ء«اي, قارعام-اي, قازاقتىڭ كەرەمەت بالاسى ەكەنسىڭ, ماڭدايىمىزعا سىيساڭ جاقسى عوي» دەپتى قاجەكەڭ.
اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا تاريح دوڭعالاعىن ءسال-ءپال كەرى اينالدىرىپ, 75 جىلعا شەگىنىس جاساپ, ۇلى ءدۇبىردىڭ ەلەۋسىز قالعان ءبىر مەزەتىنە توقتالعىمىز كەلىپ وتىر. اقىننىڭ 1945 جىلى وتكەن 100 جىلدىق تويىندا ادەتتەگىدەي ات بايگەسى, بالۋان كۇرەسى بولعانى بەلگىلى. ءبىر دەرەكتەردە بالۋاندار باسەكەسىنىڭ فينالىندا اقسۋاتتىق داۋلەن ابىكەنوۆ پەن ابىرالىلىق اشكەن ەسىمدى قارا كۇش يەسىنىڭ بەلدەسىپ, ءبىرىنشى بالۋاننىڭ باسىم ءتۇسىپ, باس جۇلدەگە قويىلعان اتان تۇيەنى ايگىلى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆقا سىيعا تارتقانى تۋرالى ايتىلادى. ال داۋلەن ابىكەنوۆ ءبىر ەستەلىگىندە سول تويدا ءوزىنىڭ ءبىر جىل بويى ارنايى دايىندالعان, شىنجىرلانعان بالۋانمەن كۇرەسىپ, جەڭگەنىن تىلگە تيەك ەتەدى, بىراق اتى-ءجونىن ايتپاپتى.
(سۋرەتتە: ءبىرىنشى قاتاردا سولدان وڭعا قاراي ءۇشىنشى سماعۇل راحىم ۇلى, ەكىنشى قاتاردا سولدان وڭعا قاراي ءۇشىنشى اكەسى راحىم)
ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 100 جىلدىق تويىنداعى بالۋاندار كۇرەسىنە ابىرالى ءوڭىرىنىڭ تۋماسى سماعۇل راحىم ۇلىنىڭ قاتىسقاندىعى جونىندە. بۇعان دەيىن بەيمالىم بولعان بۇل دەرەكتى بىزگە سماعۇل بالۋاننىڭ بۇگىندە الماتىدا تۇراتىن تۋعان قارىنداسى ءۇمىت قاپالباەۆا جەتكىزدى. «اكەم راحىم مىرزاحمەت ۇلى ابىرالى وڭىرىندەگى تەزەكباي قىستاعىندا باقتاشى, انام شاربان اكىتايقىزى ساۋىنشى بولعان. اكەم 96 جاسىندا, انام 47 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. مەنى ناعاشى اپام, انامنىڭ ءسىڭىلىسى ساكەن اكىتايقىزى تاربيەلەپ ءوسىردى. اعام سماعۇل 1918 جىلى كەلدىباي قىستاعىندا تۋعان. رەسەيدىڭ ءنوۆوسىبىر وبلىسىنىڭ وب اۋدانىندا جۇمىسشىلار فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ بۇرىنعى ابىرالى اۋدانىنىڭ قاينار اۋىلىنا جاقىن كوكشەتاۋ ستانساسىنداعى مەكتەپتە پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولعان ءارى مەكتەپتە ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەرگەن. اكەمنىڭ بويى 2 مەتر, 10 سانتيمەتر, اعامنىڭ بويى 2 مەتر, 15 سانتيمەتر بولعان» دەي كەلە اعاسىنىڭ 1945 جىلى ابايدىڭ 100 جىلدىق تويىندا بالۋاندار باسەكەسىنە تۇسكەنىن اڭگىمەلەپ بەردى.
