋىندە جەلبىرەي باستادى. ون توعىز جىلدان كەيىن مۇقاعالي دا شەشەسىن الىپ الماتىعا كەلدى... «جاسىم توقسانعا تايانعاندا مۇقاعاليىم تۋرالى ەستەلىك ايتۋدى قۇدايدان سۇراپپىن با مەن؟!» دەيدى ناعيمان انا. تاعدىردىڭ باسقا سالعانىنا كونبەسكە لاج بار ما, ناعيمان باتانقىزىنىڭ ەستەلىگىن ءبىز دە جالعايمىز: «1962 جىلدىڭ جاز ايىندا اياقاستى بۇزىلدى. مەنى جەڭگە ورنىنا ساناپ, «ناقا» دەيتىن. ءبىر كۇنى:
– ال, ناقا, بۇيىرسا, الماتىلىق بولاسىڭ, كوشەمىز, – دەدى ءاي-شاي جوق. شىنىمدى ايتسام, مەن بۇعان نانبادىم. ويتكەنى استاناعا بالا-شاعامەن كوشە قوياتىنداي جيناعان قورىنىڭ جوعىن بىلەمىن. ەكى ءىنىسى دە, بالالارى دا جاس. مەن بولسام, وتىرعان ءبىر ماسىلمىن.
– سوندا قايدا بارامىز؟ ءۇيدى قايتەسىڭ, بالام-اۋ؟ – دەيمىن.
– قورىقپا, ناقا! ولەڭىم ولتىرمەيدى. اسىرايدى ءبارىمىزدى, – دەيدى ماڭدايى جارقىراپ»... مۇقاعالي تاعدىرىنىڭ الاعاي دا بۇلاعاي كەزەڭى ءدال وسى تۇستان باستاۋ العان ەدى. ون ءتورت جىلدان كەيىن ومىردەن ءوتتى. وسى جىلدار بويى جازدى. ارتىندا مىڭ ءبىر جىرى قالىپتى. سول جىرلارىنىڭ اراسىندا مىنا ءبىر ولەڭى اقىننىڭ الدانعان ءۇمىتى, اداسىپ قالعان ارماندارىنىڭ وكىنىشى سەكىلدى. اناسىن جۇباتادى. اناسى ءوزىن قالاي الديلەگەن بولسا, ول دا اناسىن جىرىمەن الديلەيدى:
شەشە,
سەن باقىتتىسىڭ,
جىلاماعىن!
جاي ءتۇسىپ جاتقاندا دا قۇلامادىڭ.
تاڭىرىڭنەن مەن ەدىم عوي سۇراعانىڭ
سوندىقتان جىلاماعىن, جىلاماعىن!
بارمىن عوي,
ءتىرىمىن عوي,
قاسىڭدامىن.
ولمەيمىن, مەن وزىڭدەي اسىلدانمىن.
تاۋسىلىپ, ءوز-وزىڭنەن شاشىلماعىن,
بايىرعى بەرەكەڭدى قاشىرماعىن.
مەن سەنىڭ قانىقپىن عوي كوز جاسىڭا,
ءوزىڭ كەپىل توت باسىپ, توزباسىما.
ەكى جىر جازسام ساعان ءبىرىن ارناپ
«شەشە» دەپ جازدىم ىلعي ءسوز باسىنا.
ء(تاڭىرىم كەشە كورسىن كەسىرىمدى)
اسپانعا جازام سەنىڭ ەسىمىڭدى!
شەشە,
سەن باقىتتىسىڭ, تەربەتە بەر,
قۇبا تالدان يىلگەن بەسىگىمدى…
دالا اقىندى دا, اراعا ون سەگىز جىل سالىپ اناسىن دا ءوز بەسىگىنە الدى. مۇقاعالي «ولەڭ ولتىرمەيدى» دەپ اناسىن الماتىعا الىپ كەلگەن ەدى, شىنىندا, ولەڭ ونى ولتىرگەن جوق. بىراق كوزىنىڭ تىرىسىندە ەمەس. مۇمكىن اقىن اناسىنىڭ باقىتى دەگەنىمىزدىڭ ءوزى وسى شىعار؟! مۇمكىن مۇقاعالي دا وسىنى ايتقىسى كەلگەن بولار؟!.
«باقىتتى كىسىگە اجال جولامايدى» دەيدى تۇمانباي مولداعاليەۆ. 1995 جىلى بەرگەن سۇحباتىندا. ءبىر جىل بۇرىن مۇقاعاليدىڭ اناسى ومىردەن وتكەن. تۇمانباي دا اكەسىن مايدانعا بەرگەن. مايدان وعان جەتىمدىكتى بەردى. ول سودان بولار, سوعىستى جەك كوردى. تابيعاتىندا قاقتىعىسى بار ادامداردى دا. قامقا اناسىنىڭ قاستەرلى مەيىرىمىن, قاستەرلى ماحابباتىن شايقاپ الماي كەۋدەسىندە ساقتادى:
قۇلايىن دەپ بارا جاتام قۇلدىراپ,
كوڭىلىم جۇدەپ, كوزىم الدى بۇلدىراپ,
سول كەزدە ءبىر ءان ەستيمىن جاقىننان,
اققان بۇلاق سەكىلدەنگەن سىلدىراپ.
ەسىم جيىپ, ءوز بويىمدى تىك ۇستاپ,
تىرشىلىكتىڭ اۋەنىمەن تىنىستاپ,
سەرگيمىن دە, سەزىم گ ۇلىن قۇلپىرتام,
كەل دەگەندەي بولادى ءبىر كۇمىس باق.
ءسوندىم-اۋ دەپ, ءولدىم-اۋ دەپ ىشقىنىپ,
قالعان كەزدە بويىمداعى كۇش بۇعىپ,
سونبەيسىڭ دەپ داۋىستايدى اناشىم,
مەن ورنىمنان جىعىلامىن ءۇش تۇرىپ.
ويناپ شىعام سودان كەيىن قۇراقتاي,
جارقىلدايمىن جۇرەگىمدى جىلاتپاي,
مۇمكىن, مۇمكىن انا ماحابباتى شىعار بۇل,
مەنى سۇيەپ كەلە جاتقان قۇلاتپاي...
اقىننىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىندە عانا ەمەس, جۇرەگىندە دە قامقا اناسىنىڭ ەسىمى جازىلعان ەدى. اۋمالى-توكپەلى جىلدارى ءبىر ەتىكتى ەكەۋارا اۋىسىپ كيىپ عۇمىر كەشكەن اناسىنىڭ ەسىمى. ءوزىنىڭ بولمىسىنداعى جان اۋىرتارداي مەيىرىمدىلىگىنىڭ دە تامىرىن اناسى بەرگەن تاربيەدەن ىزدەيدى. قارشاداي بالانى قالقايتىپ وسىرگەن قامقا انا امانات شاعى تايانعاندا تۇماشىن جانىنا الىپ, جىلدار بويى اشپاعان سىرىن ايتادى. تۇمانباي مولداعاليەۆ ونى ءوز سۇحباتىندا بىلاي اڭگىمەلەيدى: «وسى دۇنيەدەن كەتەر كۇنى سەنى تۋماپ ەدىم, بالام, وسىنداي جاقسى ابىسىنىمنان تۋىپ ەدىڭ دەپ ءوزى ايتتى. بىراق سونىڭ وزىندە سەنگىم كەلمەدى. بىراق سودان كەيىن تىلگە كەلگەنىمىز جوق. ەندى انام ءوزى سولاي ايتىپ كەتكەن سوڭ, مەنىڭ دە باسقا تۋعان كىسىم بار ەدى دەپ قالاي ايتام. «وگەي شەشە, ول وگەيلىك جاسايدى» دەگەن بىلشىل اڭگىمە. جاقسى كىسى, بۇكىل قازاق, بۇكىل بالانى باۋىرىنا باسىپ تۇراتىن ەدى مەنىڭ انام. مەنىڭ قامقا انامدى بۇكىل اۋىلدىڭ بالالارى جاقسى كورەتىن ەدى. مەنى سونداي ءبىر مەيىرىمدى كىسى تاربيەلەپ ءوسىردى». تۋعان اتا-اناسىنان اقىلى تولىقپاعان بالا كۇنىندە كوز جازعان اقىن عۇمىر بويى قامقا جەڭگەسىن اناسى ساناپ كەلگەن. ول كىسى ومىردەن وتكەننەن كەيىن دە بالا ماحابباتى سۋىعان جوق. سۋىنعان جۇرەك جىردى بۇلاي جازا الماسا كەرەك-ءتى.
«وگەي شەشە وگەيلىك جاسايدى» دەگەن جاي ءسوز دەيدى تۇمانباي-تاعدىر, تۇمانباي-ولەڭ. ال ءىزتاي-ولەڭ نە دەيدى؟ وگەي شەشە وسىرگەن قوس اقىن – تۇمانباي مەن ءىزتاي الماتىدا قاتار ءجۇردى. كەيىن تۇم-اعا:
ءىزتاي اعام تۋعان جەر, ءىزتاي اعام,
مىنگىزە دە المادىق ءبىز تاي وعان.
جىگىت ەدى-اۋ اڭقىلداق, اقىن ەدى-اۋ,
جىگىت ەدى-اۋ قاسىنا قىز تاياعان, – دەپ ەستەلىك جىر جازعان ەكەن. قازاق اقىندارى ءۇشىن قاتەرلى كوپىر – قىرىق بەس جاستان ءىزتاي مامبەتوۆ تە اسىپ وتە المادى. ولاردى تابىستىرعان دا تاعدىر شىعار, تاعدىرلارىنداعى وگەي انانىڭ تالەيلى ماحابباتى شىعار. قايبىر جىلدارى مۇحتار اۋەزوۆ ءسۇيسىنىپ, بايانداماسىندا ەرەكشە اتاپ وتكەن, ءسابيت مۇقانوۆ: «وگەي شەشە تالاي زامان بويى ادەبي شىعارمالاردا جاقسى ۇعىمعا يە بولعان ەمەس ەدى. ءىزتاي ءبىرىنشى رەت ول تۋرالى كەرەمەت ولەڭ جازدى. وندا ول ناعىز كىسىلىگى جەتىپ تۇرعان ايەل وگەي شەشە بولا المايتىنىن دالەلدەپ شىقتى» دەپ باعالاعان جىردى – وگەي اناعا ارناعان جىرىن سۋدىرلاي جابىلعان ءومىر كىتابىنىڭ ءبىر بەتىنەن ءبىز سەكىلدى بۇگىنگى جاس وقي قالعاندا القىمىمىزعا اششى وكسىكتىڭ تىعىلاتىنى نەسى ەكەن؟.. تۋعان اناسىنان ون ءتورت جاسىندا باۋىر سۋىتقان جاسقانشاق جاس جۇرەكتىڭ قايعىسى ما, ۋايىمى ما, جوق الدە, ومىردەن الىنعان ولەڭدەردىڭ عانا ومىرشەڭ بولاتىندىعىن ويلاۋدان با ەكەن؟!. ءسىز دە وقىپ كورىڭىز:
انام جوق! قالدىم جەتىم, جاس مونشاقتاپ,
ون تورتتەن جاڭا عانا اسقان شاقتا-اق.
كوپ ءوتتى كوڭىلسىز كۇن كەرۋەنى,
كەنەت كىردىڭ cەن ۇيگە جاسقانشاقتاپ.
جاتىرقاپ سوندا ساعان كىلت قارادىم,
جابىلعان بولار جايسىز بۇلت-قاباعىم.
ۇندەمەي قالعانىمدى كورسە-داعى,
جانىنا ۇڭىلمەدى جۇرت بالانىڭ.
توڭبەكشىپ كوز ىلمەدىم تۇنىمەنەن,
جەتتى دەپ «وگەي شەشە كۇنى» دەگەن.
ەلەستەپ تۋعان انام جارقىن ءجۇزى,
قالىقتاپ كەتپەي قويدى ءۇنى مەنەن.
ءسال ۇيىقتاپ قالعان ەكەم تاڭ الدىندا,
وياتتىڭ «بار, – دەپ, –
ءىزتاي, ساباعىڭا!»,
ءدىر ەتتى العاش سوندا بالا جۇرەك,
ءبىر سەزىم جالت ەتكەندەي جانارىڭدا.
سان رەت شۇعىلا شاشىپ شىعىس تاڭى,
اپتالار ايدى قۋىپ جىلىستادى.
شەشىلىپ سويلەسپەستەن جۇردىك ۇزاق,
اكە دە اڭدامادى جۇمىستاعى.
