قازاقتىڭ ىقىلىم زاماننان تىنىس-تىرشىلىگى, كۇنكورىسى ءوزى قادىرلەيتىن ءتورت ت ۇلىككە, ونىڭ وسىمىنە, ونىمىنە بايلانىستى بولعانى راس. سونىمەن بىرگە, حالىق اراسىندا «مال-جاندى» قاتار سۇراستىرىپ جاتۋى دا ءتورت ت ۇلىكتىڭ حالقىمىزعا قانشالىقتى قادىرلى ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. ىلگەرى زاماندا سولاي بولسا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ءرولى ارتىپ وتىرعان بۇگىنگى زاماندا قازاق ءۇشىن اتا-باباسى ەرەكشە قادىرىن بىلگەن مال ونىمىنە قاتىستى كوزقاراستى ودان سايىن تەرەڭدەتە تۇسەتىنى ءسوزسىز.
قازاقتىڭ ىقىلىم زاماننان تىنىس-تىرشىلىگى, كۇنكورىسى ءوزى قادىرلەيتىن ءتورت ت ۇلىككە, ونىڭ وسىمىنە, ونىمىنە بايلانىستى بولعانى راس. سونىمەن بىرگە, حالىق اراسىندا «مال-جاندى» قاتار سۇراستىرىپ جاتۋى دا ءتورت ت ۇلىكتىڭ حالقىمىزعا قانشالىقتى قادىرلى ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. ىلگەرى زاماندا سولاي بولسا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ءرولى ارتىپ وتىرعان بۇگىنگى زاماندا قازاق ءۇشىن اتا-باباسى ەرەكشە قادىرىن بىلگەن مال ونىمىنە قاتىستى كوزقاراستى ودان سايىن تەرەڭدەتە تۇسەتىنى ءسوزسىز.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا «اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەكتىڭ ونىمدىلىگى 2014 جىلعا قاراي 2 ەسە, ال 2020 جىلعا قاراي 4 ەسە وسەدى. اگرارلىق سەكتوردا ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن جوبا جۇزەگە اسىرىلادى. 2016 جىلدىڭ وزىندە ەت ەكسپورتى 60 مىڭ تونناعا جەتەدى, مۇنىڭ قۇنى 4 ميلليون توننا بيداي ەكسپورتىنا تەڭ. مەملەكەت بۇل ماقساتقا 130 ميلليارد تەڭگەلىك نەسيە رەسۋرستارىن بولەدى. بۇل اۋىلدىق جەرلەردە 20 مىڭنان استام جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ءجۇز مىڭنان استام اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كىرىس كوزىنە اينالادى. مۇنىڭ ءوزى مالدىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ اسىل ت ۇلىكتەرى مەن تۇقىمدارىنىڭ باس سانىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ اتاپ ءوتۋىنىڭ ءوزى اۋىل كاسىپكەرلەرى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ اشىلىپ وتىرعانىنا دالەل بولادى. ماسەلەگە وسى تۇرعىدان كەلسەك, وندىرىستىك كووپەراتيۆتەر مەن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەردەن باسقا ەلباسى جولداۋىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەر شارۋا قوجالىقتارىن دا اينالىپ وتپەسى حاق. شىنىن ايتساق, وسى مىندەتتى ورىنداۋعا قاۋقارلى قوجالىقتار ويىل وڭىرىندە ساناۋلى عانا. باسىم بولىگى ءبىر كەزدە جەكەشەلەندىرۋ جەلەۋىمەن شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ العانىمەن باستاعان ىسىنەن بەرەكە تابا الماي, ءالى كۇنگە قالت-قۇلت كۇن كورىپ ءجۇر. ويتكەنى, ولاردىڭ كوپشىلىگى قوسىمشا تابىس كوزىن ىزدەۋگە, شارۋاشىلىقتى كەڭەيتۋگە ەنجار. ەسكى ءىزدى شيىرلاي بەرمەي, العاشقى بولاتىن قيىندىقتاردان قورىقپاي, باتىل باستامالارعا تاۋەكەل ەتكەندەر عانا نارىقتىق ەكونوميكا ايدىنىندا وزىنە ءتيىمدى جول تاۋىپ كەلەدى. ويتكەنى, ولار ءوز وتباسىنىڭ عانا ەمەس, قالىڭ ەلدىڭ قازانىنا, ەلدىڭ ورتاق ىرىسىنا ءوز تاراپتارىنان ۇلەس قوسىپ ءجۇر. وسى سالاعا وزىندىك قولتاڭبا قالدىرىپ, اتا-بابا كاسىبىن العا سۇيرەپ كەلە جاتقان ەڭبەككەر جاننىڭ ءبىرى رەتىندە ادىلبەك راقىمدى ايتۋعا بولادى. مال شارۋاشىلىعىنىڭ قىر-سىرىن اكەدەن كورە ءجۇرىپ, ساناسىنا سىڭىرە وسكەن ەڭبەكقور جاس جىگىت بۇگىندە ءبىر اۋىلدىڭ ارقا سۇيەر تىرەگىنە اينالىپ وتىر.
ادىلبەكتىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءبورلى اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكۋمىن ءبىتىرىپ اۋىلعا كەلۋى ءىرگەلى شارۋاشىلىقتاردىڭ دا ىرگەسى سوگىلگەن, الماعايىپ الاساپىران كەزبەن تۇسپا-تۇس كەلدى. «اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن وڭدەۋ سالاسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى» دەگەن ديپلومىن كادەگە جاراتار جەر تاپپادى. ون بالانىڭ ورتانشىسى بولعانىمەن شارۋاشىلىق فەرمالىق دەڭگەيىندە ءبىراز باسشىلىق قىزمەت اتقارعان اكە ادىلبەككە ۇلكەن ءۇمىت ارتتى. بۇل 1994 جىل ەدى. ابدىراعان ەلدىڭ جاسى دا, كارىسى دە جارىسا قالاعا كوشە باستاعان كەز. مالى ايىرباستىڭ ارانىنا جۇتىلىپ, پايداعا جارار تەحنيكاسى سالىققا بەرەشەگىن وتەۋ ءۇشىن ساتىلا باستاعان «جەكەندى» كەڭشارىنان قولداعى مالىن شىعارىپ, ءبىر جۇك كولىگى مەن تراكتور ساتىپ العان قاليوللا اعا ادىلبەككە شارۋا قوجالىعىن اشۋعا كەڭەس بەردى. ادىلبەك تاۋەكەل ەتتى. شارۋاشىلىققا ات قويۋدا اكە مەن بالانىڭ ويى ءبىر ارناعا توعىستى. سول كەزدە كوزى ءتىرى, شەجىرە راقىم قاريانىڭ اتىن قويدى. ءۇش قوعامعا كۋا بولعان ابىز اقساقالدىڭ ءومىرىن قازاق حالقىنىڭ ءبىر عاسىرلىق تاريحىنان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. بۇل – ۇلاعاتتىڭ ۇياسى, ونەگەنىڭ مەكتەبى بولعان اتاعا ۇرپاقتىڭ قۇرمەتى بولسا كەرەك. تاعدىردىڭ اششىسى مەن تۇششىسىن قاتار تارتقان راقىم اتاسىنىڭ باتاسىن الىپ, ومىردە كورگەنى مەن تۇيگەنى كوپ قالەكەندەي اكەنىڭ تاربيەسىن كورىپ, جاسىنان شارۋامەن شىڭدالعان جىگىت بۇرىنعى ءبىر فەرمانىڭ بىرنەشە مامانى اتقارعان جۇمىستى جالعىز ءوزى دوڭگەلەتىپ وتىر. «ۇستازى جاقسىنىڭ – ۇستامى جاقسى», دەگەن وسى. اۋەلى 45 گەكتار جەر الىپ, باۋ-باقشا ەگۋدى قولعا العان ول, قاي كاسىپتىڭ دە ءوز ءناسىبى بار ەكەنىنە كوز جەتكىزدى.
