دۇنيە جۇزىندە عالىمدار جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى, كورسەتكىشى ولاردىڭ رەيتينگى جوعارى حالىقارالىق جۋرنالداردا ماقالا جاريالاۋىمەن جانە ەڭبەگىنە وزگە زەرتتەۋشىلەردىڭ سىلتەمە بەرۋ سانىمەن دە ولشەنەدى. ءبىزدىڭ عالىمدار دا وسى تالاپقا بارىنشا بەيىمدەلىپ, بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى. سوڭعى ۋاقىتتا عالىمدار رەيتينگىنىڭ وسكەنى ءتيىستى ۆەدومستۆو تاراپىنان ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. شىنىندا سولاي ما؟ انىعى بازاسىندا 3800 عىلىمي جۋرنال بار, الەمدەگى ەڭ ءىرى «Elsevier» عىلىمي كومپانياسىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا ديرەكتورى ءاليا وسپانوۆادان سۇرادىق.
– قازاقستاندىق عالىمداردىڭ عىلىمي ماقالا جاريالاۋداعى قازىرگى دەڭگەيى, قارقىنى قانداي؟
– قازاقستان – ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىندە عىلىمي جاعىنان سوڭعى ۋاقىتتا بىردەن دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ العاشقىسى. مىسالى, قازاقستاندىق عالىمدار ايگىلى جۋرنالداردا بەلارۋس زەرتتەۋشىلەرىنەن ەكى ەسە كوپ عىلىمي ماقالا جاريالاپ ءجۇر. سونداي-اق «Science direct» پلاتفورماسىنداعى قازاقستاندىق اۆتورلاردىڭ ماتەريالدارىنا 146 مەملەكەتتىڭ قولدانۋشىلارى سىلتەمە جاساعان. Scopus مالىمەتتەر بازاسىنىڭ ستاتيستيكاسى بويىنشا دا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ عىلىمي جۇمىستارى ساننان بۇرىن ساپا جاعىنان كوپ وسكەن. بۇل – جەتىستىك. بىراق وسىنداي ۇلكەن سەرپىلىس ەكىنشى جاقتا عىلىمدى قارجىلاندىرۋ سەكىلدى كۇردەلى ماسەلەلەردى تۋدىردى. ويتكەنى عىلىمي ەڭبەك الەمدىك عىلىمي ورتادا مويىندالىپ, بەدەلدى جۋرنالدا جاريالانعانىمەن, وندىرىسكە ەنگىزىلمەسە, پايداسى بولمايدى. ال بۇل قارجىلىق قولداۋعا تاۋەلدى. قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ پەن مينيسترلىگىمىزدىڭ وسىعان ەرەكشە كوڭىل بولگەنى قۋانتادى.
– «Elsevier» قازاقستاندىق عىلىمدى دامىتۋ جانە عالىمداردى قولداۋ باعىتىندا ناقتى قانداي جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىر؟
– قازاقستان عىلىمىن باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋ – كومپانيامىزدىڭ باستى ماقساتى. بۇل ءۇشىن عالىمداردىڭ ماڭىزدى ماقالالاردى جاريالاۋىنا كۇش سالۋىمىز قاجەت. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قازاقستاندىق عالىمدار ءۇشىن ۇلتتىق جازىلىم جاساپ جاتىر. دەمەك, ەلدەگى بارلىق جوو مەن عىلىمي ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, سونداي-اق كىتاپحانا وقىرماندارى ءبىزدىڭ جۋرنالداردى تەگىن وقي الادى. بۇل وتە ماڭىزدى. سەبەبى ءبىزدىڭ باسىلىمداردا دۇنيە جۇزىندەگى 196 نوبەل لاۋرەاتىنىڭ 195-ءى ماقالاسىن جاريالايدى. ياعني, الەمدەگى عىلىمي جاڭالىقتىڭ تۇساۋىن كەسەتىن الپاۋىت الاڭ دەۋگە بولادى.
ەكىنشىدەن, كومپانيامىزدىڭ قازاقستانعا سالعان ينۆەستيتسياسى زور. سەبەبى قازاقستان – ءبىز ءۇشىن ورتالىق ازياداعى ماڭىزدى نىسان. قازىرگى تاڭدا بىلىكتىلىگى جوعارى 8 ترەنەردى جۇمىسقا الدىق. ولار ارقىلى ەلدەگى ءار ۋنيۆەرسيتەتكە, ونىڭ ىشىندە وڭىرلەردەگى جوو-لارعا ءوز اياعىمىزبەن بارىپ, تانىمدىق كۋرستار وتكىزۋ جۇمىسىن قارقىندى تۇردە جالعاستىرۋدى كوزدەيمىز.
