قويدا كەزدەسەتىن اينالشىق (تسەنۋروز) اۋرۋىنا قارسى ەكپە الۋ ءادىسىن ويلاپ تاپقان جانە ونى وندىرىسكە العاش ەنگىزگەن عالىم ابدىلاق حاليلامەن ءبىزدى ارىپتەسىمىز سلام نۇرماعانبەت ۇلى تانىستىردى.
ابدىلاق نۇرلاق ۇلى 1986-1988 جىلدارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تۇركىستان اۋدانىنىڭ كۋيبىشەۆ كەڭشارىندا باس مال دارىگەرى قىزمەتىن اتقارعان كەزدە قويدىڭ اينالشىق اۋرۋىنان شارۋانىڭ وراسان شىعىنعا ۇشىرايتىنى ويلاندىرىپتى. اينالشىق اۋرۋى مالعا يتتەن جۇعادى. ءيتتىڭ اششى ىشەگىندەگى تاسپا قۇرت ناجىسكە ارالاسىپ سىرتقا شىعادى. مال سول قۇرتتاردى شوپپەن قوسا جەپ, اۋرۋعا شالدىعادى. بالا كۇندە قوي باققاندار بىلەتىن بولار, مۇنداي اۋرۋمەن اۋىرعان مال ءبىر ورىندا اينالا بەرەدى.
عالىم الدىمەن قۇرتتاردىڭ قالاي داميتىنىن, ءيتتىڭ ناجىسىنەن شىققان جۇمىرتقادان قالاي ونەتىنىن تەرەڭ زەرتتەپ, ونى قويدىڭ ءوتى مەن ىشەگىندەگى سولىنەن جاسالعان قورەكتىك ورتادا قولدان ءوسىردى. وسى ورتادا ەندى پايدا بولا باستاعان ميقۇرتتاردىڭ انتيگەندەرىن قوزىلارعا ەككەندە, جاس تولدەر اينالما اۋرۋىمەن اۋىرماپتى. سول قوزىلارعا كەيىننەن توقتى كەزىندە مي قۇرتىنىڭ جۇمىرتقاسىن جۇقتىرىپ كورگەندە دە اۋرۋ بەلگىسى بايقالماعان. ءسويتىپ جاس ءتولدىڭ اينالما اۋرۋىنا قارسى يممۋنيتەتى ارتتى. ءپارازيتتىڭ انتيگەندەرىنە ءتان زاتتارىن از مولشەردە مالعا الدىن الا ەككەندە, ونىڭ قورعانىش قابىلەتى ارتىپ, پارازيتكە قارسى كۇرەسكە دايىن بولدى. العاشقى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنىڭ جەتىستىكتەرى بويىنشا جازىلعان «مالدىڭ اينالما اۋرۋىن سەرولوگيالىق رەاكتسيالارمەن انىقتاۋعا ارنالعان كومپونەنتتەر جيىنتىعى» دەپ اتالعان ەڭبەگى وندىرىسكە ەنگىزىلىپ, مال شارۋاشىلىعىندا كەڭىنەن پايدالانۋدىڭ ناتيجەسىندە اينالما اۋرۋىنىڭ تارالۋى 15-20 پايىزعا دەيىن قىسقارعان كورىنەدى.
ۇلكەن ىستەردى ءۇنسىز ىستەيتىن ادامدار بولادى, ءبىزدىڭ وسى جولعى كەيىپكەرىمىز, دوسىنىڭ ايتۋىنشا, تۋرا سونداي جان. قانشاما ەلەۋلى ەڭبەك ەتكەنىنە قاراماستان قاراپايىم. ايتپەسە س.نۇرماعانبەت ۇلى: «بۇل ايتۋعا عانا وڭاي, ال شىن مانىندە مۇنىڭ ءبارى ۇزاق جىلدار بويى كۇن-ءتۇن دەمەي ەتكەن ەڭبەك پەن تىنىمسىز ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىمەن كەلگەن. ابەكەڭ جۇمىس بولمەسىندە ساقتاۋلى تۇرعان تاريحي قۇجاتتاردى دا كورسەتتى. سارعايعان قۇجاتتاردان ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق مەملەكەتتىك مالدارىگەرلىك پرەپاراتتارىن تەكسەرۋ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا تولىق تەكسەرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك مالدارىگەرلىك باسقارماسى باستىعىنىڭ 1988 جىلعى 22 ناۋرىزداعى №100 بۇيرىعىمەن كوميسسيا قۇرىلعانىنان جانە وسى كوميسسيانىڭ قورىتىندىسىمەن 1989 جىلى «مالداردىڭ اينالما اۋرۋىنا قارسى ۆاكتسينا جاساۋ تۋرالى نۇسقاۋى» بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگرووندىرىستىك كوميتەتىنىڭ مالدارىگەرلىك باسقارماسىنىڭ باستىعى ا.ترەتياكوۆتىڭ №432-3 بۇيرىعىمەن بەكىتىلىپ, وندىرىسكە ەنگىزىلگەنىنەن حاباردار بولدىق», دەپ تولعانار ما ەدى.