– ءبىزدىڭ اتا كاسىبىمىز – مال شارۋاشىلىعى. قازاق ءوزى قاشاندا مالسىز وتىرماعان عوي. كەڭەستىك كەزەڭدە وسى ماسەلە دۇرىس قولعا الىنىپ, كەشەندى شارۋالار جۇزەگە اسقانى بەلگىلى. قازىر جۇيە باسقا بولعانىمەن مال ءوسىرىپ, ەڭبەك ەتەمىن دەگەن ادامعا بارلىق مۇمكىندىك جاسالىپ وتىر. تەك ءوزىڭنىڭ ىنتا-ىقىلاسىڭ بولسا بولعانى, – دەيدى ادىلبەك.
جاستايىنان ءتورت ت ۇلىكتىڭ جايىن جەتىك مەڭگەرگەن ول, 2007 جىلى مال شارۋاشىلىعىنا شىنداپ بەت بۇردى. ول كەزدە قولداعى مال سانى دا ەداۋىر ءوسىپ قالعان-دى. مالدى تۇياعىنان وسىرگەن جىگىت ونىڭ تۇقىمىنا دا بىردەن ءمان بەردى. اۋداندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اسىل تۇقىمدى قازاقتىڭ اق باس سيىرىنىڭ بۇقاسىن اكەلگەن دە وسى ادىلبەك. سول بۇقادان ورگەن ءتولدىڭ الدى تازا قاندى قازاقتىڭ اق باس سيىرىنا اينالا باستادى. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جۇمىسىن ودان سايىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن بيىل 1 ميلليون تەڭگەگە تاعى ءۇش بۇقا ساتىپ اكەلدى. سونىمەن قاتار, قويدى قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى قويىنا اينالدىرۋ جۇمىسىن دا قاتار جۇرگىزىپ كەلەدى. تولدەردى سۇرىپتاۋ جانە اتالىعى ارقىلى قويدىڭ تۇقىمىن دا جاڭا ساتىعا كوتەردى. وسىندايدا اتام قازاقتىڭ «مال اتالىعىنان ازادى» دەگەن ءسوزى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. بۇل قاي ۋاقىتتا دا ءتورت ت ۇلىك اسىراۋدان ءناسىپ تاپقان قازاق ءۇشىن مال شارۋاشىلىعى الدىڭعى كەزەكتە بولعانىنىڭ ايعاعى. ساربيەنىڭ قاسىنداعى ۇشقاراسۋدى قىستاپ, ايماققا ازاتتىق ءۇشىن كۇرەس جولىندا قۇربان بولعان تاۋاسار باتىر ماڭگىلىك دامىل تاپقان مەكەندى جايلاعان شارۋاشىلىقتىڭ قازىرگى تىنىسى كوز سۇيسىنتەدى. جىگىتتەرى دە ۋاقىتپەن ساناسپايدى. ءبىرى مال باقسا, ەندى بىرەۋلەرى ءار كۇندى ءتيىمدى پايدالانۋعا تىرىسىپ, مال ازىعىن دايىنداپ جاتىر. ال, ۇيدە ينديراداي جۇبايى ءۇش بالا تاربيەلەپ, تابىسىن ۇقساتىپ, مەرەيىن تاسىتىپ وتىر.