– Scopus جۋرنالدارىنداعى ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ رەيتينگى قانداي؟
– قازاقستاندىق عالىمداردىڭ رەيتينگى ساپا جاعىنان 4 ەسە ءوستى, بىرقاتار سالا بويىنشا الدا كەلەدى. ماسەلەن, «Science direct» پلاتفورماسىندا ايىمگۇل كەرىمرايدىڭ ەكولوگيا سالاسىنداعى رەيتينگى جوعارى, ول الەم ەلدەرىنە اجەپتاۋىر تانىلىپ قالعان. ۆەتەريناريا سالاسىندا قازاقستان كورسەتكىشىن العا جەتەلەپ كەلە جاتقان قايسار تابىنوۆ بار. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك, گۋمانيتارلىق عىلىم سالاسىندا دا دۇنيەجۇزىلىك مىقتى زەرتتەۋشىلەرمەن يىق تىرەسە الاتىن اۆتورلار جەتەرلىك. ولاردىڭ ىشىندە گارۆاردتىڭ ەۋرازيالىق عىلىمي مەكتەبىن باسقارىپ جۇرگەن نارگيز قاسەنوۆانى ەرەكشە اتاۋعا بولادى. بۇدان بولەك قازاقستان گەنەتيكا, حيميا-بيولوگيا, مەديتسينا سالاسىنداعى عالىمداردىڭ جەتىستىگىمەن دە ماقتانا الادى.
دەگەنمەن, ماسەلە دە جوق ەمەس. عالىمدارىمىز, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, Scopus-قا ماقالا بەرۋ اقىلى دەپ ويلايدى جانە ەڭبەگىن جاريالاتۋ الدەبىر كومپانيانىڭ عانا قولىنان كەلەدى دەپ ەسەپتەيدى. مەن ءوزىم ۋنيۆەرسيتەتتەردى ارالاعاندا ەڭ الدىمەن ستۋدەنتتەردەن «Scopus-قا ماتەريال شىعارتۋ قانشا تۇرادى؟» دەپ سۇرايمىن. ولار 200-300 دوللاردان باستايدى. سودان سوڭ «ماقالانى قانشا مەرزىمدە جازعان ءجون؟» دەيمىن. 1 اي نەمەسە ودان دا كوپ ۋاقىتتى ايتادى. نەگىزى ماقالا جاريالاۋ تەگىن, سونداي-اق اۆتور Scopus سايتىنا كىرىپ, اراعا ەشبىر كومپانيانى ارالاستىرماي, جۋرنالدارعا ءوزى ءوتىنىم بەرە الادى. بۇعان قوسا ساپالى زەرتتەۋ ماقالانى 1 ايدا جازىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل 3-6 اي ىشىندە جازىلادى. 1-2 جىلعا دەيىن سوزىپ الاتىندار دا بار, وندا بۇل جاڭالىق بولماي قالادى.
– ءسىز الگىندە Scopus-قا ماقالا بەرۋدىڭ تەگىن ەكەنىن ايتتىڭىز. بىراق عالىم بازاداعى كەيبىر جۋرنالدارعا جاريالاتۋ ءۇشىن اقشا تولەۋى ءتيىس قوي؟
– وتە ورىندى سۇراق. ويتكەنى عالىمدار ءدال وسى تۇستا كوپ شاتاسادى. بىرىنشىدەن, Scopus-تا 23 مىڭنان اسا جۋرنال بار. ولاردىڭ 80 پايىزىنا ماقالا جاريالاۋ تەگىن. بىراق «Elsevier» بازاسىنا جازىلىمى جوق ەلدەردىڭ, مىسالى, تۇرىكمەنستانداعى ىزدەنۋشىلەر مەن وقىرماندار سول اۆتور تەگىن جاريالاعان ماقالالاردى جۇكتەۋگە اقشا تولەيدى. ال قالعان 20 پايىزى «Open access» جۋرنالدارىنا جاتادى. بۇل باسىلىمدارعا ماتەريالىن تاپسىرعان اۆتور راسىمەن دە اقى تولەيدى جانە ونىڭ سوماسى قىمبات, 2 مىڭ دوللاردان باستالادى. بىراق بۇل قارجى ماقالانىڭ مىندەتتى تۇردە جاريالاناتىنىنا كەپىلدىك بەرمەيدى. سونداي-اق, ەڭ ماڭىزدىسى, اقشانى تەك رەتسەنزيالاۋدان كەيىن عانا تولەۋ كەرەك. سەبەبى وتپەي قالۋ قاۋپى 70 پايىزدان جوعارى. دەگەنمەن, ماقالا جاريالانعان جاعدايدا بۇل اتى ايتىپ تۇرعانداي, بارلىق وقىرمانعا اشىق دەرەككوز بولىپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان ونداعى ماتەريالمەن كەز كەلگەن ادام تانىسا الادى. ەكى باعىتتاعى باسپا دا ءوز شىعىنىنىڭ ورنىن تولتىرىپ وتىر. ماسەلە – ونىڭ بىرەۋى اۆتوردان, ەكىنشىسى وقىرماننان الاتىنىندا عانا. سونداي-اق اقشا تولەۋ-تولەمەۋ دە تيىسىنشە اۆتوردىڭ ءوز ەركىندە. ياعني, ول ماقالاسىنىڭ قالتاسىنان اقشا تولەپ وقيتىندارعا عانا قولجەتىمدى بولعانىن قالاي ما, الدە ەڭبەگىمەن بۇكىل الەمنىڭ تەگىن تانىسۋى ءۇشىن اقشا سالۋدى ءجون كورە مە – ءوزى شەشەدى.