ۇمىتپان ءىنىم مەنى شاقىرعانى,
جىعىلىپ, جاسىن توگىپ جاتىر جانىم.
ەسىمدە سەن دە سول ءسات جەتىپ كەلىپ:
«اپىر-اي, قاراعىم!» دەپ اھ ۇرعانىڭ.
مەن ءۇنسىز ەكەۋىڭە قاراپ ەدىم,
تۇرعىزىپ, جۇققان شاڭىن قاعا بەردىڭ.
سيپادىڭ ماڭدايىنان ەركەلەتىپ,
سوندا العاش كەلدى سەنى انا دەگىم...
ەسىمدە الىس جولعا اتتانعانىم,
وندا دا ساعان سىردى اقتارمادىم.
ءوز انام وسكەنىمدى كورمەدى-اۋ دەپ,
جانىمدا جابىرقاۋلى جاتتى.
جاسىردى كوز جاسىمدى الاگەۋىم,
ءبىر ءسۇيىپ ماڭدايىمنان قالا بەردىڭ.
مەن كەتتىم, ىزىمە ءۇنسىز تۇردىڭ قاراپ,
سوندا العاش ىشتەي سەنى انا دەدىم.
اۋزىنان جىرىپ الىپ سارى شالدىڭ,
بارىڭدى ماعان ساقتاپ, ماعان سالدىڭ.
ساعىنىپ ءجۇردىم سەنى, ءوزىم سەزبەي,
جانىڭا تەز جەتۋدى سان اڭسادىم.
وزىڭمەن كورىسۋگە قۇمارلاندىم.
بىتەردەي كوڭىلدەگى بار ارمانىم.
ساعىنعان جاس جۇرەكتىڭ جالىنىمەن
سوندا العاش «اناجان!» دەپ جىر ارنادىم...
قۋاندىڭ وسكەنىنە تالابىمنىڭ,
قۋاندىم, قۇربىلارداي انالى ۇلمىن.
ءبىر ىستىق ءداستۇرى عوي تۋعان جۇرتتىڭ,
بالامدى باۋىرىڭا الىپ بالا قىلدىڭ.
جان انام كوز جۇمسا دا ەرتە مەنىڭ,
قۇربىمنىڭ قاتارىنا سەن تەڭەدىڭ.
سەن-داعى ءوز انامسىڭ, وگەي ەمەس,
كەلەدى كەش بولسا دا ەركەلەگىم...
ءىزتايدىڭ تۋعان اناسى كۇنزيرا انا جايلى دا جازىلعان جىرى بار. بىراق بۇل جازبامىزعا وسى ولەڭدى ءجون كوردىك. مۇندا كۇنزيرا انانىڭ اماناتىن – بەس بالانى جەتكىزگەن, بالاسىنىڭ بالاسىن باققان قازاق ايەلىنىڭ – قازاق اناسىنىڭ بەينەسى تۇر. ىزتايعا العاش قالام ۇستاتقان حال اناسىنىڭ قازاسى بولسا, سول قاۋىرسىن قالامدى قاتايتقان – ەكىنشى اناسىنىڭ ماحابباتى. بۇل جىر – قازاق ولەڭىنىڭ التىن كىتابىندا جازىلىپ قالدى. ال كوكتاستاعى جازۋ...
ماعىراش انا
«بالا بوپ قىزىق كورمەگەن,
بالادان قىزىق كورمەگەن,
بايدان دا قىزىق كورمەگەن,
قايدان دا قىزىق كورمەگەن,
بۇل جەردە جاتىر كەيۋانا.
تاس قويعان بالاسى قادىر»...
قادىر مىرزا ءالىنىڭ اناسى – ماعىراش انانىڭ قۇلپىتاسىنداعى وسى جازۋ جۇرەكتى وسىپ تۇسەتىنى راس. جان دۇنيەڭ الاي-دۇلەي كۇي كەشەدى. كوز الدىڭا اناڭنىڭ, انالاردىڭ تاعدىرى كەلەدى. قادىر اعانىڭ ۇيىندەگى سالتانات اپايىمىز (جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك جازىپ العان) وسى ولەڭنىڭ ءاربىر جولىن اشىپ كورسەتىپ, ءار جولىنان – ماعىراش انا تاعدىرىن تاراۋ-تاراۋ ەتىپ الىپ شىعادى. ءار تاراۋى رومانعا جۇك. باقۋاتتى اۋلەتى كامپەسكەلەۋگە ۇشىراۋى, ەكى بالاسىمەن وتىزدىڭ ۇستىنە ەندى شىققان جاسىندا جەسىر قالۋى, اۋىل قازاعىنىڭ جالعىزى جۇرگەن قالاعا سىڭىسە الماۋى, ءبارى-ءبارى وسى بەس جول ولەڭنىڭ ونە بويىندا تۇر. اعامىزدىڭ اۋىلداستارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءاربىر جىلى, ۇلىنىڭ تۋعان كۇنىندە ماعىراش انا قاسىق قويار ورىن جوق مول داستارقان جايىپ, اعايىندى شاقىرىپ, اتاپ وتەتىن بولعان ەكەن. ءادىل, تىك مىنەزدى, تەكتى اۋلەتتەن شىققان انا قازاققا قادىردى بەردى, قازاقتىڭ قادىرىن.
ءبارى دە, انا,
ءبىر وزىڭنەن باستالدى,
سەن دەپ جازدىم العاش ولەڭ, داستاندى.
قۋاندىم با,
ءوزىڭ بار دەپ قۋاندىم.
جىلادىم با,
ءوزىڭ جوق دەپ جاس تامدى.
ءبارى دە, انا,
ءبىر وزىڭنەن باستالدى,
جانارىڭنان كوردىم العاش اسپاندى.
ەركەلەسەم, ءبىر وزىڭە ەركەلەپ,
جاسقاندىم با,
تەك وزىڭنەن جاسقاندىم.
العاشقى ءدام, ول دا سەندىك ءسۇت ەدى,
اق ءسۇت بەرگەن قاشاندا ءۇمىت كۇتەدى,
وتانىمنىڭ ءوزى سەنەن باستالىپ,
جاۋلارىما جەتكەن جەردەن بىتەدى!.
راس, اقىننىڭ ءوزى جىرلاعانداي ءبارى دە انادان باستاۋ الادى, العاش ءتىلىمىز دە انا دەپ شىعادى, قۋانساق تا, قورىقساق تا انانىڭ اتىن اتايمىز. ءبىر ءتامسىل بار ەدى, قۇداي تاعالا ادام بالاسىنا جان بەرگەندە, ول جەر بەتىنە كەلگىسى كەلمەي الاسۇرادى ەكەن, قورقادى ەكەن, سوندا «سەن قورىقپا, ءبىر پەرىشتە ءاردايىم جانىڭدا بولادى» دەيدى ەكەن. سول پەرىشتە – انا ەكەن.
قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ كوبىسى جاستايىنان جەتىمدىكتى كوپ كورگەن, دەنى اسقار تاۋ اكەدەن ەرتە ايرىلعاندار. سول پەرىشتە انالار قاناتىنىڭ استىندا وسىرگەن ۇلدار ەدى. اكەسى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن كەزدە ساعي نەبارى ءۇش جاستا ەكەن... «اپامىز جىبەك اۋىلدىڭ سيىرىن ساۋىپ ولمەستىڭ كۇنىن كەشەدى. ەڭ قيىنى ءولىپ-تالىپ ساۋعان سيىردىڭ ءسۇتىن ۇيدەگى قىزىل قارىن اش بالاپاندارىنا اكەلۋگە تىيىم سالىنعان. كولحوزداستىرۋ جىلدارى عوي. ونىڭ ار جاعىندا «حالىق جاۋىنىڭ ايەلى» دەگەن اتاعى دا وڭدىرىپ تۇرعانى شامالى. ساعي ءوز ەستەلىگىندە كەيدە اپاسى سيىر ساۋىپ بولعانشا قاسىندا تۇرىپ, جەلىندە قالعان ءسۇتتى قاقتاپ, سول جەردە تەز-تەز جۇتقىزىپ-جۇتقىزىپ جىبەرەتىنىن ايتاتىن. شاشالىپ قالا جازداپ اپىل-عۇپىل زورعا ىشكەن سول ءسۇتتىڭ ءدامى ءالى تاڭدايىمدا, سول انانىڭ جان دارمەنى ءالى كوز الدىمدا دەپ وتىراتىن», دەيدى اقىننىڭ جارى ءۋازيپا اسەمبايقىزى.
ءبىزدىڭ دە كوز الدىمىزدان ساعي اقىن جىرلاپ كەتكەن قاسيەتتى دە قاسىرەتتى انا تاعدىرى كەتپەس ەدى. كەيدە, وراق وپىرىپ كەتىپ سيىر دا ساۋا الماي قالعان مۇڭلىقتىڭ قولى ءبىزدى ماڭدايىمىزدان سيپايتىنداي. جەروشاقتى دا تۇتاتا الماي دىرىلدەگەن, تامىرلارى قيىر دا شيىر قارا جول قولدار كەيدە ارقامىزدان قاعاتىنداي... اقىننىڭ ءوزى ايتقانداي, ءبىر عانا ساۋساق ۇشىندا, بارلىق تاعدىرىمىز بايلانىپ تۇرعانداي دۇنيە... انا-دۇنيە..
كوشتى تالاي كوك اسپاننىڭ بۇلتتارى,
كەپتى جۇرتتىڭ كوزىندەگى شىقتارى.
ءتورت جىل بويى اسىراعان –
بىراق تا
تاڭدايىمنان كەتەر ەمەس ءسۇت ءدامى...
ساۋ كەرەك ءۇشىنشى رەت, سوڭعى رەت,
بۇزاۋى تۇر جىبەرسە ەكەن ەندى دەپ,
ول دا – بالا, مەن دە – بالا ءبۇلدىرشىن,
ەكى بالا ەلەڭدەيمىز مولدىرەپ.
...مىڭق ەتپەيدى – سەكىلدەنىپ جوق ەسى,
ءالسىز عانا قالتىرايدى دەنەسى.
ەڭ ءنارلىسىن, ەڭ ءدامدىسىن –
سوڭعىسىن بۇزاۋىنا ساقتايدى ەكەن ەنەسى.
سوڭعى ءيىندى... ەڭ قيىنى وسى ارا,
وسى ارادا –
ارباسادى قوس انا,
ەكەۋىنىڭ ەكى ءتۇرلى تىلەگى.
ەكى تىلەك قوسىلمايدى –
نە شارا؟!
جانۋارىڭ جاسىرا الماي سەزىمىن,
جاۋتاڭدايدى قاراشىعى كوزىنىڭ,
ەنە بايعۇس ويلايدى تەك بۇزاۋىن,
انا بايعۇس ويلايدى تەك ءوز ۇلىن.
بىزدەر ءۇشىن ارپالىسىپ, تىرەسىپ,
تۇرادى ەكەۋ... ءبىرى الدانىپ,
ءبىرى ءوسىپ.
تۇك جوق ويدا,
ءماز بوپ بارا جاتامىز
ەكەۋىمىز ەكى اناعا ىلەسىپ...
بالا عوي. سۇتكە تويعان ەكەۋ ءماز بولىپ بارا جاتىر. ەكەۋى ەكى اناعا ىلەسىپ كەلەدى. ءبىر ءسات قوس انانىڭ ەكى ارناعا قۇيار مەيىرىم-شۋاعىنىڭ جىلۋىن سەزگەندەي بولاسىز. ءبارى باقىتتى سياقتى...
ەندى قاراڭىز, ەگەر وزىڭىزگە ەڭ جاقىن, ەڭ جاناشىر جانعا ىلەسە الماساڭىز شە؟ وزەگىڭىزدى جارىپ شىققان ءوز ۇلىڭىزدى ەرتىپ جۇرە الماساڭىز شە؟ ءبىز ءارى قاراي قاسىم تاعدىردىڭ قاسىرەتىنە قالام اپارۋدا وسىنى ويلادىق. شىندىعىندا قاسىمنىڭ كورمەگەن قورلىعى, تارتپاعان زورلىعى جوقتىعىن بالا جاستان باستالعان بايانسىز تاعدىرىنان-اق بايقاۋ قيىن ەمەس. «بىرەۋدىڭ جۇرتتا قالعان جاسىعىمىن, بىرەۋگە اسپانداعى اسىلىمىن». قاسىم ولەڭىنىڭ وسى ەكى تارماعىنا تەرەڭ بويلاساڭىز ءبارىن تۇسىنۋگە دە بولار, بالكىم...