كەيىپكەرىمىز تۇركىستان قالاسىنا جاقىن ورنالاسقان بابايقورعان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. العىر دا زەرەك بولعان ول 5 جاسىندا مەكتەپكە بارىپتى. قابىلەتىنە قاراي اۋىلداعى وقۋ ورداسىنان اۋدانعا, كەيىن ءىرى شاھارعا اۋىسىپ, الماتى قالاسىنداعى س.م.كيروۆ اتىنداعى №12 قازاق ورتا مەكتەبىن تامامداعان. سونان سوڭ 1972 جىلى الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, الماتى وبلىسى تالعار اۋدانىنىڭ «لۋچ ۆوستوكا» ۇجىمشارىندا مال دارىگەرى, الماتىداعى قازاق مالدارىگەرلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا عىلىمي قىزمەتكەر, اعا عىلىمي قىزمەتكەر جانە «وندىرىستىك ورتالىق» زەرتحاناسىنىڭ باسشىسى بولدى. 1986 جىلى تۋعان مەكەنى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا ورالىپ, تۇركىستان اۋدانىنداعى كۋيبىشەۆ كەڭشارىنىڭ باس مال دارىگەرى بولىپ جۇمىسقا ورنالاستى. ال 1991 جىلدان 2012 جىلعا دەيىن قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «بيولوگيا» مەن «ەكولوگيا» كافەدرالارىنىڭ دوتسەنتى, پروفەسسورى, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى جانە 1997-1999 جىلدارى ۋنيۆەرسيتەت پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقارعان. بۇگىندە ابدىلاق نۇرلاق ۇلى – شىمكەنت قالاسىندا وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «بيولوگيا» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى.
عالىم تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا عانا ەمەس, انا ءتىلىمىزدىڭ عىلىم تىلىنە اينالۋىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ۇلەس قوستى. 1998 جىلى «مالدىڭ پارازيت اۋرۋلارىن يممۋنولوگيالىق ادىستەرمەن انىقتاۋدىڭ بيولوگيالىق نەگىزى» اتتى قازاقشا قورعاعان ەڭبەگىمەن عىلىم دوكتورى اتاعىن الدى. ارينە, بۇل – قۇلاعانىنا كوپ بولماعان قىزىل يمپەريا ساياساتىنىڭ سالقىنى باسىلا قويماعان كەز. سوندىقتان ۇلكەن تاۋەكەلگە بەل بۋعاندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ سول كەزدەگى باس رەداكتورى ءۋاليحان قاليجان مەن جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ ءتيىستى ورىندارعا ۇسىنىس حاتتار جولداپ, قولداۋ كورسەتكەنىن قوسا كەتۋ كەرەك. قازىردىڭ وزىندە مۇنداي ماڭىزدى قادامعا بارا بەرمەيتىن وتاندىق زەرتتەۋشىلەرگە ۇلگى بولارلىق ۇستانىم.
سونداي-اق كەيىپكەرىمىز – حالىقارالىق ەكولوگيا اكادەمياسى مەن جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ اكادەميگى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ «ۇزدىك وقىتۋشى» گرانتىنىڭ يەگەرى, 40-تان اسا عىلىمي ەڭبەكتىڭ (وقۋ قۇرالدارى, ادىستەمەلىكتەر, مونوگرافيالار, ت.ب.) اۆتورى. بۇدان بولەك, الەم حالىقتارى جازۋشىلار وداعى مەن قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنا مۇشە ابدىلاق نۇرلاق ۇلىنىڭ كوركەم-ادەبي ەسسەلەر مەن ساتيرالىق ءازىل-سىقاق تاقىرىبىنداعى ون شاقتى كىتابى جارىق كورگەن.