نەگىزى «Open access» مودەلى ەۋروپا ەلدەرىندە كوپ تاراعان. سەبەبى ونداعى عالىمداردىڭ ماتەريالىن جاريالاۋعا جۇمسالاتىن قارجىنى ارناۋلى قورلار ءوز موينىنا الادى. مۇنداي ەلدەر عالىمدارىنىڭ ەڭبەگىن الەمگە ايگىلەۋدى كوزدەيدى.
– Scopus تىزىمىنە كىرەتىن 5 قازاقستاندىق عىلىمي جۋرنال بار ەكەن. بىراق ولاردىڭ ەشبىرى قازاقتىلدى ەمەس. نەلىكتەن؟
– بۇل – ەندى جۋرنالدىڭ تاڭداۋى. ءسىز ايتقان 5 جۋرنالدىڭ ءبارى الەمدى ورتاق بايلانىستىراتىن اعىلشىن تىلىندە شىعارىلادى. اقيقاتىندا Scopus-تا 42 ءتىل بار. بىراق قاي تىلدە شىعارۋ باسپانىڭ, باسىلىمنىڭ ەركىندە. ال Scopus تالابى بويىنشا ماقالانىڭ تاقىرىبى, ابستراكت, تياناقتى سوزدەرى مەن قولدانىلعان ادەبيەتتەرى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلۋى كەرەك, ال قالعان ماقالا مازمۇنى اۆتور قالاعان تىلدە بولۋى مۇمكىن.
– جاقىندا وتاندىق عالىمداردىڭ ماقالالارى قوقىسقا اينالعانى تۋرالى اقپارات تارادى. سونىڭ سەبەبىن اشىپ ايتىڭىزشى؟
– ءبىز Scopus ءتىزىمىن ۇدايى تەكسەرىستىڭ ناتيجەسىندە ءۇش اي سايىن جاڭارتىپ وتىرامىز. باسىندا ءبىزدىڭ تالاپتاردى تولىعىمەن ورىنداپ, قاتارىمىزعا قوسىلعانىمەن, كەيبىر جۋرنالدار جۇمىسىن بيزنەسكە اينالدىرىپ جىبەرەدى. ياعني, عالىمداردان اقشا الىپ, ءبىزدىڭ تالاپقا ساي كەلمەسە دە كەي ماقالالاردى باسادى. مۇنداي باسىلىمدار عالىمدار اراسىندا «جىرتقىش جۋرنالدار» دەپ اتالادى. «جىرتقىش جۋرنالدار» «ماقالانى جاريالاۋ اقىلى نەمەسە دەلدال بولاتىن كومپانيالارسىز باستىرا المايمىن» دەيتىن تانىمدىق ءبىلىمى تايازداۋ جانە جەڭىل جولمەن اقشا بەرىپ, تەزىرەك باستىرتۋدى قالايتىن عالىمداردى «اۋلايدى». ال Scopus سول باسىلىمدى ءوز تىزىمىنەن شىعارعاندا, وندا جاريالانعان اۆتورلاردىڭ ەڭبەگى قوسا قوقىسقا كەتەدى.
– عالىمدارىمىز الەمدىك دەڭگەيدە بولۋى ءۇشىن نە ىستەۋى كەرەك؟ حالىقارالىق مامان رەتىندە كەڭەسىڭىزبەن بولىسسەڭىز.
– ەڭ الدىمەن عالىمدارىمىز ءوز ەڭبەگىن تەگىن جاريالاۋ مۇمكىندىگىنىڭ ماڭىزىن تۇسىنگەنى ءجون. ەگەر ءسىزدىڭ عىلىمي جۇمىسىڭىز جەمىستى بولسا, سىزگە اتاق پەن اقشا وزدىگىنەن كەلەدى. ال ەڭبەك ەلەنۋى ءۇشىن ەشكىمگە كەرەكسىز, قوعامعا پايداسى جوق نارسەلەردى ەمەس, وزەكتى ماسەلەلەردى شەشەتىن تاقىرىپتارعا بارۋ قاجەت. بىزدەگى زەرتتەۋشىلەردىڭ كوبىنە ءتان قاتەلىك – ءوز ەڭبەگىنىڭ جەمىسى پايدالى بولاتىن-بولمايتىنىنا وعان كىرىسەردە ەمەس, بىتىرگەندە عانا باس قاتىراتىنىندا. ۋاقىتتى ءولتىرىپ, كۇش-قۋاتىن سارقىپ بولعاننان كەيىن, ەڭ سوڭىندا انىقتايدى. ناتيجەگە, يگى ىسكە ەڭبەك ەتكەن ابزال جانە عالىمدار باسىلىمدار مەن ولاردىڭ كومپانياسىمەن تىكەلەي بايلانىسۋعا داعدىلانۋى كەرەك. سونداي-اق اۆتورلارىمىزعا «Scopus – تەگىن» دەگەن ءسوزدى ساناسىنا ءسىڭىرىپ, ابدەن جاتتاپ الۋعا كەڭەس بەرەمىن.