قاسىم اكەسىنەن التى جاسىندا ايىرىلىپتى. اناسى ايعانشانى وسپان دەگەن شال زورلىقپەن ايەلدىككە العان. قاسىم تاعدىرى ءتىرى جەتىمنىڭ تاقسىرەتى. ويتكەنى وسپان شال بالا قاسىمدى ۇيىنە, تۋعان اناسىنا جولاتپاپتى. بۇل ساۋلە قايىربەكتىڭ «قاسىم تاعدىر» اتتى ماقالاسىندا اشىق ايتىلادى. قاسىمنىڭ اناسى ءوز ەستەلىگىندە: «مەنەن ايىرىلعان قاسىمنىڭ كورمەگەن بەينەتى جوق. وسپان شال قاسىمدى ءۇيدىڭ ماڭايىنا دا جولاتپايتىن. «بالامنىڭ ءحالى اۋىر» دەگەن ءبىر ءسوز ايتقانىم ءۇشىن «اۋەلى ماعان بالا تاۋىپ بەر» دەپ تەپكىلەپ ساباعانى ەسىمنەن كەتپەيدى. ارادا بىرەر جىل وتكەن سوڭ تىرىلگەن ارۋاقتاي ساۋدىراعان سۇيەگى بار قاسىمدى بىرەۋلەر سۇيەمەلدەپ الىپ كەلدى. بالامدى باس سالىپ جىلاۋعا جاۋىز بايىمنان قورقىپ, قاراڭعى تۇسكەن سوڭ عانا بارىپ, جىلاپ-ەڭىرەپ قاسىمدى تاماققا تويىندىرىپ, وڭاشا شوشالادا جاسىرىپ ۇستادىم», دەپ جازىپتى.
الايدا قاسىمنىڭ شىعارماشىلىعىن سارالاپ وتىرىپ اناسىنا جازعان ايرىقشا جىردى كەزدەستىرمەيسىز. قاسىم اناسى جايلى جازبادى دەيسىز بە؟ اسپانداعى اسىلىن اڭساعان انا تۋرالى تولعانبادى دەيىك پە؟ بىراق جازىلعان جىر, اقتارىلعان سىر كەزدەستىرمەيسىز. مۇمكىن جازىلدى. جوعالدى. جازا المادى. جازبادى...
جىبەك انا
قاسىمنىڭ اناسى وگەي اكەنىڭ قاھارىنان ىعىپ, بالاسىنا مەيىرىن قاندىرىپ اس بەرە الماي, مەيىرلەنىپ سۇيە الماسا, تولەگەننىڭ اناسى دا وسى كۇيدى كەشتى. «بالام, سەن مىنا نارەستەنى ۋىزعا تويدىرماساڭ بولمايدى, ايسۇلۋدىڭ ەمىزبە دەگەنىنە قاراماي, جاسىرىپ, ول جوقتا ەمىزىپ, ۋىزعا, تىم بولماسا, ءۇش-ءتورت رەت تويعىزىپ قوي» دەيدى جىبەك اناعا ەنەسى. سوندا قايران انا شاقالاقتىڭ وڭاشا قالعان ءساتىن اڭدىپ ءجۇرىپ, ۇرلانا ەمىزەدى ەكەن. مۇنىڭ سەبەبى, ءتۇۋ تەرەڭدە جاتىر. بۇل تۇستا وسپان سەكىلدى اكەنىڭ وسپادار قىلىعى جوق, تولەگەن اناسىنىڭ بايبىشەگە بەرگەن ۋادەسى بار. سول ۋاعدانىڭ سەرتىنەن اسىپ كەتە الماي قور بولادى.
تاعدىرى تالقىعا, بارى تالاۋعا تۇسكەن جىبەك انا ءامۋداريا اسىپ, تولەگەننىڭ اكەسى ايبەرگەنگە قوسىلعانعا دەيىن كوز جاسى سورعا تۇسكەن تامشىداي كەرمەك تاتىعان جان ەكەن. ءوز ەركى وزىندە بولماعان قازاق قىزى ءومىرىنىڭ كۇنگەيى – بۇلتتان سىعالاعان جاسقانشاق ساۋلەدەي عانا زامان ەمەس پە ەدى ول؟!. امەڭگەرلىكپەن ءارى-ءسارى كۇيگە تۇسكەن تاعدىرىنىڭ زارىنان ايبەرگەننىڭ كورگەن ايان ءتۇسى عانا اراشالاپ قالادى. «ايبەرگەن, سەنىڭ قاسىڭا كەلىپ قونعان كۇڭنىڭ قالتاسىندا التىن قانجار بار, سونى نەگە المايسىڭ؟». مىنە, وسى ءتۇس, وسى التىن قانجار – تولەگەننىڭ كورەر جارىعى, بولاشاق ۇلى اقىننىڭ تاعدىر باستاۋى بولدى. «مەن جاراقات سالماعان سەمسەر ەدىم, سوندىقتان جارقىلدايمىن, ايتپەسە وتپەس تە ەدىم» دەپ تولەگەننىڭ ءوزى كەيىن جىرلاعانداي, قازاق ولەڭىنىڭ التىن قانجارى – قۇسالى انانىڭ قۇرساعىنا بىتكەن ەكەن:
ارمانىڭدى اقتارمىن با جۇرەگىمدە تەربەسەم؟
ايعا ءسىڭىلى, قارىنداسسىڭ قاسيەتتى جەرگە سەن.
مەن ءوزىڭدى تەڭدەسى جوق قۇدىرەت دەپ تۇسىنەم,
سەندىك قۋات مىڭ ەسە ارتىق
جەردىڭ تارتۋ كۇشىنەن.
سۇلۋ الەم, الەم سۇلۋ سەن جاراتقان اداممەن,
كوك جولىنىڭ قارسىلىعىن قاعىپ تاستاپ
بارام مەن.
سەندىك قۋات بولار, بالكىم, باسىن ءيدى كوك ماعان,
اركەز سەنەن تۋعانىمدى ەسىمە السام, توقتامان.
ال ۇمىتسام, ۇمىت بولىپ قالارىمدى بىلەمىن,
ۇمىت قالماۋ ءۇشىن مەنىڭ شارق ۇرادى جۇرەگىم.
شات ءجۇرىپ-اق قاس قاققانشا بولامىن مەن
شەرمەندە,
جەتىم ەمەس كەي انانىڭ جەتىمدىگىن كورگەندە,
كوز الدىمدا جاس دوڭگەلەپ بۋلىعام دا ىزادان,
ماعان ءتىپتى ءسوز كەلمەيتىن ۇياتتاردان قىزارام.
بۇل دۇنيەگە ونسىز داعى كەتكەن جوق پا كوپ ەسەڭ,
و, انالار, كەي پاسىقتى جاراتاسىڭ نەگە سەن؟!
تاسباۋىرلار دۇنيەگە كەلسىن دە, تەز كەتسىن دە,
الدە وزگەلەر وندايلاردان جيىركەنسىن دەيسىڭ بە؟
قاي كەۋدەنى جىلىتادى لاپىلداعان وتپەنەن,
ءوز كەۋدەسىن جىلىتۋعا قۇدىرەتى جەتپەگەن.
اناڭ ساعان كەرەك بولسا, بالاڭا دا سەن كەرەك,
كەزەكپەنەن اۋىساتىن عۇمىر عوي بۇل دوڭگەلەك.
انا كەرەك, و, ادامدار, انا كەرەك ادامعا,
اناسىزدار اڭ سياقتى كۇن كەشىپ ءجۇر عالامدا.
پىكىرىمدى ۇناتپاعان تاپتىق تا دەر دانانى,
دانالىقتىڭ قاجەتى جوق سىيلاۋ ءۇشىن انانى!
ايساۋلە انا
ءبىز كەيدە انانىڭ قاسيەتىن, انانىڭ قادىرىن, ءتىپتى ونىڭ ۇيدەگى ورنىن وشاقتىڭ ماڭايىنان وزدىرا الماي جاتاتىنىمىز وتىرىك ەمەس. قاۋقارى قايتىپ, قارىمى تالعان قارت كەيۋانانى قادىرسىز كىسىدەي قالقايتىپ قوياتىنىمىز بار. ەڭ اۋىرى, بۇل قارىم-قاتىناستان «ەندى بۇدان بىلاي سەنى ءبىز باعىپ-قاعامىز, اسىراۋشىڭ ءبىزبىز, ءبىزدىڭ قولىمىزدا تۇراسىڭ» دەگەن پاسىقتاۋ سۋىق مىندەت بايقالسا قيىن. بايقالىپ تا جاتادى... سوندايدا ابىز ءابىشتىڭ, كەمەڭگەر ءابىشتىڭ, كەڭ ءابىشتىڭ مىنا ءبىر جالعىز عانا ءسوزى جانىڭا شيپا بولا سالادى.
بىردە جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆتان فرانتسۋزدىڭ ءجۋرناليسى ء«سىزدىڭ قولىڭىزدا اناڭىز بار ەكەن عوي» دەپ سۇراپتى. سول كەزدە ابەكەڭ «جوق, مەنىڭ قولىمدا انام ەمەس, مەن انامنىڭ قولىندا تۇرامىن» دەگەن ەكەن. ءاربىر پەرزەنت ابىشتەي بولسا, قانە؟! جالپى, انانىڭ قۇنداعى مەن قۇشاعىنا ماڭگىلىك قارىزدار ەكەنىمىزدى ۇمىتپاعانىمىز ابزال-اۋ.
ءيا, اناسىن قۇرمەت تۇتۋدىڭ ايرىقشا ۇلگىسىن سوناۋ جىلدارى جالعىزدارىنىڭ سوڭىنان ەرىپ الىس-الىس اۋىلداردان الماتىعا كەلگەن الىپتاردىڭ انالارى تۋرالى ەستەلىكتەردى وقىعاندا بايقايسىز. ءابىش اعانىڭ اناسى ايساۋلە اجە ءبىر ەستەلىگىندە «وتاعاسىمنىڭ قازاسىن ەستىگەندە ءابىشىم قارشاداي ەدى. قۇدايعا شۇكىر, جەتتىم, جەتىلدىم, اسىراپ ءوسىردىم. جەتىم اتىن ەستىرتپەدىم. ءابىشىم مەنىكى ەمەس, قۇدايدىكى, مەنىكى ەمەس, كوپتىكى. ارۋاق بەردى, قۇداي بەردى. مەندەي كىسى كىمدە جوق. قۇدايعا دا, حالىققا دا ىرزامىن. كەيىن جالعىز ۇلدىڭ تىلەۋىن تىلەپ الماتى اسقان جالعىز مەن ەمەس ەكەنمىن. ءابىشىمنىڭ دوس-جاراندارى سول كەزدە دە از ەمەس ەدى. ءبارى ۇيگە توپىرلاپ كىرىپ, توپىرلاپ شىعىپ جۇرەتىن. وسى قادىر, قاليحان, سايىن, ماعزوم, ورازبەك, سابىرحان, زەينوللا, سەيفوللالار ءبارى بىرگە ءجۇردى. ولارعا ەرىپ, استاناعا كەلگەن انالارى دا, اپا-قارىنداستارى دا وتە تاتۋ-ءتاتتى بولدىق. ءبىر-ءبىرىمىزدى ءبىر كۇن كورمەسەك, ساعىنىپ وتىراتىن ەدىك. اسىرەسە اسقاردىڭ اناسى, قايراتتىڭ اناسى, ءابدىجامىلدىڭ جەڭگەسى اڭگىمەمىز جاراسقان قاتار-قۇربى بولىپ, كوپ ارالاستىق. «اسقاردىڭ اناسى», ء«ابىشتىڭ اناسى» دەپ سويلەيتىن بۇكىل الماتى», دەيدى.
ايساۋلە انانىڭ وسىناۋ ءبىر اۋىز اڭگىمەسىنەن ءابىش الەمىن تولىق زەردەلەۋگە بولار. ءابىشتىڭ بويىنداعى مول مەيىرىم, ءابىشتىڭ جۇرەگىندەگى قازاقتىڭ بايتاق دالاسى, ماڭگىلىك بالالىق تازا پەيىل, ءبارى-ءبارى ايساۋلە انانىڭ ىستىق قۇشاعىندا جاتقانداي. ابىشتەي الىپتى قاپسىرا قۇشقان قۇشاق قانداي كەڭ, ابىشكە مەيىرلەنگەن كوزدەر قانداي جومارت, ءابىشتىڭ تىلەۋىن تىلەپ اللاعا جايىلعان الاقاندار قانداي مەيىربان! ايساۋلە انانىڭ قۇشاعىنداعى قۇبىلىس – ءابىش فەنومەنىنىڭ ءبىر قۇپياسى دا وسى انا مەن بالانىڭ عاجاپ ۇيلەسىمىندە شىعار.