(سۋرەتتە: سولدان وڭعا قاراي ءبىرىنشى سماعۇلدىڭ اكەسى راحىم)
ءۇمىت راحىمقىزىنىڭ ايتۋىنشا, سماعۇل بالۋاندار سايىسىنا ابىرالى اۋدانىنىڭ اتىنان قاتىسىپ, ءبىرىنشى ورىن يەلەنىپتى. «جۇلدەگە تۇيە تىككەن ەكەن, اعام ولجاسىن سول جەردە كۇش اتاسى قاجىمۇقانعا سىيلاپتى. ال قاجىمۇقان تابارىك رەتىندە بەتىن ءسۇرتىپ وتىرعان قول ورامالىن بەرىپتى. بەرگەن كەزدە: ء«اي, قارعام-اي, قازاقتىڭ كەرەمەت بالاسى ەكەنسىڭ, ماڭدايىمىزعا سىيساڭ جاقسى عوي» دەپتى قاجەكەڭ. اعام وسىمەن توقتاماي سول كۇنى تاعى دا كۇرەسىپ, جۇلدەگە جورعا الىپ, ونى ايتقازى اعاسىنىڭ جۇبايى, جەڭگەسى ساۋلە دونەنتاەۆاعا تارتۋ ەتىپتى. وكىنىشكە قاراي, اعام وسى كۇرەستەن كەيىن 7 كۇن ءتىلسىز جاتىپ, 27 جاسىندا قىرشىن كەتتى. شەشەمنىڭ ايتۋىنشا, جاۋىرىنى قارايىپ كەتكەن ەكەن. كوز تيگەن بە, ءسوز تيگەن بە, كىم بىلەدى؟! وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن قايناردىڭ جانىنداعى ستانسا دەگەن جەرگە اعامنىڭ قۇرمەتىنە بەلگى قويدىق» دەيدى بالۋاننىڭ قارىنداسى.
(سۋرەتتە: راحىم مىرزاحمەت ۇلى)
كوپشىلىك بەيحابار بولسا دا, سماعۇل بالۋاننىڭ ابايدىڭ 100 جىلدىعىنداعى تويدا كۇرەسكەنىن ابىرالى ءوڭىرىنىڭ تۋمالارى ۇمىتپاي ايتىپ جۇرەدى. «ول كەزدە مەن 7-8 جاستاعى بالامىن. ەمىس-ەمىس ەسىمدە قالىپتى. «سماعۇل اباي تويىندا كۇرەستى» دەپ اكەم ايتىپ وتىراتىن. مەنىڭ اكەم ابايدىڭ 100 جىلدىق تويىندا ايگىلى بالۋان قاجىمۇقان تۇسكەن كيىز ءۇيدىڭ سويىس مالىن قاراپ, كومەكتەسىپ, كۇتۋشىلىك قىزمەت اتقارعان ەدى» دەيدى بۇگىندە الماتىدا تۇراتىن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ۇزاق جىل الماتى وبلىسىندا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان, ابىرالى ءوڭىرىنىڭ تۋماسى تولەۋجان سادىقۇلوۆ.
ءۇمىت راحىمقىزى ءسوز اراسىندا «اتام مىرزاحمەت بايسۇگىروۆ قۇنانبايمەن بىرگە قاجىلىققا بارعان» دەگەن تىڭ مالىمەتتى العا تارتىپ, ناعاشىلارىنىڭ زامانىندا «باي تۇقىمى» دەپ قۋعىن كورگەنىنە توقتالدى. «مىرزاحمەت قاينارداعى قوبىلاندى تاۋىنىڭ قاسىنداعى كەلدىباي قىستاعىندا تۋعان. سول جەر نيكولاي پاتشانىڭ مورىمەن اتاما بەرىلگەن ەكەن. كەيىن بۇل جەرگە نەمەرە ءىنىسى امان قاپاقوۆ, سوڭىنان ۇلى ساعىن قاپاقوۆ يە بولىپ قالادى. ناعاشى اتام اكىتاي اۋقاتتى كىسى بولعان. ومبى مەن ورىنبوردان شەبەرلەر العىزىپ, جيدەبايدا تاستان بىرنەشە ۇيلەر قالاتىپتى. اكىتايدىڭ قورالارى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. ول كىسى زامانىندا