ءبىر كەزدەرى كاسىبىن باۋ-باقشا وسىرۋدەن باستاعان شارۋا قوجالىعىنىڭ قازىر 4380 گەكتار جەرى بار. ونىڭ ىشىندە 380 گەكتارى ەگىستىك القاپ. ويىلدا ونسىز دا تاۋەكەل ايماعى ءۇشىن ەگىس ەگۋگە ق ۇلىقتى شارۋا جوق. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى قاتارىنان سوققان قۋاڭشىلىق تالاي شارۋانىڭ تاۋىن شاعىپ تاستادى. وسىدان جەتى-سەگىز جىل بۇرىن اۋداندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ماقسارى ەگۋدى قولعا العان ەدى. بىراق, العاشقى ءۇمىت اقتالمادى. ادىلبەك ونىڭ ۇستىنە قولدا بار تەحنيكا بارلىق اگروتەحنيكالىق شارالاردى تولىق ساقتاۋعا ءمۇمكىندىك بەرمەيتىنىن جاسىرمايدى. تەك وتكەن جىلى اۋدان اكىمى ماۆر ءابدۋلليننىڭ باستاماسىمەن تارى ەگىسىن قايتا قولعا العان-دى. جەمىسى جامان ەمەس. ىرعىن ءونىم الىپ, كومىلىپ قالماسا دا, تىم-ءتاۋىر تابىس اكەلدى. بيىل دا ازعانتاي القاپقا تارى ەكتى. بىراق, «ءار كۇنى جىلعا ازىق» كوكتەمنىڭ بيىلعى ساراڭدىعى قۇلاشتى كەڭىنەن سەرمەۋگە كەدەرگى بولدى. كەشەۋىلدەپ ەگىلگەن تارىنىڭ ءونىمىن كۇزدە كورەدى. دەسەك تە, جوعارىداعى سەبەپتەردىڭ بارلىعى توپتاسىپ, تاۋ قوپاراتىن تاۋەكەلدىڭ دە كەجەگەسىن كەرى تارتاتىنى راس. ال, 4000 گەكتار جەر مال ازىعىن دايىنداۋ مەن جايىلىمعا ارنالعان. ويتكەنى, قازىر قوجالىقتىڭ مەنشىگىندە ءبىر مىڭ جارىمعا تارتا قوي بولسا, ونىڭ ءبىر مىڭى ساۋلىق. 250 ءىرى قارانىڭ 100-ءى سيىر بولسا, 200-ءدىڭ ۇستىندەگى جىلقىنىڭ دا جارتىسى بيە. بيىل وسى مالدىڭ بارلىعىنان دا باسىنا-باس ءتول ورگىزىپ وتىر. اڭگىمەنىڭ باسىندا ادىلبەكتى اۋىلدىڭ تىرەگىنە اينالدى دەپ تەگىن ايتقانىمىز جوق. وسىنداي شارۋانى جۇرگىزۋدە ونىڭ كومەكشىلەرى اۋىلداستارى, اعايىندارى. دەمەك, بىرنەشە وتباسى وسى «راقىم» شارۋا قوجالىعى ارقىلى ىرىزدىعىن تاۋىپ, ناپاقاسىن ايىرىپ وتىر. قازىر ءۇش تراكتورمەن مال ازىعىن دايىنداپ جۇرگەن شارۋاشىلىق جەتەكشىسى تاعى دا ءبىر قۋاتتى تراكتور الۋدى كوزدەپ وتىر. قۋاتتى كولىكتىڭ قاجەتتىگىنە الدىڭعى قىستا كوز جەتكىزدى. ون ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان ادىلبەك اۋدانداعى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا اتسالىسىپ كەلەدى. ماسەلەن, جۇمىسشىلارىنىڭ ۇشەۋى الەۋمەتتىك قىزمەتكەر بولسا, ماۋسىمدىق جۇمىستار اياقتالعان سوڭ, تاعى ءبىر جىگىتتىڭ جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى ارقىلى ماماندىقتى يگەرۋىنە مۇمكىندىك بەرمەك. جۇمىسشىلارىنىڭ بارلىعى جىل سايىنعى تۇراقتى, سىرالعى, سەنىمدى سەرىكتەرى. سوندىقتان, ولارسىز شارۋاسى العا باسپايتىنىن جاقسى بىلەتىن جىگىت جۇمىسشىنى كەيبىرەۋلەر سياقتى كىرىپتار قىلىپ ۇستامايدى. ەڭبەكتەرىن باعالاپ, ىنتالاندىرىپ وتىرادى. بارلىعىنىڭ دا مالدارىنا قاجەتتى مال ازىعى ادىلبەكتىڭ موينىندا. ەڭبەكاقىلارىنان تىس جىل سوڭىندا ارقايسىسىنا الدىنا ون, سوڭىنا بەس توقتىدان بايراق بەرەدى. بۇل جايتتى ادىلبەك بىزدەن بۇگىپ قالسا كەرەك. ءوزى جايلى ايتىپ ماقتانۋدى مانساپ كورمەيتىن جىگىتتىڭ بۇل مارتتىگىن ساربيەدە وتكەن ءبىر جيىندا جەرلەستەرى اۋدان باسشىلارىنا ماقتانىشپەن جەتكىزسە, ەندى ءبىر جيىندا ىنىسىنە