ايتوتى انا
اتتاي جيىرما سەگىز جىل بۇرىن اسقار سۇلەيمەنوۆ ومىردەن وزعان ەدى. سوندا بالاسىن جوقتاپ داۋىس سالعان ايتوتىنىڭ زارلى ءۇنى قىرىق كۇن بويى اۋدەم جەردەگى ايالداماعا جەتىپتى دەيدى. ايتوتىنىڭ زارلى ءۇنىن ەستىمەسەڭ دە مىنا جولداردى وقىپ, جۇرەگىڭ شىم ەتەدى. ءاسىلى دۇنيەدەگى ەڭ ۇلى, ەڭ پاك ماحاببات انانىڭ پەرزەنتىنە دەگەن ماحابباتى بولسا كەرەك. ءتىپتى بالانىڭ شەشەنى جاقسى كورۋى دە الىپ انا ماحابباتىنىڭ جانىندا قاۋقارسىزداي.
انا مەن پەرزەنتكە ءتان سىيلاستىقتىڭ, ەركەلىكتىڭ جاقسى ءبىر ۇلگىسى بولعان اسقار مەن ايتوتىنىڭ اڭگىمەسىن جۇرت ءالى كۇنگە اڭىز قىلىپ ايتادى. ءابىش كەكىلبايدىڭ «1960 جىلدارى ادەبيەت الەمىنە كەلگەن قازاق جازۋشىلارىنىڭ اناسى, ەل اناسى ەدى» دەۋى دە تەگىن ەمەس. اسقاردىڭ اناسى قىمبات-ايتوتى سۇلەيمەن سوعىسقا كەتىپ, 23 جاسىندا جەسىر قالادى. بالا كەزىندە تۇركىستاندا, بابايقورعاندا تۇرعان. وندا وزبەكتەر كوپ. ولار اپاسىن «ايتوتى» دەيدى. اسقار دا شەشەسىن وسىلاي اتاپتى.
سۇمدىق ءبىلىمدى بولعان اسقارداي ۇل تاپقان قىمبات-ايتوتى دا قىزىل ءتىلدىڭ قىزىعىن كورىپ وتكەن. اسقار مەن ءابىش كەكىلباەۆ ءبىر-ءبىرىن ەرتە تانىپ, تەل ءوسىپتى. ەكەۋى دە الماتىعا شەشەلەرىن سۇيرەپ كەلگەن ەكەن. ءوزىمىز عانا ارالاسىپ-قۇرالاسىپ قويماي انالارىمىز دا سىرلاس-مۇڭداس بولسىن دەگەن نيەتپەن اسەكەڭ مەن ابەكەڭ ەكى كەمپىردى ۇستەل باسىنا قاتار وتىرعىزادى. اس جەلىنىپ جاتىر. ءابىش پەن اسقار ارنەنى اڭگىمە قىلىپ قويادى, ال ەكى كەيۋانا ءۇنسىز. بۇل تىنىشتىققا توزە الماعان اسەكەڭ: «سويلەسىڭكىرەپ وتىرساڭدارشى», – دەيدى شەشەلەرىنە قاراپ. سول كەزدە ءسوز تىلەپ وتىرعان ايتوتى ءابىشتىڭ اناسى ايساۋلە قۇربىسىنا تىكتەپ قاراپ الىپ: «سەن ءوزى بايعا ءتيىپ پە ەدىڭ؟» دەپ باستاپتى اڭگىمەسىن. انانىڭ قاتار-قۇربىسىمەن قالجىڭداسۋى.
جانارىن اققان جۇلدىزداردىڭ جارىعى جۋعان جۇيرىكتەي الدىنا قارا سالماي وتكەن اسقار سۇلەيمەنوۆ «كەكتىڭ كوزى» – ماحامبەت پەن ابايدىڭ ءھام الىپتار شوعىرىنىڭ كەڭىستىگىنە كوتەرىلىپ كەتكەنىن بۇگىنگى قازاق قاپىسىز ۇعىپ كەلەدى. ال اسقاردىڭ ايتوتىسى ۇقتى ما ەكەن... بالكي العاش جۇرەگىنىڭ استىندا تاعى ءبىر جۇرەكتىڭ ۇزدىگە سوعىپ تۇرعانىن بىلگەن شاقتا-اق سەزگەن شىعار.
اسقار اناسىن ايتوتى دەسە, جۇمەكەن دە شەشەسىن وزىنشە ەركەلەتىپ اتاعان ەكەن.
مۇسەكە... بۇل قازاق جىرىنىڭ تۇڭعيىعى جۇمەكەننىڭ ەڭ اياۋلى ءسوزى. ەڭ ارداقتىسى. قوڭىر تىرشىلىگىندە العاش كورگەن مەيىرىم يەسى. جۇزدەگەن اۋەزدى ەسىمدەردىڭ ادەمىسى. مىڭداعان جانارلاردىڭ ءمولدىرى. مىنا جارىق الەمدەگى سۇلۋلىقتىڭ, ماحابباتتىڭ, ءىلتيپاتتىڭ ءھام ىڭكارلىكتىڭ العاشقى مىسالى. ال شىعارماشىلىعىندا «اق شاعىلداعى» سۇيىكتى مۇعزيماسى. سول زاماننىڭ يلەۋىمەن نەبارى ون بەس جاسىندا ۇزاتىلعان ءمۇسليما بوساعا اتتاعان سوڭ تۇڭعىشىن زارىعا كۇتىپتى. اراعا ءتورت قوڭىر كۇزدى سالىپ بارىپ جۇمەكەن ومىرگە كەلەدى. شەكەسى تورسىقتاي ۇلدىڭ بولاشاق تاعدىرىن سول ساتتە ەشكىم بىلگەن جوق. بىراق انا جۇرەگى ساعىنىشىن سارتاپ قىلعان تۇڭعىشىنىڭ ءومىر جولى داڭعىل ەكەنىن سەزسە كەرەك. ءمۇسليما انا: «جۇمەكەندى كيمەشەكتىڭ ىشىنەن موينىما قارا الا تۇساۋ سالىپ ءجۇرىپ قۇدايدان تىلەپ الدىم عوي», – دەيتىن. تاڭىردەن تىلەپ العان جۇمەكەن ايتقانداي-اق تالانتتى اقىنعا اينالدى. انا مىنەزىن, انا بولمىسىن كەيىپكەر تاعدىرىنا سىيدىرعان جۇمەكەن ولەڭدى دە ورنەك ەتتى. انا الاقانى تەربەگەن بەسىكتە تەربەلىپ وسكەن اقىن جاۋھار جىرىمەن, ومىرشەڭ ولەڭىمەن كۇللى جۇرەكتى تەربەدى. جۇمەكەندەي شايىردى تەربەتكەن انانىڭ قولىندا قاسيەت بار دەمەسكە نە شارا؟!
بەسىكتە – انا, بەسىكتە – بوبەك:
ءبىرى تەربەلەدى, ءبىرى تەربەتەدى.
بال-بوبەك بىلدىر, ءوسىپ تە كەلەدى,
اناعا جالعىز, سول جەتەدى.
انا, انا, قايران, انا!
تەربەيدى انا الەمدەگى كۇلكىنى,
نۇر سەبەدى انالاردىڭ كىرپىگى ولىگە دە وياۋعا,
انا دايىن بىرەۋ ءۇشىن جىلاۋعا, بىرەۋ ءۇشىن اياۋعا.
تەربەيدى انا قۋانىشتى, باقىتتى تەربەيدى
انا – تەبىرەنەدى جانى شىن.
تەربەيدى انا ۋاقىتتى; بارلىق الەم –
ء بىر-اق بەسىك انا ءۇشىن.
تەربەيدى انا بوبەگىن,
سول ارقىلى تەربەتەدى ءوز ەلىن,
قۇمىن, تاۋىن, وزەنىن.
تەربەيدى انا كولەڭكەنى, شۋاقتى –
پلانەتانىڭ الاقانى سياقتى!..
جاڭىلعانىم انا
انانى قادىرلەۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرىن قايرات جۇماعاليەۆ جالعادى دەسەك قاتەلەسپەس ەدىك. بالاسىنىڭ اناسىنا, اناسىنىڭ بالاسىنا دەگەن ىستىق ىقىلاسى «اناسى بار ادامدار – ەشقاشان قارتايمايدى» دەگەن ولمەس ولەڭگە نەگىز بولدى. ءار قازاقتىڭ جۇرەگىندە جاتتالىپ قالعان جالعىز تىركەستى بىلمەيتىن جان كەمدە-كەم. مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەك وسى انگە اينالعان تىركەستى تىڭداپ بولىپ: «بۇل ءسوز كەز كەلگەننىڭ اۋزىنان شىعا سالاتىن دۇنيە ەمەس. اناعا دەگەن ۇلى ماحابباتتان تۋاتىن تىركەس» دەپ تەبىرەنىپتى. اناسى جاڭىلعانىمدى 94-كە كەلگەنشە قولىنان تۇسىرمەي الپەشتەگەن ايگىلى تىركەستىڭ اۆتورى قايرات جۇماعاليەۆ تە ابىشتەي جالعىز تۇياق. ونىڭ اناسى دا جوعارىدا ايساۋلە اجە اتاعان الماتىعا اسىعا جەتكەن انالاردىڭ ءبىرى. مۇقاعاليدىڭ اناسىنداي. سول ساعىنىش, سول قۇرمەت, سول ماحاببات وسى ولەڭدى ومىرگە اكەلدى:
شەت جۇرسەم – ساعىنارىم,
جابىقسام – شاعىنارىم.
اناشىم, ءبىر ءوزىڭسىڭ –
تابىنارىم.
اناشىم, شالقىپ كۇلسەڭ,
الدىمدا ۇزاق جۇرسەڭ.
جۇرەگىم جىر تولعايدى,
كوڭىلىم ورتايمايدى,
اناسى بار ادامدار
ەشقاشان قارتايمايدى.
ۇشىرعان سۇڭقارىڭمىن,
قياعا شىرقارىڭمىڭ.
بايگەگە ءوزىڭ قوسقان –
تۇلپارىڭمىن.
قورعانىم – ءوزىڭ دەيمىن,
جان داۋا – ءسوزىڭ دەيمىن.
اناشىم, سەنى ويلاسام –
كوز ىلمەيمىن...
بۇل قازاق انالارىنا سوزدەن سوعىلعان ەسكەرتكىش, انمەن ارلەنگەن ادەمى الەم.
ايشا انا
ەسكەرتكىش دەگەننەن ەسىمىزگە ءتۇسىپ وتىر, تالعات باتىرحان اعامىز بىردە تاماشا ەستەلىك ايتىپ ەدى. اڭگىمە اقسەلەۋ, شەرحان اعالاردىڭ كوزى تىرىسىندە, الىپتاردىڭ ايتۋلى باسقوسۋلارىنىڭ بىرىندە ايتىلسا كەرەك. ءسوزدىڭ تىزگىنى تاراقتى اقسەلەۋدە, شىلبىرى شەرحاندا اعىل دا تەگىل تاريح. شەجىرەلەر شەرۋى. ءسوزدىڭ مايىن تامىزاتىن اقاڭ باپپەن بىلاي دەپتى: ء«وزى قازاق تاريحىنداعى ايشا اتاۋلى ارداقتى ايەل ەسىمىنە قويىلعان ەكى تاريحي ەسكەرتكىش بار. ونىڭ ءبىرى سوناۋ ءحى-ءحىى عاسىردا اۋليە اتا قاراحان سالدىرتقان ايشا ءبيبى كەسەنەسى بولسا, ەكىنشىسى حح عاسىردا شەرحان جازعان «اي مەن ايشا» رومانى».
مىنە, اناعا قويىلعان ۇلى ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى راسىمەن شەراعاڭنىڭ وسى شىعارماسى. ايشا انانىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعان ماڭگى قۇلاماس ماڭعاز مۇنارا. ساۋلەتتى ءسوز كۇمبەزى. ساعىنىش عيماراتى. قۇرمەت عيبراتى.
وسى انالاردىڭ بارلىعى دا باقىتتى. ولار قازاققا وشپەس داڭقتى, ولمەس ولەڭدى ۇلداردى بەردى. سول ۇلدار انالارىنىڭ داڭقىن اسقاقتاتتى. قاسيەتىن دە, قايعىسىن دا ءسۇيدى. ءبىز دە سۇيدىك.
شەشە, سەن باقىتتىسىڭ!..
ەرلان ءجۇنىس,
ميراس اسان,
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»