ءسان-سالتانات قۇرىپ, سەرىلىك عۇمىر كەشىپ, 12 قاناتتى كيىز ءۇي تىگىپ, تايپالتىپ جورعا مىنگەن. سول جورعالارىن بايگەگە قوسقان. كەيىننەن ناعاشى اتامدى «باي» دەپ كورسەتكەننەن سوڭ قىزى ساكەندى, ۇلى جاقيانى الىپ, نوۆوسىبىردەگى كۋنتاكوۆ دەگەن تامىرىنىڭ ءۇيىن پانالاۋعا ءماجبۇر بولادى. ءبىر كۇنى ءنوۆوسىبىر بازارىندا قاينارلىق ءبىر جەرلەسىن كەزدەستىرىپ, ول اتامنىڭ مەكەنجايىن سۇراپ, الىپ قالادى. سول كۇنى تۇندە اكىتايدى نكۆد جەندەتتەرى الىپ كەتەدى. ناعاشى اتام كەتىپ بارا جاتىپ: «مەنى بازاردا جولىقتىرعان جەرلەسىم كورسەتىپ جىبەرگەن بولۋى كەرەك. ۇلدى ينتەرناتقا تاپسىر, قىزعا ءوزىڭنىڭ فاميلياڭدى بەر» دەپتى شەشەمە. وسىلايشا, مەنى تاربيەلەپ وسىرگەن ساكەن شەشەم كۋنتاكوۆا دەگەن فاميليا العان. 1955 جىلى اكەسىن ىزدەپ, ماسكەۋگە حات جازدى. ءۇش ايدان كەيىن «اكەڭىز كومي اسسر-دە تۇرمەدە كوز جۇمدى» دەگەن جاۋاپ كەلدى. اكىتايدىڭ بالاسى مەنىڭ اعام سماعۇلمەن نوۆوسىبىردە بارلاۋ مەكتەبىندە وقىعان ەكەن. سوعىسقا قاتىستى. مەنى وسىرگەن ساكەن اپام سۋىرىپ سالما اقىن بولاتىن. الماتىدا وتكەن اقىندار ايتىسىندا گارمونمەن جىر سايىسىنا تۇسكەن» دەپ تەبىرەنە ەسكە الدى.
ءۇمىت اپامىز اڭگىمە سوڭىندا ابايدىڭ 100 جىلدىعىندا كۇرەسكەن اعاسى سماعۇلدىڭ تاققان بەلبەۋى سەمەيدە ساقتالعاندىعىن ايتتى.
ءيا, راسىندا, بەلبەۋ سەمەيدە ساقتالعان ەكەن. شولپان قابدۋاليقىزى قاپاقوۆامەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەنىمىزدە بەلبەۋدىڭ بار ەكەندىگىن, ءتۇسى جاسىل, ۇزىندىعى 3 مەترگە, ەنى جارتى مەترگە جۋىقتايتىندىعىن جەتكىزدى.
«بۇل بەلدىكتى بىزگە قابدۋالي اتامىز: « ۇلىڭ سماعۇلداي بالۋان بولسىن» دەپ ىرىمداپ بەرىپ ەدى. «سماعۇل اتامىز بەلىنە ەكى مارتە وراۋشى ەدى» دەپ اكەم ايتىپ وتىراتىن. مەنىڭ ۇلىم بۇرىندارى وسى بەلبەۋدى بەلىنە 5-6 رەت وراپ جۇرەتىن. جارىسقا قاتىسقاندا ىرىمداپ, بەلبەۋدى كيمانو ىشىنەن كيىپ شىققان كەزدەرى دە بولدى» دەگەن شولپان قابدۋالىقىزى سماعۇل مەن قابدۋالىنىڭ اكەلەرى اعايىندى ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
ءبىر قىزىعى, شولپان قابدۋالىقىزىنىڭ ۇلىنىڭ ەسىمى دە سماعۇل ەكەن. 1996 جىلى دۇنيەگە كەلگەن سماعۇل وماربەكوۆ سەمەيدەگى شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپتى. بەسىنشى سىنىپتان مەكتەپ بىتىرگەنگە دەيىن قازاق كۇرەسىمەن, سامبو, دزيۋدومەن شۇعىلدانىپ, تالاي جارىسقا قاتىسىپ, جۇلدەگەر اتانىپتى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى